Кіріспе
15 ғасырдағы Кентерберия архиепископы Генри Чичеле (ағылш. Henry Chichele, шамамен 1364 – 12 сәуір 1443) – Кентерберия архиепископы (1414–1443) және Оксфордтағы All Souls College колледжін құрған адам.
Henry Chichele ('/tʃ//ɪ//tʃ//ə//l//iː/ CHICHə lee, also Checheley; c. 1364 – 12 April 1443) was Archbishop of Canterbury (1414–1443) and founded All Souls College, Oxford.
Ерте өмір
Чишеле 1363 немесе 1364 жылы Нортгемптонширдегі Хигам-Феррерс қаласында дүниеге келді; Чишеле 1443 жылы папа Евгений IV-ге архиепископтығынан зейнетке шығуға рұқсат сұрағанда, өзінің сексенге толуға жақын екенін айтты. Ол 1368 жылы Хигам-Феррерс қаласының мұрағаттарында қала сотында талапкер ретінде тіркелген Томас Чишеленің үшінші және кіші ұлы болды. 1381–1382 жылдары және 1384–1385 жылдары ол қала әкімі болды. Шындығында, он екі жыл бойы ол және Хигам-Феррерс гимназиясының оқытушысы Генри Бартон, сондай-ақ Ричард Брабазон қала әкімдігіне кезекпен кірді. Томас Чишеленің қызметі туралы мәлімет жоқ, бірақ оның үлкен ұлы Уильям Лондондағы бақшашылар гильдиясының ең алғашқы тізімінде (1383) бар. 9 маусымда 1405 жылы Генри Чишеле әкесінің орнына Хигам-Феррерстегі бургажға қабылданды. Оның анасы Агнес Пинчонның жоғары тектен шыққан әйел болғаны айтылады. Сондықтан, Уильям Вайкхемнің "анасының қолынан азын-аулақ тамақтанған" кедей шаруа жігітін таңдап алғаны туралы мәлімдемеге (жергілікті тарихшы Джон Коулдан Ұлттық биографиялық сөздікке көшірілген, Веллингборо, 1838) ешқандай негіз жоқ. Бұл оқиға 1617 жылы Чишеленің өмірбаянын жазған "Барлық жандардың досы" Артур Дакқа белгісіз болды.
Білім
Чичеле алғаш рет 1387 жылғы шілдеде Оксфордтың Нью-колледжінде «Чечели» деген атпен, студенттер арасындағы жебіршілердің сегізіншісі ретінде тіркелген. Бұл ақпарат ең көне зал кітабында сақталған, онда залға тамақ ішуге келгендердің апталық тізімі бар. Ол көбінесе Уинчестер колледжінің алғашқы шәкірттерінің бірі болған деп есептеледі, ол тарихи тұрғыдан Нью-колледжді қамтамасыз еткен жалғыз оқу орны болды. Дегенмен, Уинчестер 1394 жылға дейін ашылмады, сол кезде Чичеле Уинчестер мен Оксфордтан кетіп үлкерді және колледждің толық шәкірттер тізімінде оның аты жоқ. Ол, әдетте, Уильям Уайкхемнің Уинчестерде оқыған болуы мүмкін, бірақ Уинчестер колледжінің шәкірті ретінде емес, сондықтан оны Ескі Уайкхемдік деп санауға болады. Чичеле 1392/93 жылға дейін Нью-колледждің зал кітаптарында тіркелген, ол бакалавр (B.A.) дәрежесін алған және шамамен 6 желтоқсаннан 6 наурызға дейін он аптаға жоқ болды. Бұл, әдетте, оның поддиакон қызметіне тағайындалуымен байланысты болды, оны Дерри епискобы Лондон епискобының өкілі ретінде орындады. Ол бұл кезде-ақ шіркеу қызметкері болды және 1391/92 жылғы 20 наурызда Сент-Асаф епархиясындағы Ланваршель приходының пасторы лауазымына корольдік бекіту алды (Cat. Pat. Rolls).
