Кіріспе

Адам емес приматтар үшін жасалған жасанды тіл – Еркиш. Бұл тілде заттар мен түсініктерге сәйкес келетін символдар – лексиграммалар бар пернетақта қолданылады. Лексиграммалар ең әйгілісі Джорджия мемлекеттік университетінің Тіл зерттеу орталығында боноболар мен шимпанзелермен байланыс үшін пайдаланылды. Зерттеушілер мен приматтар үш панельдік, жалпы 384 түймесі бар лексиграмма тақталары арқылы қарым-қатынас құра алды.

Контекст

Еркiс тiлiн Эрнст фон Глассерсфельд әзiрлеген, ал Джорджия штатының Атланта қаласындағы Эмори университетiнiң Еркiс ұлттық примат зерттеу орталығында приматтармен жұмыс iстеген кезде Дуэн Румбо және Сью Савидж Румбо осы тiлдi қолданды. Приматтар лексиграммалар тақтасы арқылы, яғни лексиграммалармен белгіленген пернелердiң компьютерлiк жиынтығы арқылы қарым-қатынас жасауға үйретілдi. Фон Глассерсфельд 1971 жылы "лексиграмма" терминін ойлап тапты, олардың алғашқы 120-сын жасады және олардың бiр-бiрiмен үйлесуiн реттейтiн грамматиканы құрды. Бұл жасанды тiл лексиграммалар алғаш рет қолданылған зертхананың негiзiн қалаушы Роберт М. Еркестiң құрметiне Еркiс деп аталды. Еркiс тiлiнде қарым-қатынас жасауға үйретілген алғашқы маймыл – Лана шимпанзесi, ол 1973 жылы LANA жобасы аясында басталды. Зерттеушiлер Лана Еркiс тiлiн түсiндiрiп қана қоймай, сонымен қатар осы жаңа тiл арқылы басқалармен де қарым-қатынас жасай алады деп үмiттендi.

Лексиграммалық тұжырымдама

1973 жылға дейінгі зерттеулер шимпанзелердің көру элементтерін символдық түрде қолдануды үйреніп, есте сақтай алатынын көрсетті. Символдарды тіл ретінде құрылымдау үшін Йеркиш лексиграмманы – сөзді көрсететін, бірақ оның атауына сәйкес келмейтін графикалық белгіні қалыптастырды. Әр лексиграмма семантикалық және синтаксистік тұрғыдан нақты болу үшін жасалған, бұл ағылшын тілінің мағыналық екіұштылығын азайтуға бағытталған. Мысалы, түс қолданылымы семантикалық кодты білдіреді: қызыл лексиграммалар тамақ және сусын сияқты жеуге жарамды заттарды көрсетеді, көк лексиграммалар әрекеттерді, ал күлгін лексиграммалар адамдар сияқты тірі организмдерді білдіреді. Қолданыстағы техникалық шектеулер лексиграммаларды 9 қарапайым элементтен құрастыруға бағытталды, оларды біріктіру үшін бірінің үстіне бірін қоюға болады. Судың лексиграммасы қызыл түсті және 5-ші элемент – шеңбер мен 9-шы элемент – толқын сызығынан тұрады. Фон Глазерфельд Йеркиш тіліндегі алғашқы 150 лексиграмманы жасады.

Пернетақта

Лана үшін әр түйме әртүрлі зат есімдерді немесе етістіктерді көрсететін лексиграммалық пернетақта жасалды, мысалы, тамақ, жеу, алма, ішу сияқты. Глассерфельд Ланамен жасаған алғашқы тәжірибесінде олардың 25-ін пайдаланды. Осы түймелердің әрқайсысы 11/2 x 1 дюйм өлшемдес және басылғанда жарықтанатын.