Кіріспе
Уэльстегі қала Мертир Тидфиль (Merthyr Tudful). «Мертир» қазіргі уэльс тілінде жалпы алғанда «шаһид» дегенді білдіреді, бірақ бұл жерде латын тіліндегі «martyrium» сөзіне – шаһидтердің қабірлері үстінде салынған ғибадат орнына жақын мағына береді. Оңтүстік Уэльстегі ұқсас жер атаулары: Мертир Синог, Мертир Дифан және Мертир Маур. Өнеркәсіптік тарихымен танымал Мертир, 19-ғасырдың басында темір өндірісінің көлеміне байланысты «Әлемнің темір астанасы» деп аталды. Әлемдегі алғашқы бу машинасымен жүретін темір жол сапары 1804 жылы Мертирде жасалды, ол Пенидаррендегі темір зауытынан Мертир трамвай жолы арқылы Гламгорганшир каналына дейін жүрді. 1851 жылғы халық санауында Уэльс әлемдегі алғашқы индустрияланған ел деп танылды, себебі өнеркәсіпте ауыл шаруашылығынан көбірек адам жұмыс істеді, ал Мертир сол кезде Уэльстің ең ірі қаласы болды. Украинадағы (бұрын Ресей империясының құрамында болған) Донецк қаласы, бастапқыда «Hughesovka» деп аталған, 1870 жылы Мертирлік Джон Хьюз аймаққа темір өндірісін әкелген кезде құрылды. Мертирде темір өндірісі 1860 жылдан бастап төмендеді, бірақ аймақта көмір өндірісінің дамуына байланысты Мертир халқының саны арта берді, 1911 жылы шамамен 81 000 адамға жетті. Қазіргі уақытта бұл аймақ өнеркәсіптік мұрасымен және экстремалды туризммен танымал. Мертир және айналасындағы аймақтар I санаттағы Сайфартфа қамалын, әлемдегі ең жылдам тікұшақ жолын, Ұлыбританиядағы ең үлкен тау велосипедтері паркін, Уэльстегі ең үлкен жабық альпинизм қабырғасын, ұлттық велосипед жолдарын және Ұлыбританиядағы ең ұзын жабық шаңғы трассасын салу жоспарларын ұсынады.
Merthyr Tydfil (Merthyr Tudful)efn| Merthyr generally means "martyr" in modern Welsh, but here closer to the Latin [[martyrium (architecture): a place of worship built over a martyr's relics. Similar place names in south Wales are Merthyr Cynog, Merthyr Dyfan and Merthyr Mawr. Noted for its industrial past, Merthyr was known as the 'Iron Capital of the World' in the early 19th century, due to the scale of its iron production. The world's first steam powered railway journey happened in Merthyr in 1804, travelling from the ironworks at Penydarren to the Glamorganshire Canal on the Merthyr Tramroad. The 1851 census found Wales to be the world's first industrialised nation, as more people were employed in industry than agriculture, with Merthyr the biggest town in Wales at that time. The city of Donetsk in Ukraine (then in the Russian Empire), originally 'Hughesovka', was founded by John Hughes of Merthyr in 1870, when he took iron working to the area. Iron production declined in Merthyr from 1860 on, though Merthyr's population continued to rise due to the emergence of coal mining in the area, peaking with around 81,000 people in 1911. The area is currently known for its industrial heritage and adventure tourism. Merthyr and the surrounding areas boast the Grade I listed Cyfarthfa Castle, the world’s fastest seated zip line, the UK's largest mountain bike park, the largest indoor climbing wall in Wales, national cycle routes and plans for the UK's longest indoor ski slope.
Тарихқа дейінгі кезең
Еуропадан солтүстікке көшіп келген халықтар бұл аймақта мыңдаған жылдар бойы тұрған. Археологиялық жазбалар шамамен б.з.д. 1000 жылдан басталады, осы кезден кельттердің іздері табылады. Олардың тілінен уэльс тілі дамыды. Темір дәуірінде төбелік бекіністер салынды, ал римдік тарихшы Тациттың мәліметінше, Уэльстің оңтүстігін мекендеген тайпа Силурлер деп аталды.