Заң мансабы
Залдағы кітапта, 1393/94 жылдары тіркелген, бірақ іс жүзінде 1394/95 жылдары жазылған, Чичеленің есімі кездеспейді. Ол Оксфорд университетін тастап, Лондонға адвокаттық тәжірибе үшін, ең басты шіркеу соты – Арчи сотына келді. Оның мансабы жылдам дамыды. 1395/96 жылдың 8 ақпанында ол бірнеше рыцарьлар мен кеңсе қызметкерлерімен бірге Джон Молтон, Эсквайр, мен Лондон азаматы Джон Шоу арасындағы дауды тыңдау үшін комиссия құрамында болды, бұл дау сэр Джон Чейне, Англия констеблінің өкілі ретінде, шайқас сотында қаралып жатқан іс еді. Чичеле, сол замандағы басқа шіркеу заңгерлері мен мемлекеттік қызметкерлер сияқты, шіркеудің иеліктерімен төленді. 13 сәуірде 1396 жылы ол 30 наурызда Колчестер аббаты ұсынған Киелі Стивен Уолбрук шіркеуінің пасторлық лауазымын бекітті, оның ағасы Роберт арқылы шіркеуді қалпына келтіргені және оның қаражатын арттырғаны сөзсіз. 1397 жылы Солсбери епископы Ричард Митфорд оны Дорсет архиепископы етіп тағайындады, бірақ бұл лауазымға қатысты сот процесі 1399 жылдың 27 маусымына дейін Папа сотында жалғасты, содан кейін Папа бұл істі тоқтатып, оның қарсыласы, роллдар сақтаушысы Николас Бубвитке мәңгілік үнсіздік бұйырды. Генрих IV-нің билікке келген алғашқы жылы Чичеле Уилтширдегі Шерстон шіркеуінің пасторы және Уэльстегі Аберквили колледжіндегі Нантгвили пребендариясы болды; 1401 жылдың 23 ақпанында, енді заң докторы аталған ол, Салисбери соборында канцлерлік лауазымын және сол епархиядағы Шафтсбери мен Уилтон әйелдер шіркеуіндегі канондық лауазымдарды қамтамасыз ететін Папаның бұйрығын әкелгені үшін кешірілді және оны пайдалануға рұқсат алды; ал 1402 жылдың 9 қаңтарында ол Салисбери архиепископы болды.
Патшалық қызмет
Бұл жылы оның ағасы Роберт Чичеле Лондонның аға шерифі болды. 1404 жылдың 7 мамырында папа Бонифаций IX оны Линкольн қаласында пребендке тағайындады, бірақ ол бұл кезде Солсбери, Личфилд, Сент-Мартинс-ле-Гранд және Абергуйлиде, сондай-ақ Брингтонда да пребендтерді иеленген еді. 1405 жылдың 9 қаңтарында ол Хигем-Феррерс сотына қатысып, ондағы бургажға қабылдауға үлкерді. 1405 жылдың шілдесінде Чичеле дипломатиялық мансабын Рим папасы Иннокентий VII-ге жіберілген миссиямен бастады, ол егер Авиньондағы француз бәсекелесі де солай жасаса, папалықтағы жікке отставка беру арқылы нүкте қоюға ниетті екенін мәлімдеді. Келесі жылы, 1406 жылдың 5 қазанында, ол сэр Джон Чейнемен бірге Парижге тұрақты бейбітшілік орнату және ханзада Генридің француз ханшайымы Маримен некелесуі үшін жіберілді. Бірақ келесі жылы ол Поиссиде монах болғандықтан бұл ниет орындалмады. 1406 жылы шіркеудегі жікке тоқтатпаққа тағы да күш-жігер жұмсалды, және Чичеле жаңа папа Григорий XII-ге жіберілген елшілердің бірі болды. Ол мұнда өзінің мүмкіндіктерін тиімді пайдаланды. 