Кіріспе

Мұқтада әл-Садр (مقتدى الصدر; 1974 жылғы 4 тамызда туған) – ирактық шиит мұсылманы дін ғалымы, саясаткер және жасақ басшысы. Ол Садристік қозғалыстың және Бейбітшілік бригадаларының басшысы, бұл оның бұрын АҚШ әскері Иракта болған кезде басқарған Махди армиясының ізбасары. 2018 жылы ол өзінің Садристік саяси партиясын 2018 және 2021 жылғы Ирак парламенттік сайлауда ең көп мандатты жеңіп алған «Сааирун» альянсына қосты.

Атаулары

Ол Ливандағы Джабал Амельден шыққан, кейін Нажафқа қоныстанған белгілі әл-Садр отбасына жатады. Садр – Саддам Хусейнге қарсы тұрған ирактық діни қайраткер және саясаткер Мұхаммед әл-Садрдың ұлы, сондай-ақ Мұхаммед Бакир әл-Садрдың сіңілі баласы. Ол көбінесе «Сейид» деген құрметті атақпен аталады. Шиит дінбасылары арасындағы оның ресми діни дәрежесі салыстырмалы түрде орташа. Осының салдарынан, 2008 жылы Садр өзіне «муджтахид» (аға діни ғалымға тең) атағын немесе фәтва шығару құқығын талап етпеді. 2008 жылдың басында ол аятолла болуға дайындалып оқыған, бұл оның діни беделін едәуір арттырар еді.

Отбасы

Мұқтада әл-Садр – Ирактың танымал шиит дін ғалымы, марқұм Ұлы аятолла Мұхаммед әл-Садрдың төртінші ұлы. Ол сондай-ақ Ұлы аятолла Мұхаммед Бакир әл-Садрдың күйеу баласы. Екеуі де кедейлерге деген қамқорлығымен құрметке ие болған. Мұқтада – Ирак азаматы, оның арғы атасы – Исмаил әл-Садр. Мұқтада әл-Садрдың әкесі, Мұхаммед Садық әл-Садр, шиит ислам әлемінде беделді тұлға болды. Ол Саддам Хусейннің үкіметімен бірге екі ұлымен бірге қаза табады. 1980 жылы Мұқтаданың қайын атасы ирак билігі тарапынан өлімге кесілді. Мұқтада – Ливанның танымал «Амал» қозғалысын құрған ирандық Мұса әл-Садрдың туысы. 1994 жылы Садр Мұхаммед Бакир әл-Садрдың қызына үйленді. 2008 жылға дейін олардың балалары болған жоқ. Садр «исламдық демократия» құруға ниеттенгенін бірнеше рет айтқан. Садрға зор қолдау көрсетіледі (әсіресе Бағдадтың Садр-Сити ауданында, бұрын Саддам-Сити деп аталған, бірақ аға Садрдың құрметіне аты өзгертілген). 2003 жылы Саддам үкіметі құлағаннан кейін Мұқтада әл-Садр мыңдаған жақтастарын саяси қозғалысқа біріктірді, оның құрамында бұрын «Джейш әл-Махди» немесе «Махди армиясы» деп аталған әскери қанат та бар. Бұл атау ұзақ уақыттан бері жоғалып кеткен Махди имамға сілтеме жасайды, шииттер оның соңғы заманға жақындағанда қайта оралатынына сенеді. Бұл топ АҚШ және басқа да коалициялық күштермен үнемі қақтығыстарға түседі, ал ірі Садристик қозғалысы өз діни соттарын құрып, бақылауындағы аймақтарда әлеуметтік қызметтерді, құқық қорғау органдарын және түрмелерді ұйымдастырды. Оның ең күшті қолдауы Бағдадтың Садр-Сити аймағындағы сияқты, мүліктен айырылған шииттер тобынан келді. Көптеген ирактықтар оны шетелдік оккупацияға қарсы тұрудың символы деп санайды. Махди армиясы Ирак азаматтық соғысы кезінде өлім отрядтарын пайдаланғаны туралы хабарлар тарады. 2014 жылдың 15 ақпанында AFP агенттігіне жеткен мәлімдемесінде Садр өзінің әкесі, Әл-Шахид Әл-Садрға қатысты барлық кеңселерді, орталықтарды және қауымдастықтарды Ирак ішінде және за рубежом жабу туралы жариялады, сондай-ақ барлық саяси мәселелерге араласпайтынын мәлімдеді, ешқандай блок қозғалысты үкімет немесе парламент ішінде немесе за сыртында өкілдік етпейтінін қосты. Ол бірнеше рет ИДИЛ толық жеңілгеннен кейін Ирак мемлекеті мойындаған барлық жарымәскери топтарды таратуға және Иранды қоса алғанда, барлық шетелдік күштерді Ирак аумағынан кетуге шақырды. 2017 жылы ол 11 жылдан бері алғаш рет Сауд Арабиясының және Біріккен Араб Эмираттарының (БАӘ) тәж мұрагерлеріне сапар шекті, бұл оның Ирандық кейбір орталарда сынға түсуіне себеп болды. 2017 жылдың сәуір айында ол Иранның қолдауымен Сирия президенті Башар әл-Асадты биліктен кетуге және елді одан әрі қантөгістен құтқаруға шақырды, бұл оны басқа ирактық шиит көшбасшыларынан ерекшелендірді. Сондай-ақ, 2003 жылдың 10 сәуірінде Наджаф қаласындағы мешітте Ұлы аятолла Абдул Маджид әл-Хойидің қаза табуы. 2003 жылдың 13 қазанында Кербалада шайқас басталды, әл-Садрдың жақтастары имам Хусейн қабір жанында орташа шиит Ұлы аятолла Али әл-Систанидің жақтастарына шабуыл жасады.

