Кіріспе

АҚШ армиясының генералы

Максвелл Давенпорт Тейлор (26 тамыз 1901 – 19 сәуір 1987) – 20 ғасырдың ортасындағы АҚШ армиясының жоғары шенді офицері және дипломаты. Ол Екінші дүниежүзілік соғыста өзгеше көзге түсіп қызмет етті, ең бастысы "Қыңғырып тұрған бүркіттер" деген атпен танылған 101-ші әуедесанттық дивизияның командирі болды. Соғыстан кейін президент Джон Ф. Кеннеди тағайындаған Біріккен штабтар төрағасының бесінші төрағасы қызметін атқарды. Ол биограф және тарихшы Джон Максвелл Тейлор мен әскери тарихшы және жазушы Томас Хаппер Тейлордың әкесі. Даулы тұлға саналған Тейлор, қорғаныс министрі Роберт Макнамарамен бірге, Вьетнам соғысының басында АҚШ-тың әскери күштерін Вьетнамға жіберу және қақтығысты жалпы түрде күшейту шешімінде маңызды рөл атқарды деп есептеледі.

Ерте өмір және мансап

Миссури штатының Кейтсвилл қаласында туып, Канзас-Ситиде өскен Тейлор Солтүстік-шығыс орта мектебін бітіріп, Канзас-Сити политехникалық институтына оқуға түсті. 1918 жылы ол Вильям Паттерсон Борландтың Конгресс тағайындауы үшін АҚШ Әскери академиясына немесе АҚШ Әскери-теңіз академиясына конкурстық емтихандарды тапсырды, содан кейін Әскери академияға түсу емтиханын тапсырды. Тейлор Вест-Пойнт оқу орнында 1922 жылғы түлектердің арасында төртінші орынды иеленді және АҚШ Армиясының Инженерлік корпусында екінші лейтенант болып тағайындалды. 1923-1926 жылдары ол 3-інженерлік полк құрамында Гавайиде қызмет етті. Тейлор далалық артиллерияға ауыстырылып, 1926-1927 жылдары 10-шы далалық артиллерияда қызмет етіп, бірінші лейтенант дәрежесіне көтерілді. Шетел тілдерін меңгеру қабілетін көрсеткен ол Парижде француз тілін оқыды, содан кейін Вест-Пойнтқа француз және испан тілдерінен оқытушы болып тағайындалды. 1933 жылы Далалық артиллерия мектебін бітірді, ал 1935 жылы АҚШ Армиясының Командалық және Бас штаб колледжінде курсты аяқтады. Тейлор 1935 жылдың тамызында капитан болып тағайындалды және 1935 жылдан 1939 жылға дейін Токиодағы Американ елшілігінде қызмет етті, соның ішінде 1937 жылы Қытайда атташе міндетін атқарды. 1940 жылы АҚШ Армиясының Соғыс колледжін бітіріп, 1940 жылдың шілдесінде майор дәрежесіне өрледі.

Алғашқы тапсырмалар

Тейлор 1940 жылы Соғыс жоспарлары бөлімінде қызмет етті және Латын Америкасы елдеріне қорғаныс ынтымақтастығы миссиясына қатысты. Ол 1940-1941 жылдары 12-ші далалық артиллерия полкінің 1-ші батальонына қолбасшылық етті, содан кейін 1942 жылға дейін Бас штаб хатшысының кеңсесінде қызмет етті. 1941 жылдың желтоқсан айында лейтенант-полковник, 1942 жылдың ақпан айында полковник, ал 1942 жылдың желтоқсан айында бригада генералы шеніне уақытша көтерілді.