1407 жылдың 31 тамызында Гай Мон (ол әрқашан осылай жазылады, Мохун емес, және, мүмкін, Гэмпшир Меондарының бірінен шыққан; 1397 жылы Гаванттан Джон Мон Винчестер ғалымы ретінде қабылданған), Сент-Дэвидс епискобы қайтыс болды, ал 1407 жылдың 12 қазанында Чичеле папаның бұйрығымен Сент-Дэвидс епископтығына тағайындалды. Сол күні тағы бір бұйрық оған епископтықпен бірге барлық игіліктерін сақтау құқығын берді. 1408 жылдың 17 маусымында ол шіркеу қызметкері ретінде киеленді. 1408 жылдың шілдесінде Сиенада ол және сэр Джон Чейн, ағылшын елшілері ретінде Григорий XII-ге ерекше құрметпен қабылданып, ал Линкольн епискобы Репингдон, бұрынғы Уиклифшіл, 1408 жылдың 18 қыркүйегінде жаңадан тағайындалған кардиналдардың қатарына енді. Олар Бенедикттің қарсылық білдірген кардиналдарымен бірге Пизада жалпы кеңес шақырып өтті. 1408 жылдың қарашасында Чичеле Вестминстерге оралды, онда Генрих IV Бордоның кардинал архиепискобын қабылдады және екі папаға қарсы Пизадағы кардиналдарды қолдауға бел буды. 1409 жылдың қаңтарында Чичеле Солсбери епископы Халламмен және Кентербери преорымен бірге Оңтүстік провинциялық кеңесін 1409 жылдың 25 наурызында ашылған кеңесте өкілдік етуге тағайындалды. Екі папа да мойынсұнбаушылықтан айырылды, ал 26 маусымда олардың орнына жаңа папа сайланды. Чичеле мен басқа елшілер қайтып келгенде әлемді құтқарушылар ретінде қарсы алынды; бірақ замандасы бұл оқиғаны жік емес, үштік жік деп бағалады, ал шіркеу екі емес, үш күйеу берді деді. Енді Чичеле маңызды сот ісінің нысанына айналды, патшалар соты үш рет қайта қарағаннан кейін, ол бұрынғы игіліктерін епископтықпен бірге сақтай алмайтынын, және «Папа барлық нәрсені жасай алады» деген қағидаға қарамастан, папалық бұйрығы ел заңын жоққа шығара алмайтынын шешті (Жылдық кітап II. H. iv. 37, 59, 79). Сондықтан ол ливингтер мен канониялардан (1410 жылдың 28 сәуірінде) бас тартуға мәжбүр болды. Алайда, ол 1409 жылдың 20 тамызында, бос қалған лауазымдарға өзінің ізбасарын тағайындауға мүмкіндік беретін бұйрық алғандықтан, оның ішінде әлі студент болып, діни қызметкер емес, немере інісі Уильямды Солсбери канцлеріне және Личфилдте пребендке тағайындады, сондықтан ол бос қол қайтпады. 1410 жылдың мамырында ол Францияға тағы да елшілікке барды; 1411 жылдың 11 қыркүйегінде Генрих V-тің Бургундия герцогының қызымен некелесуі туралы талқылау миссиясын басқарды; және ол қарашада тағы сол жерде болды. Осы аралықта Чичеле алғаш рет өзінің епархиясына сапар шегіп, 1411 жылдың 11 мамырында Сент-Дэвидсте таққа отырды. Ол 1411 жылдың қазанында Бургундия герцогына еріп Парижге барған Арундель графының ағылшын әскерінің қатарында болды және ол жерде арманьяктерді жеңді, бұл Англияға француздың әлсіздігін көрсетті. 