Римдіктердің шапқыншылығы
Римдіктер Уэльске шамамен 47–53 жылдары келді және қамалдар желісін құрып, оларды байланыстыратын жолдар салды. Олар өз жаулап алуларын бекіту үшін күшті күреске түсті, ал 74 жылы Тафф өзеніне қарайтын Пенидарренде қосымша бекініс салды. Ол шамамен үш гектар аумақты алып, жолдар мен бекіністер желісінің бір бөлігі болды; қалдықтары Мертир Таун ФК футбол алаңының астынан табылған. Аймақ арқылы солтүстік-оңтүстік бағытында жол өтті, ол оңтүстік жағалауды Брекон арқылы Уэльстің орталық бөлігімен және Уотлинг көшесімен байланыстырды. Осы және басқа да жолдардың, соның ішінде Сарн Хеленнің, бөліктерін табуға және олармен жүруге болады. Силурлар осы басқынды таулы бекіністерінен қаһарлы түрде қарсылық көрсетті, бірақ рим әскері ақырында жеңіске жетті. Уақыт өте келе, салыстырмалы бейбітшілік орнады және Пенидаррен бекінісі шамамен 120 жылы тастап кететілді. Бұл жергілікті экономика үшін жаман болды, себебі ол қамалға сиыр еті мен астықпен қамтамасыз етуге, сондай-ақ жағалаудан келетін устрица сияқты импортталған тауарларға тәуелді болған. Римдіктер жергілікті әйелдерге үйленді және көптеген қосымша әскерлер жергілікті шаруашылықтарға қоныстанды. Рим империясының құлдырауымен, рим легиондары шамамен 380 жылы қайтарылып алынды. 402 жылға қарай, Британиядағы рим армиясы негізінен германдық әскерлер мен жергілікті сарбаздардан тұрды; әскердің ең жақсылары Еуропа құрлығына ауыстырылды. Сол кезеңде ирландтық дальриандар (шотландтар) және пикттер Хадриан қабырғасына шабуыл жасап, оны бұзды. 4-ші және 5-ші ғасырларда Кембрия (Уэльс) жағалаулары ирландтық қарақшылардың шабуылына ұшырады, дәл сол сияқты Ұлыбританияның оңтүстік және шығыс жағалауларын Солтүстік теңізден келген саксондық қарақшылар шабуылдады. 5-ші ғасырдың ортасында Ирландияның Суонси, Гоуэр түбегі, Кармартиншир және Пембрукшир айналасында қоныстар құрылды, соңында Бреконға дейін ішкі аймақта ұсақ патшалықтар құрылды.
Христиан дінінің пайда болуы
Латын тілі және кейбір римдік әдет-ғұрыптар мен мәдениеті рим әскері шығып кеткенге дейін орнықты. Христиан дінінің көп бөлігі Уэльсте римдіктер арқылы таратылды, бірақ жергілікті жерлерде ол Ирландия мен Франциядан келген монахтар тарапынан кейінірек, өзендер мен аңғарлармен аймаққа кіріп келгеннен кейін енгізілген болуы мүмкін.
Жергілікті аңыздар
Жергілікті дәстүр бойынша, шамамен 480 жылы Брихан есімді жергілікті басшының қызы Тидфил христиан дінін ерте қабылдаған, бірақ валлий немесе саксон пұтқа табынушылары оны өлтіріп, қала ішінде жерлеген. Ол қыз қайтыс болғаннан кейін шейіт деп есептелді. "Мертир" сөзі ағылшын тілінде "шейіт" деген мағынаны білдіреді, және дәстүрге сәйкес, қала құрылғанда оның құрметіне осы ат берілген. Кейіннен оның жерленген орнында шіркеу салынды.
Нормандықтар
Таф өзенінің аңғары бірнеше ғасыр бойы тығыз орманды болды, ал тау беткейлерінде сиреп орналасқан шағын шаруашылықтар болды. Норман барондары Англияны нормандықтар басып алғаннан кейін осы жерге көшіп келді, бірақ 1093 жылға қарай олар тек жазық жерлерді ғана иеленді; биік жерлер жергілікті Уэльс билеушілерінің бақылауында қалды. Барондар мен Уэльс князьдарының ұрпақтары арасында қақтығыстар болды, ал жерді билеу құқығы Уэльс шебінде бірін-бірімен алмасып отырды. Осы кезеңде қаланың солтүстігіне екі шақырым қашықтықта Морле қамалы салынды.
Қазіргі Мертир
Орта ғасырлардың ортасына дейін тұрақты елді мекендер құрылмады. Адамдар өздерін-өздерімен қамтамасыз етіп, егіншілікпен, кейін саудамен айналысып өмір сүрді. Мертир көбінесе шағын ауыл болған. Елизавета дәуірінде осы ауданда темір зауыты болған, бірақ ол 1640 жылдардың басына дейін тоқтатылды. 1754 жылы жазылған деректерге сәйкес, аңғардың көп бөлігін малшылар мекендеген. Шаруашылық өнімдері бірнеше базарларда және жәрмеңкелерде, әсіресе Доуластың үстіндегі Ваун жәрмеңкесінде сатылды.