Италиядағы шайқастар

1942 жылы Тейлор 82-ші әуеде десантталатын дивизияның штаб бастығы болды, одан кейін 82-ші әуеде десантталатын дивизияның артиллериясына қолбасшылық етті және Сицилия мен Италиядағы шайқастарға қатысты. 1943 жылы одақтастардың Италияға басып кіруін жоспарлау кезінде Тейлордың дипломатиялық және тілдік шеберлігі оның Римге 82-ші әуе десантын итальяндық күштермен үйлестіру үшін құпия миссиясын орындауына әкелді. Кейін генерал Дуайт Д. Эйзенхауэр: «Соғыс кезінде басқа агенттерге немесе елшілерге тапсырған ең қауіпті міндеттен де оның міндеті қауіптірек болды» деді. Соғыс майданынан жүздеген шақырым тереңде Тейлор, егер тұтқындалса, тыңшы деп айыпталып атылмас үшін, қағидаларға сәйкес американдық әскери формасын киюге мәжбүр болды. Ол Италияның жаңа премьер-министрі, маршал Пьетро Бадольо және генерал Карбонимен кездесті. Римді басып алу мақсатымен жоспарланған әуе десанты соңғы сәтте тоқтатылды, себебі Тейлор неміс күштерінің жоспарланған аймақтарды қорғау үшін жылжуда екенін анықтады. Тейлордың десанды тоқтату туралы хабарламасы келген кезде, көліктік ұшақтар әуеде болды, бұл миссияны болдырмады. Жау шебіндегі оның күш-жігері одақтастардың жоғары сатыдағы басшылығының назарына ілікті.

101-әуе десанттық дивизиясы

Жерорта теңізіндегі науқандардан кейін Тейлор "Қыңғыраған бүркіт" деген лақап атымен белгілі 101-ші әуедесант дивизиясының қолбасшысы (CG) болып тағайындалды. Дивизияның алғашқы қолбасшысы, генерал-майор Уильям Ли, жүрек талмасына ұшырағаннан кейін, дивизия сол кезде Англияда Нормандияға одақтас әскерлердің шабуылына дайындық жұмыстарын жүргізіп жатты. Тейлор 1944 жылдың мамыр айында генерал-майор шеніне уақытша көтерілді. Тейлор 1944 жылдың 6 маусымында (D күні) дивизияның Нормандияға парашютпен секіруіне қатысты, ол D күні Францияға қонған алғашқы одақтас генерал-офицері болды. Одан кейін ол 101-ші дивизияға Нормандия шайқасында, соның ішінде 13 маусымда Карентанды басып алуда басшылық етті, ал дивизия кампания аясында әдеттегі жаяу әскер ретінде күресін жалғастырды. 101-ші әуедесант дивизиясы маусым айының соңында, шамамен бір ай бойы үздіксіз шайқаста болғаннан кейін, қатардан алынып, шілде айының басында Англияға демалуға, қайта жарақтандыруға және жаңа әскерлерді қабылдауға оралды, өйткені 4600-ден астам жарақат алған. Толықтырылғаннан кейін Тейлор 1944 жылдың қыркүйек айында Нидерландыдағы "Маркет-Гарден" операциясында 101-ші дивизияны жетекке алды. Ол Бастонь қамалы кезінде дивизияның операцияларында болған жоқ, себебі ол АҚШ-тағы штаб конференциясына қатысып жатқан. Дивизиялық артиллерия командирі, бригадир генерал Энтони МакАулиф, оның болмауында қолбасшылық міндетін атқарды. Тейлор Бастоньді қорғауды 101-ші әуедесант дивизиясының соғыстағы "ең жарқын сәті" деп атады және оның қатыспауы соғыстағы ең үлкен өкініштерінің бірі болғанын айтты. Бастоньнен кейін Тейлордың 101-ші дивизиясы соғыста көптеген қызметтер көрсетпеді және 1945 жылдың соңында АҚШ-қа жіберілді, онда ол қараша айында таратылды.