1411 жылдың 30 қарашасында Чичеле тағы екі епископ, үш граф және Уэльс князімен бірге патшаның алдында тізе бүгіп, олардың басқаруы үшін алғыс айтты. Оның Генрих V-тің жоғары құрметіне ие болғаны 1413 жылдың шілдесінде Ричард де Бошампен, Уорвиктің 13-ші графы (1382–1439) Францияға бейбітшілік орнату үшін жіберілгенінен көрінеді. Кентербери архиепискобы Томас Арунделдің қайтысынан кейін патша оны 1414 жылдың 13 наурызында архиепископтыққа көтеру үшін папаға ұсынды, 1414 жылдың 23 наурызында Чихеленің постулациясына өзінің патшалық келісімін білдірді, 1414 жылдың 28 сәуірінде папалық бұйрықпен ауыстырылды және 24 шілдеде Римге бармай-ақ пал алды. Бұл даталар маңызды, өйткені олар Чихеленің Шекспирдің (Генрих V, 1-әрекет, 2-сахна) Холлдың хроникасынан алынған Францияны басып алу үшін Генрих V-ті азғырғаны туралы айыптаудан құтылуына көмектеседі, шіркеуді жою үшін. Бұл айыптаудың замандас куәсі жоқ, ол алғаш рет 1540 жылы сол кездегі саяси жағдайға назар аударған Редманның Генрих V-тің риторикалық тарихында пайда болған сияқты. Шын мәнінде, парламенттің сөздер айтылған деп есептелетін Лестердегі парламент 1414 жылдың 30 сәуірінде Чихеле архиепископ болмас бұрын басталды. Парламенттің тізімдері оның парламентте болмағанын көрсетеді. Сонымен қатар, парламент шіркеуді жоюды талап етпеді, керісінше, Халық үйінің өтініші бойынша, корольдік және барлық уақыттық эстаттарды жоюға бағытталған, Lollardy деп аталатын ересияға қарсы қатал заң қабылдады, Lollardтарды қылмыскерлер деп жариялады және әрбір бейбіт сот судьясы олардың мектептерін, жиналыстарын, қауымдастықтарын және одақтарын іздеуге бұйрық берді.
Кейінгі мансап
Архиепископ лауазымында Чишеле әрқашан негізінен заңгер және дипломат болып қалды. Ол Руанды қоршау кезінде болды, ал король 1419 жылғы қаңтарда қаланың тапсырылуы және Екатеринаның үйленуі жөніндегі келіссөздерді жүргізуді жеке оған тапсырды. Ол Вестминстерде (1421 жылғы 20 ақпанда) Екатеринаны тәж кигізді және 6 желтоқсанда оның баласы Генрих VI-ны крещение рәсімінен өткізді. Ол еретиктерді қуғынға түсірді. Сол кезде архиепископ лауазымына ие болу немесе оны сақтап қалу үшін мұндай іс-әрекет жасалмаса болмас еді. Ол Джон Клейдонның сотына төрағалық етті, ол Лондонның азаматы және тері сатушы, ол бес жыл түрмеде отырғаннан кейін әртүрлі уақытта қайтыс болған архиепископ Арундел алдында ашық түрде ант берген, бірақ қазір "Жарық шамдары" деп аталатын кітабымен ұсталған, онда христиандарды қуғынға салудың басты себебі дін қызметкерлерінің осы дүниелік игіліктерін заңсыз ұстауы және архиепископтар мен епископтардың Мәсіхке қарсы шығушылардың ерекше орындары екендігі туралы ерестік жазылған. Қайтадан ереске түскен ретінде, Чишеле оны секулярлық билікке тапсырды, нәтижесінде Смитфилдте өртеуге кесілді. 1416 жылғы 1 шілдеде Чишеле еретиктерді іздеу үшін архидиакондардың жарты жылдық тергеуін жүргізді. 