Темір өнеркәсібінің ықпалы мен өсуі
Мертир темір кенінің, көмірдің, әк тастың, ағаш пен судың қорына жақын орналасқандықтан, темір зауыттары үшін өте қолайлы орын болды. Оңтүстік Уэльсте шағын темір өңдеу және көмір өндіру Тюдор дәуірінен бері жүргізіліп келген, бірақ Өнеркәсіптік революцияның нәтижесінде темірге деген сұраныс артып, Мертирдің темір өндірісінің қарқынды дамуына әкелді. Революцияның қақпасында Мертир ауданында әлемдегі ең ірі төрт темір зауыты орналасқан: Доуластың темір зауыты, Плимут темір зауыты, Сайфартфа темір зауыты және Пенидаррен. Компаниялардың көп бөлігі екі әулеттің – Гест және Кроушей отбасыларының меншігінде болды. 1740 жылдардың соңынан бастап Мертир ауданындағы жерлер темір балқыту үшін жалдауға беріле бастады, бұл Оңтүстік Уэльс бойынша шағын пештердің кеңеюіне себеп болды. Cyfarthfa өнімдерін экспорттау қажеттігі Glamorganshire каналының салынуына әкелді, ол олардың зауытынан Кардифф шығанағына дейін өтетін және бойындағы басқа да кәсіпорындарды дамытуға ықпал етті. 19 ғасырдың алғашқы онжылдықтарында Сайфартфадағы (және жақын орналасқан Доуластағы) темір зауыттары кеңейе берді және өнімділігі бойынша әлемдегі ең алдыңғы қатарлы зауыттарға айналды: 1844 жылы бір ғана зауыттан 50 000 тонна рельс шықты, олар Ресей арқылы Сібірге теміржол салуға жұмсалды. Мертирдегі өнеркәсіп өркендегеніне байланысты бірнеше теміржол компаниялары порттармен және Ұлыбританияның басқа аймақтарымен байланыстыратын бағыттар құрды. Олардың ішінде Брекон және Мертир теміржолы, Нейт доласы теміржолы, Тафф доласы теміржолы және Ұлы Батыс теміржолы бар. Көмір шахталары мен темір зауыттарына қол жеткізу үшін олар көбінесе бірнеше бағыттарды бөлісіп пайдаланды, бұл қиын инженерлік тапсырмаларды тудырды. Дэвид Уильямстың сөзіне сәйкес, 1804 жылы Корнуолл инженері Ричард Тревитик жасаған әлемдегі алғашқы теміржол булы локомотиві "Темір жылқы" жаңа Мертир трамвай жолымен Пенидарреннен Куакерс Ярдқа дейін 10 тонна темірді және жолаушыларды тартты. Ол сондай-ақ бұл "алғашқы теміржол" болғанын және Джордж Стивенсонның жұмысы оны жақсартудан тұрғанын айтады. 1850 жылы Мертирге келген Томас Карлайл қалада "ешқашан көрмеген, бағдарсыз, тынымсыз еңбек ететін, қатыгез және қайғылы Адам балалары" бар екенін жазды. Ол былай деді: "Ах, бұл тозақтың көрінісі сияқты, мені ешқашан тастамайды, олардың пештерінің, шұңқырларының және дөңгелек диірмендерінің арасында тер мен лайға малталған осы кедей жандар."
Қытай ауданындағы өмір сүру жағдайлары
Қытай – Мертир-Тидфилдегі Понт-Сторехаус ауданындағы 19 ғасырдағы қаңғыбастық ауданына берілген атау. Бұл қазіргі түсінік бойынша «Қытай қаласы» емес, оның тұрғындары көбінесе ағылшын, ирланд және уэльстіктер болған. Қытай тұрғындары Мертирдің жақсы тұратын аймақтарынан бөлек, ерекше топ ретінде қарастырылып, олардың өмір салты мен сыртқы түрінен оларды тану оңай болған. Тарихшы Кит Стрэндж «Көктемгі империяны іздеу» атты мақаласында Қытайды Ливерпуль, Ноттингем және Дербидегі аудандармен салыстырып, бұл аймақ олардан кем емес, тіпті нашаррақ болғанын айтады. Бұл қаңғыбастық ауданда кем дегенде 1500 адам тұрған, олардың барлығы қоғамның ең кедей топтарынан шыққан және жаман беделге ие болған. Олардың тұру жағдайы Ұлыбританиядағы ең нашар жағдайлардың біріне жатқан. Бұл аудан тар көшелерге, нашар желдетілетін және тығыз орналасқан үйлерге толы болды, бұл жұқпалы аурулардың таралуына себепкер болды. Қытай «Кішкентай тозақ» деп аталды және дәретханасы болмаған, ашық кәріздерге толы болғандықтан, холера және тиф сияқты аурулардың ошағы ретінде танымал болды.