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі кезең

1945 жылдың 4 қыркүйегінде Тейлор АҚШ Әскери академиясының бастығы болды. 1947 жылы ол Вест-Пойнттегі "Кадеттердің Ұрмат кодексі" бастау алғанын белгілейтін алғашқы ресми Ұрмат кодексінің жарияланымын дайындады. 1949 жылдың 28 қаңтарында Брайант Мур оның орнын басты. Содан кейін ол 1949 жылдан 1951 жылға дейін Батыс Берлиндегі одақтас әскерлердің қолбасшысы болды; ол осы қызметтен кеткен кезде, Джон Ф. Кеннеди қаладағы әйгілі "Ich bin ein Berliner" сөзін айтқаннан он жылдан астам уақыт бұрын өзін "берлиндік" сезінді. 1951 жылдың шілдесінде генерал-лейтенант шеніне көтеріліп, Пентагонның Операциялар және әкімшілік басқармасының басшысының орынбасары болып тағайындалды. 1953 жылдың маусым айында ол Кореяға жіберілді, онда Корея соғысының соңғы жауынгерлік операциялары кезінде Сегізінші АҚШ армиясына қолбасшылық етті. Одан кейін ол қысқа мерзімге Одақтас державалардың Жоғарғы қолбасшысы болып қызмет етті, АҚШ-тың Жапонияны оккупациялауын және Кореядан американдық әскерлерді шығаруын қадағалады. 1955 жылдан 1959 жылға дейін ол Армия штабының бастығы болды – 1917 жылдан бері Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет етпеген алғашқы офицер. Ол бұрынғы ұстазы Мэтью Б. Риджвейдің орнын басты. Қызмет еткен кезеңінде Тейлор ядролық қару дәуіріне ену үшін жаяу әскер дивизиясын Пентамикалық құрылымға қайта құрылымдауға тырысты. Полковник Дэвид Хакворт сияқты сарапшылар бұл күш-жігер АҚШ Армиясының роталық және далалық офицерлерінің рөлін әлсіретті, олардың Вьетнамдағы жауынгерлік жағдайға бейімделу мүмкіндігін жойды деп жазды. 1957 жылы президент Дуайт Д. Эйзенхауэр Тейлорға Арканзас штатының Литтл-Рок қаласына 101-ші әуеде жүретін дивизиядан 1000 әскерді жөнелтуге бұйрық берді, бұл Литтл-Рок дағдарысы кезінде Центральды Жоғары мектептің интеграциясын қамтамасыз ету үшін федералды сот шешімдерін орындауға қатысты. Армия штабының бастығы ретінде Тейлор Эйзенхауэр әкімшілігінің "Жаңа бағыт" қорғаныс саясатын ашық сынады, оны ядролық қаруға тым көп тәуелділікке және конвенциялық күштерді ескермеуге бейім деп есептеді; сонымен қатар Тейлор Біріккен штабтар жүйесінің кемшіліктерін де сынады. Әкімшіліктің оның ұсыныстарын ескермегеніне наразы болған Тейлор 1959 жылдың шілдесінде активтік қызметтен зейнетке шықты. Ол "Жаңа бағытқа" қарсы ашық науқан жүргізді, нәтижесінде 1960 жылдың қаңтарында өткір сынға толы "Нақты керней" кітабы жарық көрді.