1420 жылғы 12 ақпанда оның алдында шіркеуден шығарылған дін қызметкері Уильям Тейлорға қарсы іс қозғалды, ол он төрт жыл бойы ерестік үшін шіркеуден шығарылған, енді оны төмендетіп, қасиеттілерге дұға оқу керек емес, тек Құдайға ғана дұға оқу керек дегені үшін өртеді. 1424 жылғы қазанда қызықты контраст байқалды, сол кезде Стэмфорд монахы Джон Расселл, кез келген діни тұлғаның әйелмен қарым-қатынас жасауы өлімдік күнә емес деп уағыздаған, тек доктринасын қайтаруға міндеттелді. 1422 жылы Хайам-Феррерсте ол Чишеле колледжі деп аталатын ғибадатханалық канондар колледжін құрды. Колледжде 8 дін қызметкері, 4 клерк, 6 хоршы және ән мен грамматика мұғалімі үшін жағдай жасалған. 1428 жылы лоллардтардың қуғынға түсуі қайта басталды. Чишеле кезеңіндегі жиналыстардың жазбалары ерестік үшін қуғын-сүргіннің ерекше қоспасы болып табылады, олар негізінен діни қызметкерлердің мүліктеріне жасалған шабуылдардан тұрады, сондай-ақ олардың мүліктеріне қатысты мемлекеттік кірістерге діни қызметкерлердің жарналарын ең төменгі деңгейге дейін төмендету мақсатымен патшаның министрлерімен келіссөздер жүргізілді. Чишеле өзінің епархиясының артықшылықтарын қатаң сақтады, бұл оны Винчестер епискобы Генри Бофортпен үнемі күреске түсірді. 1418 жылы Генрих V тірі кезінде ол Бофорттың кардинал және легат болуына қарсы сәтті наразылық білдірді, ол Кентерберидің легаттық юрисдикциясын алмастыруға тиіс болды. Бірақ Генрих VI патшалық құрғаннан кейін, регенттік кезінде Бофорт сәтті болды және 1426 жылы кардинал және легат атанды.
Папалықпен қарым-қатынастар
Бұл Чишелені Мартин V-пен қақтығысқа түсірді. Олардың арасындағы күрес Англия шіркеуіне папалықтың араласуына қарсы тұратын патриот архиепископтың күресі ретінде бейнеленді. Шындығында, бұл көбінесе жеке дау болды және қандай да бір принципке қатысты емес, глостер герцогы мен оның жартылай інісі, кардинал Бофорт арасындағы бәсекелестіктің бір эпизоды болды. Чихеле 1420 жылы папалардың белгілеген юбилей рәсіміне сәйкес Кентербериде юбилей өткізуді ұйғарып, паломниктің табысын Римнен Кентербериге аудару қаупін тудырды. 1423 жылдың 19 наурызында папаның папалық нунцийлерге жолдаған қатал хатында бұл әрекет қарапайым жандарды алдап, олардан дінсіз сыйақы алуға бағытталған деп айыпталды, осылайша олар апостолдық таққа және Рим папасына қарсы шығып, Құдайдан берілген осындай билікке (Cat. Pap. Reg. vii. 12) қарсы тұрды. Чихеле сонымен қатар папалық қамтамасыз ету жүйесіне қарсы шығып, патронажды ағылшын қолынан итальяндықтарға ауыстырды, бірақ негізгі себеп Бофортты кардинал етіп тағайындау туралы бұйрықтардың енгізілуіне кедері келтіру болды. Чихеле өзінің, көптеген лауазымдарының, епископтығының және архиепископтығының үшін папалық рұхсат алуға жеткілікті көңіл бөлді.