2003 жыл

АҚШ бастаған коалиция Саддам Хусейнді және оның Баас режимін құлатудан кейін көп ұзамай, әл-Садр Коалицияның Уақытша әкімшілігіне қарсылық білдірді. Ол кейіннен өзінің Коалиция тағайындаған Ирактың Үкіметтік Кеңесінен гөрі артық заңдылыққа ие екенін мәлімдеді. Ол алғашқы ірі батыстық телеарна сұхбатын "60 минут" бағдарламасының Боб Саймонмен өткізді, онда әл-Садр атақты түрде: "Саддам кішкентай жылан еді, бірақ Америка үлкен жылан" деді. 2003 жылдың мамыр айында әл-Садр "әл-Хавасим" (яғни "соңғылар" деген мағынада) деп белгілі болған фәтва шығарды. Бұл фәтва ұрлық пен қарақшылыққа рұқсат берді, бірақ осы қылмыстар жасағандардың Садристік имамдарға тиісті хум төлеуі керек еді. Ол: "Тоңдаушылар өздерінің қолға түскенін, егер олар жергілікті Садристік кеңсесіне оның құнының бестен бір бөлігін (хум) қайыр садақа етсе, сақтап ала алады" деді. Бұл фәтва оның әкесінің қозғалысының көптеген ересек мүшелерін, шиит дін басыларын және мүлік иелерін Садристерден алыстатты. Алғашқы фәтваны әл-Садрдың кеңесшісі, Бас аятолла Казем Хусейн Хаери шығарған, ал әл-Садр осы нұсқауды адал түрде қайталады деген мәлімдемелер бар.