Қызметке қайта оралу

1960 жылғы президенттік науқан дамыған сайын Демократиялық партияның үміткері Джон Ф. Кеннеди Эйзенхауэрдің қорғаныс саясатын сынап, «Тілсіз бұрылыс» кітабында сипатталғандай, Тейлордың көзқарастарымен сәйкес келетін белсенді «икемді жауап» саясатын жақтады. 1961 жылғы сәуірде Шошқалар шығанағына жасалған шабуыл сәтсіз аяқталғаннан кейін, Біріккен штабтар комитеті оған қанағаттандырарлық әскери кеңес бере алмады деп санайтын Кеннеди Тейлорды шабуылдың сәтсіздігін зерттеу үшін құрылған топтың жетекшісі етіп тағайындады. Президент Кеннеди және оның інісі, Бас прокурор Роберт Ф. Кеннеди Тейлорды сөзсіз адалдығымен, шынайылығымен, зиялы деңгейімен және дипломатиялық қабілетімен ерекшеленетін адам ретінде жоғары бағалады. Кубаны зерттеу тобы 1961 жылғы сәуірден мамырға дейін алты апта бойы Шошқалар шығанағына жасалған шабуылға байланысты болған апатты оқиғаларды «сараптау» үшін жиналды. Бірлескен жұмысының барысында Тейлор Роберт Ф. Кеннедиге терең құрмет пен жеке сүйіспеншілік сезімін дамытты, бұл достық өзара болды және 1968 жылы РФК-нің қазасына дейін сақталды. Тейлор Роберт Кеннеди туралы былай деді: «Ол әрдайым 'алдауға' қарсы болады, жасырындық пен нақтылықтың жоқтығына шыдамайды және шындықты табуға бейілді». 1965 жылдың қаңтарында Роберт Кеннеди келесі ұлын Мэтью Максвелл Тейлор Кеннеди деп атады (кейін «Макс» деп танылды). Тергеу аяқталғаннан кейін Кеннедилердің Тейлорға деген жылы сезімі және президенттің Біріккен штабтар комитетіне сенімсіздігі Джон Кеннедиді Тейлорды қайтадан әскери қызметке шақырып, оны жаңадан құрылған президенттің әскери өкілі лауазымына тағайындауға итерді. Президентпен тығыз жеке қарым-қатынасы және Ақ үйге қолжетімділігі Тейлорды президенттің басты әскери кеңесшісіне айналдырып, Біріккен штабтарды шеттетуге мүмкіндік берді. 1962 жылдың 1 қазанында Кеннеди бұл жағдайды аяқтау үшін Тейлорды Біріккен штабтар комитетінің төрағасы етіп тағайындады, ол 1964 жылға дейін осы лауазымда қызмет етті.