Мертир көтерілісі
Өнеркәсіптік революциямен бірге ауыл шаруашылығында жұмыс істейтін жас ерлердің саны күрт төмендеді, оларды темір сияқты салаларда төленетін жоғары жалақылар қызықтырды. 1829 жылы дағдарыс Мертирге ауыр соққы берді, өйткені темір өндірушілер жұмыстан босатуларға, жалақыны төмендетуге және уақытша жұмысқа көшті. Нарықтағы кез келген күрт құлдырау жұмысшыларды қиын жағдайға түсіріп, таптық айырмашылықтарды күшейтті. 1831 жылғы Мертир көтерілісі қарыздарды қатал есептеу, жиі жалақыны төмендету және «жүк» дүкендерін енгізу салдарынан болды. Кейбір жұмысшыларға жалақы арнайы соғылған монеталармен немесе «жүк» деп аталатын несие қағаздарымен төленді, оларды тек жұмыс берушілеріне тиесілі дүкендерде ғана жұмсауға болады. Көптеген жұмысшылар онда сатылатын тауарлардың бағасы мен сапасына наразылық білдірді. 1831 жылдың мамыр айында Уильям Кроушейге жұмыс істейтін көміршілер мен басқалар Мертир Тидфилдің көшелеріне шығып, реформа талап етті және жалақыларын төмендетуге, сондай-ақ жалпы жұмыссыздыққа қарсы наразылық білдірді. 7000-нан 10000-ға дейін жұмысшылар шеруге шықты, төрт күн бойы қалалық билік пен темір өндірушілер Касл қонақүйінде қоршауға алынды, наразылық білдірушілер тиімді түрде қаланы бақылады. Бреконнан келген әскерлер көтерілісшілермен қақтығысты, екі тараптан да бірнеше адам қаза тапты. Иелерімен келіссөздер жүргізу үмітіне қарамастан, білікті жұмысшылар қозғалысты бақылаудан шығарды. Көтерілістің бірнеше күдікті жетекшілері тұтқындалды. Олардың бірі, Ричард Льюис, халық арасында Дик Пендерин деп танылған, солдаттың аяғына пышақ ұрған үшін асылып, алғашқы жергілікті жұмысшы табының шейіті болды. 1876 жылы Блэкке Льюис емес, Янто Паркер пышақ салғаны, ол қудалаудан қашу үшін Америкаға қашқан деген мәлімдеме жасалды. Мұндай мәлімдемелер толыққанды расталмады, бірақ Льюистің кінәсіздігі Мертирде кеңінен қабылданады. 1831 жылғы чартистер қозғалысы 1832 жылғы реформалық актпен ұсынылған реформаларды жеткілікті деп санамады.
Көмір мен темірдің құлдырауы
Мертир халқы 1861 жылы 51 949 адамға жетті, бірақ кейбір жылдар бойы азайып кетті. 19 ғасыр өркендеген сайын, Мертирдің ішкі орналасқан жері темір өндірісі үшін үлкен кемшілікке айналды. Пенйдаррен 1859 жылы, Плимут 1880 жылы жабылды; содан кейін бірқатар теміршілер АҚШ-қа немесе тіпті Украинаға көшіп кетті, онда Мертир инженері Джон Хьюз 1869 жылы темір зауытын ашты, осы процесте Донецк қаласын құрды. Кифартфа – темір өндіруші Уильям Кроушей II-нің бұрынғы үйі, сәнді сарай, қазір мұражай. Онда қаланың көптеген суреттері, қаланың өнеркәсіптік революция кезеңінен қалған көптеген артефакттар жинағы және бірнеше саркофагтарды қоса алғанда, египеттік қабірлерден табылған маңызды артефакттар сақталған. 1992 жылы Мертир-Тидфилде жаңа стенокардия емді сынап қараған зерттеушілер, жаңа дәрінің сынаққа қатысқан сау еріктілерде эрекцияны күшейтуге әсер ететінін анықтады. Осы жаңалық Виаграның пайда болуына себеп болды. 2006 жылы Мертир-Тидфилде тұратын өнертапқыш Говард Стейплтон технологияны жетілдірді, ол жақында москитотон немесе Teen Buzz құбылысына әкелді. 2021 жылдың қыркүйек айында Мертир-Тидфил округі қала мәртебесіне ие болу үшін өтініш беруді жоспарлап, осы жұмысты қалалық экономика және әлеуметтік зерттеуші доктор Джейн Кроуд үйлестіретінін хабарлады.