2004 жыл

2004 жылғы уағыздарында және қоғамдық сұхбаттарында әл-Садр АҚШ бастаған барлық коалициялық күштерді, БҰҰ бақылауындағы барлық шетелдік әскерлерді дереу шығаруды және Баас партиясымен немесе Аллави үкіметімен байланысы жоқ жаңа орталық Ирак үкіметін құруды бірнеше рет талап етті. 2004 жылдың наурыз айының соңында АҚШ билігі (759-шы ЖЖБ) Иракта Садрдың «Әл-Хауза» газетін зорлық-зомбылыққа итермелеу айыбымен жапты. Садрдың жақтастары газеттің жабылуына наразылық білдіріп, демонстрация өткізді. 4 сәуірде Наджаф, Садр қаласы және Басрада шайқастар басталды. Садрдың Махди армиясы бірнеше маңызды нүктені басып алып, коалициялық сарбаздарға шабуыл жасап, ондаған шетелдік сарбазды өлтірді және өздері де көптеген жандарды жоғалтты. Сонымен қатар, Бағдад, Самара, Рамади және ең бастысы Фаллужа қалаларындағы суннит бүлікшілері де көтеріліс ұйымдастырды, бұл сол кезге дейін Ирактағы американдық бақылауға ең үлкен сын болды. 2004 жылдың наурыз айының соңы мен сәуірінде Фаллужаның бірінші қоршауы кезінде Муктаданың садристері қоршауда қалған сунниттерге көмек конвойларын жіберді. 2004 жылдың 5 сәуірінде АҚШ-тың Ирактағы әкімшісі Пол Бремер әл-Садрды заңнан тыс деп жариялады және оның ізбасарларының көтерілісіне жол берілмейтінін мәлімдеді. Сол күні әл-Садр американдық күштерге қарсы джихадқа шақырды. Ол үшін ол уақытша Әл-Кут, Ан-Наджаф және оның атасының есімімен аталатын Бағдад маңындағы Садр қаласын бақылауға алуы керек болды. 8 сәуір түнінде оның Махди армиясы Сканниядағы Конвойды қолдау орталығының маңындағы сегіз көпір мен жол бойындағы құрылыстарды қиратты, солтүстікке қарай Бағдадқа баратын қозғалысты тоқтатты. Келесі күні оның жасағы Бағдад халықаралық әуежайына (әскерилерде BIAP деп белгілі) кіруге немесе одан шығуға тырысқан кез келген конвойды шабуылдады. Бұл соғыстағы ең ауыр конвойға жасалған шабуылға айналды, 724-ші көлік компаниясының (POL) конвойына шабуыл жасалды, нәтижесінде сегіз KBR жүргізушісі мен үш сарбаз қаза тапты. Олардың бірі – Мэтт Мопин, ол бастапқыда соғыста жоғалған алғашқы американдық сарбаз ретінде тізілген. Осы шабуылдардың жоспарлаудағы күтілмеген деңгейдегі жетілгендігі байқалды. Махди армиясы АҚШ әскери коалициясымен тікелей шайқаста жеңе алмайтынын білгендіктен, әскерлерді жабдықтау үшін пайдаланылатын жүк көліктеріне шабуыл жасап, американдықтардың үлкен осалдығын толық пайдаланды. BIAP – жаңадан келген 1-ші кавалерия дивизиясының жабдықталу орталығы болды. 1-ші кавалерия дивизиясы Бағдад және оның айналасындағы 1-ші бронетанкті дивизияны алмастырып келді. 1-ші бронетанкті дивизия бір жылдан бері Иракқа орналасқан еді. CENTCOM командашысы генерал Джон Абизаид дивизияның 1 жылдық міндеттемесін Махди армиясына қарсы күресте пайдалану үшін тағы 120 күнге ұзартуға шешім қабылдады. 11 сәуірде Махди армиясы BIAP-тың оңтүстік-батыс қабырғасына шабуыл жасады, оның артында бірнеше жүз жүк көлігі тұрды. Сәуірдің соңында американдық 1-ші бронетанкті дивизиясы Махди армиясының көтерілісін басып тастады.