Вьетнам соғысы

Тейлор Вьетнам соғысының алғашқы жылдары, Штаб басшыларының бірлескен төрағасы болған кезде және кейін Вьетнам Республикасындағы елші болып тағайындалған кезде маңызды рөл атқарды. Кеннеди Тейлорға 1961 жылдың қазанында «Оңтүстік Вьетнамның тәуелсіздігі сол елдің халқы мен үкіметінде» деді, бірақ Тейлор көп ұзамай бұл аймаққа бірден 8000 американдық жауынгерлік әскер жіберуді ұсынды. Министрлер кабинетіне және Штаб басшыларына (Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісінің орынбасары Уолт Ростоумен бірге) баяндама жасағаннан кейін Тейлор Оңтүстік Вьетнамға әскер жіберу туралы шешімді былай түсіндірді: «Мен бір адамнан басқа, қатты қарсы болған адамды есімде сақтай алмаймын, ол – Президент. Президент бұл дұрыс шешім екеніне көз жеткізгісі келмеді. Бұл, шын мәнінде, АҚШ-тың жердегі әскерлері кірмеуі керек деген Президенттің жеке көзқарасы еді». 1963 жылдың мамырында Оңтүстік Вьетнамда президент Нго Динь Диемнің буддалық көпшілікті қудалауына қарсы жаппай наразылықтар мен азаматтық мойынсұнбаушылықтар болды, олар әскери репрессиялармен кездесті, бұл буддалық ғибадатханаларға бүкіл ел бойынша рейдтермен аяқталды. Рейдтерден кейін АҚШ 243-кебелді жіберіп, елші Генри Кэбот Лоджға Диемнің кіші інісі және бас саяси кеңесшісі Нго Дин Нхуді ықпал етуден алып тастау үшін лоббилеуге және Дием бас тартса, басқа басшылық нұсқаларын іздеуге шақырды. Дием Нхуды ешқашан шеттетіп тастамайтыны белгілі болғандықтан, бұл Лоджге әскери төңкеріске шақыруға рұқсат берді. Деректер Вашингтонның көптеген жетекші тұлғалары болмаған кезде, жоғары билік берілген деген қате түсінікпен, бір аптаның соңында дайындалып, таратылды. Теңіз әскерінің генералы Виктор Крулак Тейлорды көрсетпей, Диемнің жақтасы ретінде қол қойды. 26 тамызда Ақ үйде Кеннедиге мемлекеттік хатшы Дин Раск, қорғаныс министрі Роберт С. Макнамара, ЦРУ директоры Джон МакКон және Тейлор ашулы пікірлер айтты, олардың барлығы да жеделхатты жібергенін жоққа шығарды. Кеннедидің «Құдай-ау! Менің үкіметім құлдырап жатыр» дегені хабарланды. Роджер Хилсман Тейлордың бұл сөзіне қарсы шығып, Кеннеди мен ведомстволар мен агенттіктердің өкілдері бұл хабарды мақұлдаған деп мәлімдеді. Көп жылдан кейін Тейлор «Диемге қарсы топ Мемлекеттік департамент орталықталған басты лауазымды адамдардың жоқтығын пайдаланып, әдеттегі жағдайларда ешқашан бекітілген нұсқауларды шығарды» деп мәлімдеді. Тейлор бұл хабарлама Форресталь мен Хилсманның Диемді жоюға деген «бізге белгілі ықыласына» негізделгенін мәлімдеді. Ол оларды «жақсылықпен» әрекет етіп жүр деп айыптады. Тейлор Кеннедиге американдықтар өздерінің офицерлерінің президентті таңдауына төзбейді, сондықтан олар Оңтүстік Вьетнамда да осындай әрекет жасап, кабинетті басып алмауы керектігін айтты. Тейлор Диемді жоюға бағытталған кез келген қадамға қарсы болды. Көп жылдан кейін ол Диемді «аяғы ауыр» адам деп атады, бірақ ол өз елінің адал қызметшісі болды. Ол Ханды АРВН-нің ең қабілетті генералы деп санайды. Алайда Тейлор 1964 жылы шілдеде Лодж АҚШ-қа оралғанда Оңтүстік Вьетнамдағы елші болғаннан кейін өз пікірін өзгертті. Тамыз айында буддалық наразылықтардың кеңінен таралуынан кейін кейбір жоғары лауазымды офицерлер, әсіресе католик генералдар Тран Тхен Хием мен Нгуен Ван Тхью, Ханның буддаларға берген жеңілдіктерін сынға алды. Олар Ханның орнынан түсуін жоспарлап, Тейлордан жеке қолдау сұрады, бірақ Тейлор бұрынғыдай тұрақсыз үкіметке зиянды әсер етуден қорқып, басқа да көшбасшылық өзгерістерді қаламады. Бұл Қиемнің тобының жоспарларын жүзеге асырудан бас тартты. 13 қыркүйекте Тейлор АҚШ-тан Сайгонға ұшып бара жатқанда католик генералдар Дюнг Ван Дюк пен Лам Ван Фат бастаған тағы бір төңкеріс әрекеті басталды. Төңкеріс сәтсіз аяқталды, Тейлор Хиемді Сайгонның Вашингтондағы өкілі етіп ұйымдастыруға көмектесті. Төңкеріс кезінде Мин үнсіз қалды, бұл Ханның ашуын туғызып, олардың ұзақ уақыт бойы өршілігін жалғастырды. Қазан айының аяғында Джонсон әкімшілігі Тейлордың Мин туралы жағымсыз пікірін көбірек қолдады және ақырында Миннің саяси сахнадан кетіру үшін «жақсы ниетпен» турнеге шығуына ақша төледі. Басшылар әскери мәселелер бойынша бейтарап бағалаулар мен ұсынымдар беруді өздерінің міндеті деп санаса, Тейлор төраға президент шешімдерін қолдап қана қоймай, оларға шынайы сенуші болуы керек деген сенімде болды. Бұл айырмашылық соғыстың алғашқы жоспарлау кезеңінде, Американың қандай қатысы болуы керектігі әлі шешілмеген кезде көрінді. Макнамара және қорғаныс министрінің кеңсесіндегі азаматтар Солтүстік Вьетнамға қарсы қысымды бірте-бірте күшейтуді қолдады: АҚШ-тың нық қатысымын көрсету үшін Солтүстік Вьетнамға қарсы қысымды бірте-бірте күшейтуді. Бірақ Штаб басшылары олармен күшті дауласты, егер АҚШ Вьетнамға одан әрі араласса, онда жеңіске жету үшін және күшті күш қолдану арқылы араласуы керек деп сенді. Макмастер Тейлор саяси маневрлерді, тіпті тікелей алдауды қолданып, Штаб басшыларының пікірін Президенттен жасырып, Макнамараның Вьетнам бойынша АҚШ-тың шешім қабылдау процесін жүйелі түрде басып алуына көмектескенін айтады. Тейлорді Том Рикс өзінің «Генералдар» (2012) кітабында да сынға алды: «Максвелл Тейлор, мүмкін, американдық тарихтағы ең зиянды генерал болды. 1950 жылдарда Армия штабының бастығы ретінде ол АҚШ әскерін «шағын соғыстарға» қатысуға бағыттады. 1960 жылдардың басында Ақ үйдің әскери кеңесшісі ретінде ол президент Джон Ф. Кеннедиді Вьетнамға американдық араласуды тереңдетуге ынталандырды. Штаб басшыларының төрағасы ретінде ол әскери және азаматтық басшылық арасындағы қарым-қатынасты улады. Ол сонымен қатар генерал Уильям Уэстморлендті сондағы соғысты басқаруға таңдауда маңызды рөл атқарды».