Білім беру қорлары
Кишеле архиепископ және мемлекет қайраткері ретіндегі жетістіктерінен өзге, білім беру саласындағы негізін салғаны үшін де есте қалады. Ол Нью-колледждегі кедей студенттер үшін «хэтч» (сандық немесе қарыз қоры) және жалпы Оксфорд университеті үшін тағы бір қорын құрды. Ол үш колледж құрды: екеуі Оксфордта, біреуі Хайэм Феррерсте. Оксфордтағы алғашқы колледжі – Чишеле 1437 жылы цистерциандық монахтар үшін, оңтүстік және солтүстік бенедиктиндерге үлгі болып келген Глостер Холл мен Дарем колледжі сияқты, мортменде лицензия алып құрған Сент-Бернард колледжі. Оқуға келген жас монахтарға провизор бақылауында білім беру үшін ғимарат пен жер учаскесі ғана қажет болды, ал олардың шығындарына тәртіпке бағынышты үйлері қаражаты жұмсалды. Жер көлемі бес акрды құрады, ал ғимарат патенттік хатта «Оксфордтың Солтүстік қақпасының сыртындағы Солтүстік көшесіндегі құдіретті Мария және Сент-Бернардтың құрметіне лайықты және сәнді колледж ғимараты» деп сипатталған. 1540 жылы цистерциандық аббаттықтар таратылып, 1546 жылдың 11 желтоқсанында Оксфордтағы Крайст-Черч колледжіне берілді, ол 1554 жылы Томас Уайтқа сатылып, Оксфордтағы Сент-Джон колледжіне өткізілді. Хайэм Феррерстегі колледж бұрынғы жоба болды. 1422 жылдың 2 мамырында Генрих V үш акр жерге сегіз капеллан мен төрт кеңсе қызметкерінен тұратын мәңгілік колледж құруға 300 марка (£200) көлемінде лицензия берді, олардың бірі грамматиканы, екіншісі ән салуды оқытуы керек еді. Папалық бұйрық алынғаннан кейін, архиепископ Линкольн епархиясына сапар барысында колледжді негіздеу туралы патенттік хаттарды рәсімдеді, оны Мария Анаға, Сент-Томас Бекетке және Сент-Эдвард Исповедникке арнады және ғимараттарды мүшелеріне тапсырды, ал Хайэм Феррерстің викариі алғашқы шебер немесе күзетші болып тағайындалды. Ол 1434 жылы Бедфордшир және Хантингдонширдегі жерлермен қамтамасыз етті, ал оның бауырлары Уильям мен Роберт 1427 және 1438 жылдары Лондондағы бірнеше үйлерді сыйлады. Негізделген колледж Винчестер колледжінің үлгісімен салынды, оның күзетшісі мен шәкірттері, грамматика және ән мектептері болды, бірақ шеберлер шәкірттерге айналып, басқару органының мүшелері болды. Сонымен қатар, он екі кедей адамға арналған қайырымдылық үйі де салынды. Мектеп пен қайырымдылық үйі бұрыннан бар еді, бұл тек қосымша қаржыландыру болды. 1535 жылы бұл қаржыландыру жылына шамамен 200 фунт стерлинг құрады, бұл Винчестер колледжінің бес бөлігінен біріне тең. Хайэм Феррерстегі колледж университеттерге жатпайтын басқа колледждермен бірге құлады. 1542 жылдың 18 шілдесінде ол Генрих VIII-ге тапсырылды, ал оның иеліктері Роберт Дэйкреске грамматикалық мектепті сақтап, ұстазға жылына 10 фунт төлеу шартымен берілді, бұл Винчестер мен Итон директорларының жалақысына тең, сондай-ақ қайырымдылық үйін де ұстап тұру шарты болды. Оксфордтағы «All Souls College» колледжі кейінірек құрылды. 1438 жылдың 20 мамырындағы патент түрме бастығы мен 20 ғалымға арналған. Колледж үшін папалық бұйрық 1439 жылдың 21 маусымында алынды, ал 1441 жылдың мамырынан 1443 жылдың қаңтарына дейін қосымша патенттер алынды. 1443 жылдың басында, өліміне аз уақыт қалғанда, Чичеле колледжді ашты.
Өлім
Чишеле 1443 жылғы 12 сәуірде қайтыс болды. Ол Кентербери соборында жоғарғы хор мен хордың айналыс жолы арасындағы "өлген адамның қабіріне" (cadaver tomb) көмілген, солтүстік-шығыс трансептімен іргелес. Трансепттен хорға апаратын көршілес қақпа "Чичеле қақпасы" деп аталады. Оның өлімінен бірнеше жыл бұрын салынған әсем әрі түрлі-түсті қабірінде төменгі деңгейде оның жалаңаш денесі бейнеленген, ал жоғарғы деңгейде ол архиепископ киімдерімен, алақандарын дұғаға қосып, сәнді түрде бейнеленген. Оның қабіріндегі жазуда: "Мен кедей болып дүниеге келдім, содан кейін примат дәрежесіне көтерілдім. Енді мен қиылып, құрттарға тамақ болдым. Менің қабірімді көріңдер" делінген.