2005-2006 жылдар

Иракта дін қызметкерлерінің зайырлы саясатқа белсенді қатысуы әдетте жақтырмайды, және басқа да жетекші діни тұлғалар сияқты, Муктада әл-Садр 2005 жылғы Ирак сайлауына қатыспады. Ол Махди армиясымен тығыз байланыста болған Ұлттық тәуелсіз кадрлар мен элиталар партиясын жақтаған деп есептеледі. Дегенмен, оның көптеген жақтастары Ұлы аятолла Систанидің әлдеқайда танымал Біріккен Ирак альянсын (БИА) қолдады. 2005 жылдың 26 тамызында шамамен 100 000 ирактық әл-Садр мен оның идеяларын қолдап шеруге шықты. 2006 жылдың 25 наурызында Садр үйінде болғанда минометтен шабуылға ұшырады, бірақ зардаптан құтылды; бұл шабуыл туралы дау болды, себебі снаряд оның үйінен 50 метрден астам қашықтықта жарылды. Садрдың айтарлықтай ықпалы 2006 жылдың 16 қазанында премьер-министр Нури әл-Малики оның жоғары лауазымды көмекшісін босатуға бұйрық берген кезде анық байқалды. Бұл көмекші бір күн бұрын американдық әскерлермен адам ұрлау және кісі өлтіруде күдікпен ұсталған еді.

2008-2011 жылдар

2008 жылдың наурызында Басра шайқасы кезінде Садр қозғалысы бүкіл Иракта Маһди әскеріне жасалған шабуылдар мен тұтқындауларға наразылық білдіру үшін жалпыұлттық наразылық науқанын бастады. 2008 жылдың тамызында Садр өзінің жауынгерлерінің көпшілігін қарусыздануға бұйырды, бірақ егер АҚШ әскерлерін елден шығару графигі белгіленбесе, американдықтарға қарсы тұру үшін элиталық күштерді сақтап қалатынын мәлімдеді. "Қару тек бір топтың, яғни қарсылық тобының қолында болуы керек", - деді Садрит дін ғалымы Мудхафар әл-Муссави. Израильдің Газаға жасаған шабуылдарына жауап ретінде әл-Садр Ирактағы АҚШ әскерлеріне қарсы қырықпай шабуылдар жасауға шақырды: "Адал ирактық қарсыластарынан сионист жаудың үлкен одақтасына қарсы кек алу операцияларын жүргізуді сұраймын". 2009 жылдың 1 мамырында әл-Садр Анкараға күтпеген сапар жасады, онда екі жылдан бері алғаш рет қоғамдық орында Түркия Президенті Абдулла Гүлмен және Премьер-министр Режеп Таййип Ердоғанмен "саяси процеске" қатысты келіссөздер жүргізді және Түркиядан Таяу Шығыста тұрақтылықты орнатуда белсенді рөл атқаруын өтінді. Түркияның өкілі шейх Салах әл-Обейди әл-Садрдың сұраған келіссөздерінің мазмұнын растап, "Түркия – жақсы, ескі дос. Оған сенімді болғандықтан, біз осы жерге саяхаттауға еш қысылған жоқпыз", - деді. Кездесуден кейін әл-Садр Стамбулдағы жақтастарын кездестірді, онда әл-Обейди олардың өкілдік кеңсесін ашуы мүмкін екенін айтты. 2010 жылдың 6 наурызындағы баспасөз конференциясында Садр 2010 жылғы Ирак парламенті сайлауына барлық ирактықтарды қатысуға және АҚШ әскерлерін елден шығаруды көздейтін кандидаттарды қолдауға шақырды. Садр АҚШ-тың кез келген араласуына жол берілмейтінін ескертті. 2011 жылдың 5 қаңтарында Садр Ирактың Наджаф қаласына оралып, жаңа ирак үкіметінде белсенді және көрінетін рөл атқарды. Үш күннен кейін мыңдаған ирактықтар Наджафқа жиналды, онда ол оралғаннан кейінгі алғашқы сөзін сөйледі, онда АҚШ, Израиль және Ұлыбританияны Ирактың "жалпы жауы" деп атады. Оның сөзін көпшілік "Иә, иә, Мұқтада үшін! Иә, иә, басшыға!" деп ұрандап, ирак елтаңбасы мен әл-Садрдың суреттерін желбіретіп қарсы алды. Содан кейін ол оқуын жалғастыру үшін Иранға оралды. 2011 жылдың соңында АҚШ-тың Ирактан көбінесе шығатыны белгілі болды, бұл талап Садрдың басылудан кейін бірден жақтастары арасында танымал көшбасшы болуына көмектесті. Садр парламенттегі ең ірі фракцияны басқарды және премьер-министр Нури әл-Маликимен де келісімге келді, ол өзінің лауазымын сақтап қалу үшін Садриттердің қолдауына мұқтаж болды.