Екінші зейнетке шығу

Тейлор 1964 жылғы 1 шілдеде тағы да әскерден зейнетке шықты, оның орнын генерал Эрл Уилер Біріккен штабтар төрағасы болып иеленді және 1964 жылдан 1965 жылға дейін Оңтүстік Вьетнамдағы елші болып тағайындалды. Ол Генри Кэбот Лоджтің орнын басты. Тейлор 1965 жылдың бір бөлігінде Пентагонда "SACSA" – көтеріліске қарсы істер жөніндегі арнайы кеңесші ретінде қызмет етті. Ол Президенттің арнайы кеңесшісі және Сыртқы барлау жөніндегі кеңесшілер кеңесінің төрағасы (1965–1969) және Қорғаныс талдау институтының президенті (1966–1969) болды. Амиотрофиялық бүйірлік склероз (сонымен қатар "Лу Гериг ауруы" деп те аталады) дертіне шалдыққан Тейлор өмірінің соңғы үш айын Вашингтондағы Уолтер Рид әскери медициналық орталығында өткізді және 1987 жылғы 19 сәуірде 85 жасында дүние салды.

Жеке өмір

1925 жылы Тейлор Лидия Гарднер Хапперге (1901–1997) үйленді. Олардың екі ұлы болды: Джон Максвелл Тейлор және Томас Хаппер Тейлор, екіншісі Вест-Пойнтті бітірген (1960 жылғы выпуск) және әскер офицері.

Драмалық бейнелер

Тейлор "Алыс көпір" фильмінде Пол Максвелл, "Октябрь зымырандары" фильмінде Эндрю Дагган және "Он үш күн" фильмінде Билл Смитрович рөлінде сомдалды.

Ренжімелік даталары

Кадет, АҚШ Әскери академиясы: 6 қараша 1918Жалға тағайындалған әскердің екінші лейтенанты: 13 маусым 1922Жалға тағайындалған әскердің бірінші лейтенанты: 13 ақпан 1927Жалға тағайындалған әскердің капитаны: 1 тамыз 1935Жалға тағайындалған әскердің майоры: 1 шілде 1940АҚШ армиясының подполковнигі: 24 желтоқсан 1941АҚШ армиясының полковнигі: 1 ақпан 1942АҚШ армиясының бригадир генералы: 4 желтоқсан 1942АҚШ армиясының генерал-майоры: 31 мамыр 1944Жалға тағайындалған әскердің подполковнигі: 13 маусым 1945Жалға тағайындалған әскердің бригадир генералы: 24 қаңтар 1948 (кейіннен 1944 жылдың 27 маусымына өзгертілді). Жалға тағайындалған әскердің генерал-майоры: 29 шілде 1951АҚШ армиясының генерал-лейтенанты: 3 тамыз 1951АҚШ армиясының генералы: 23 маусым 1953Жалға тағайындалған әскердің генералы: 1 шілде 1959Қызметтегі зейнеткер генерал: 1 қазан 1962Жалға тағайындалған әскердің генералы: 1 шілде 1964