2011-2020 жылдар

2011 жылдың 5 қаңтарында Садр Ираннан Наджафқа оралды, төрт жыл елден тыс болғаннан кейін, американдық әскери күштер кетпесе, қайта оралмаймын деп уәде берген еді. Наджафқа келгенге дейін ол 2011 жылғы Ирак үкіметін құруда маңызды рөл атқарды. АҚШ Ирактан шыққаннан кейін Садр ирак саясатындағы ықпалды тұлға болып қала берді, ол әл-Ахрар блогымен байланысты болды, оның шиит фракциялары үкіметпен де, сүннит фракцияларымен де соғысып жатыр. Бірақ соғыс кезінде зорлық-зомбылықты жақтағандықтан танымал болған Садр 2012 жылы өзін шамалау мен төзімділіктің жақтаушысы ретінде көрсетуге және бейбітшілікке шақыруға көшті. Britannica мәліметінше, "Садр бір кезде ирактық шиит радикализмінің символы болғанмен, секталықты үкіметтегі бұзылыстың және сыбайлас жемқорлықтың түбі деп санап, жақтастарын секталықтан алшақтатуға көшті". 2014 жылдың ақпанында Садр отбасының абыройын сақтау үшін саясаттан шығып, партиялық құрылымды таратуға уәде берді. Бірақ 2014 жылдың соңында ол шиит қасиетті орындарын Ирак және Леванттың Ислам мемлекетінен қорғау үшін "Бейбітшілік бригадаларын" құруға шақырды (көбінесе "Бейбітшілік компаниялары" деп қате аударылады). Қасиетті орындарды күзетумен қатар, Бейбітшілік бригадалары 2014 жылдың қазан айында Джурф әл-Насрды қайта басып алу сияқты шабуылдарға қатысты. Олар 2015 жылдың ақпанында қызметін уақытша тоқтатты. Батыстық сарапшылар Садрды популист деп санайды. 2015 жылы ол Ирак коммунистік партиясымен және басқа да секулярлық топтармен "қауіпсіздік және сыбайлас жемқорлық туралы ұзақ жылдар бойы алаңдаушылықтардың ортақ алаңында" одақ құрды. 2016 жылдың 26 ақпанында Садр Бағдадтағы Тахрир алаңында Ирактағы сыбайлас жемқорлыққа және үкіметтің реформаларды іске асыра алмауына наразылық білдіру үшін миллионнан астам адамды қамтыған демонстрацияға жетекшілік етті. "Абади түбегейлі реформалар жүргізуі керек", - деді Садр наразылық білдірушілердің алдында. "Дауыстарыңызды көтеріңіздер және айқайлаңыздар, сонда ғана сыбайлас жемқорлар сіздерден қорқады", - деп оларға шақыру жасады. 18 наурызда Садрдың жақтастары Бағдадтағы Жасыл аймақтың сыртында отырып, наразылық акциясын бастады, бұл аймақ үкіметтік кеңселер мен елшіліктерге орналасқан, қауіпті күзетілген аудан. Ол Жасыл аймақты "сыбайлас жемқорлықты қолдау ошағы" деп атады. 27 наурызда ол Жасыл аймаққа кіріп, отырып, жақтастарына сыртта тұруға және бейбіт болуға шақырды. Ол жыл басындағы наразылықтар кезінде ұсынған реформа жобасын талқылау үшін 26 желтоқсанда Абадимен кездесті. 2017 жылдың 4 сәуірінде Сириядағы Хан Шайхунға жасалған химиялық шабуылдан кейін Садр Сирия президенті Башар Асадтың орнынан кетуін талап етті. 2017 жылдың шілдесінде Садр Сауд Арабиясына сапар шегіп, Мұхаммед бин Салман тәж мұрагерімен кездесті. 2017 жылы ол Трамп әкімшілігінің Иерусалимге қатысты Израильдің талаптарын ашық қолдағанын айыптап, АҚШ елшілігін Бағдадтан жабуды ұсынды, себебі ол Израильдегі елшіліктерінің жақын арадағы орын ауыстыруына байланысты АҚШ жариялағандарды "Исламға соғыс жариялау" деп қарады. 2018 жылдың сәуірінде Садр: "Ирак пен аймақтың игілігі үшін, тіпті біртіндеп болса да, Ислам Республикасы (Иран) мен Сауд Арабия Корольдігі арасындағы кейбір мәселелерді шешу үшін араласуға дайынмын" деп мәлімдеді. 2018 жылдың мамырында Садрдың Сайрун сайлау тізімі Иракта Ислам мемлекеті жеңілгеннен кейін өткен алғашқы парламенттік сайлауда 54 орын жеңіп алды. Ол АҚШ-тың жаңа ирак үкіметін құруға араласуын жоққа шығарды, "АҚШ басқыншы ел, біз оған Ирак ісіне араласуға рұқсат бермейміз" деді. Секталық шиеленістер мен аймақтық саясатқа толы елде Садр өзін тағы да өзгертіп алды: ол енді ирактық ұлтшыл ретінде позицияланып, жаңадан құрылған Истиқама ("Адалдық") партиясы коммунистермен және сүнниттер, секуляристер, либералдар және саяси тәуелсіздер сияқты кіші топтармен одақтасты, сыбайлас жемқорлықты, Ирактағы Иранның артық ықпалын сынады және Ирак саясатының секталық сипатын қатты сынады. 2018 жылғы мамыр сайлауынан кейін Жоғарғы көшбасшы аятолла Али Хаменеидің ұлы мен генерал Сулеймани Садр мен басқаларды Тегеранмен одақтасқан саяси коалиция құруға көндіруге тырысты. 2019 жылдың 7 желтоқсанында Бағдадтағы Садр үйіне қарулы дрон шабуыл жасады. Садр сол кезде елден тыс болды, шабуыл аз ғана зиян келтірді және жарақат алғандар жоқ. 2020 жылдың қаңтарында Қасем Сүлейманинің өлтірілуінен және Ирак парламентінің АҚШ әскерлерін елден шығаруды қолдаған резолюциясынан кейін, ирактық шиит көшбасшысы "АҚШ-пен жасалған қауіпсіздік келісімін дереу бұзуды, АҚШ елшілігін жабуды, АҚШ әскерлерін "ұятты түрде" шығаруды және АҚШ үкіметімен байланысты қылмыстық жазаға тартуды" талап етті. Бірақ 2020 жылдың 8 қаңтарында Иранның АҚШ-қа қарасты әскери базаларына жасаған ракеталық шабуылдарынан кейін Садр сақтанды және Ирактағы АҚШ элементтеріне шабуыл жасамауға шақырды. 2020 жылдың 25 желтоқсанында Садр Иран мен АҚШ-ты Иракты олардың қақтығысына араластырмауға ескертті.

2021 қазіргі

2022 жылдың 13 маусымында әл-Садр блогының 73 депутаты 2022 жылғы Ирак саяси дағдарысы кезінде парламенттан отставкаға кетті. 2022 жылдың 29 тамызында әл-Садр Ирак саясатынан қалдыратынын және көптеген кеңселері мен ұйымдарын жабатынын мәлімдеді.