Уэльс тілі
Уэльс тілінің қалада қолданылуы 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырда едәуір төмендеді. 1891 жылғы халық санағында 110,569 тұрғынның 68,4 пайызы әдетте валли тілінде сөйлеген. 1911 жылғы халық санағы бойынша бұл көрсеткіш 74,596 тұрғынның 50,9 пайызына дейін түсті. 2011 жылғы халық санағы көрсеткендей, 8,9 пайызы негізінен валли тілінде сөйлейді. Мертир Тидфил 1881 және 1901 жылдары Ұлттық Эстеддфодты, ал 1987 жылы Ұлттық Урдд Гобайт Кэмри Эстеддфодын қабылдады. Мертирде 3 валли тіліндегі бастауыш мектеп бар, үшіншісі 2022 жылы ашылды. Сондай-ақ, Мертирде валли тіліндегі орта мектеп салу туралы талаптар да бар.
Өнеркәсіптік мұра
Ауыр өнеркәсіпке негізделген Мертир 19 ғасырдың басында «Әлемнің темір астанасы» және Уэльстің ең ірі қаласы болды. Алайда, Мертирдің ұзақ және алуан түрлі өнеркәсіптік мұрасына қарамастан, ауыр өнеркәсіптің төмендеуімен және жақын жердегі көп жылдық көмір шахталары мен темір зауыттарының жабылуымен Мертир бұрынғыдай жұмыспен қамту мүмкіндіктерін ұсына алмады. 2007 жылғы осы серияның басылымында Мертир ең нашар бес қаланың арасында бесінші орынға көтерілді. Бірақ, бағдарламаға қатысты шағымдар реттеуші Ofcom-ның тергеуіне әкелді, ол бағдарламаның «өкінішті және болдырмауға болатын» деректі қателіктерге кінәлі екенін атап өтті. Жақындағы пікірлер түрлі жаңарту жобалары мен туризм саласының өсуіне байланысты қаланың тартымдылығының артуын көрсетеді. 2021 жылы Мертир-Тидфил жергілікті билік аймағында жыл бойында үй бағасы 12 ай ішінде 27,9%-ға өсті, бұл Уэльстегі 22 жергілікті билік аймағының ішіндегі ең жоғары көрсеткіш. 2018-2019 жылдары бұл аймақ Уэльсте екінші орында болды. Кифартфа қамалы – Кифартфа темір өндірушілері үшін салынған қамал, қазір мұражай және сувенир дүкені болып табылады, жыл сайын шамамен 7 миллион адам келіп көреді. Алдағы жоспарларда қамал мен оның айналасындағы аумақтарды 50 миллионға жаңарту, соның ішінде 200 жылдық Кифартфа пештерін сақтап қалу көзделген. Бұл пештер Тафф өзенінің батысында орналасқан және әлемдік маңызы бар ескі ескерткіштер тізіміне енген, бірақ қазір қауіп төніп тұр. Cefn Coed виадугі Уэльстегі үшінші ең үлкен виадук және қазір II санаттағы ескерткіш. Ол Кардифф пен Бреконды байланыстыратын Тафф жолының велосипед жолының көрнекті бөлігі болып табылады. Мертир-Тидфил қалалық әкімшілігі өнер мен шығармашылық индустриясының орталығы ретінде жаңа өмірге ие болды. 1896 жылы ашылған, құрылысы 35 жылға созылған II санаттағы терракоталық ғимарат 2014 жылы 8 миллионға жаңартылды. Төрт қабатты, II санаттағы YMCA ғимараты да терракотамен қапталған және 8,6 миллионға жаңартылуда. 1911 жылы көрнекті уэльс сәулетшісі сэр Перси Томас салған бұл ғимарат экономикалық және әлеуметтік белсенділіктің орталығы болуы жоспарлануда.
Ашық кен өндіру
2006 жылы Мертирдің шығысында 15 жыл бойы 10 миллион тонна көмірді өндіруге арналған ірі ашық карьерге рұқсат берілді, ол Ффос-и-Фран ашық карьерінің бір бөлігі болды.
Үкімет
Мертир Тидфил приході 1850 жылы жергілікті кеңес ауданы болып құрылды, ал 1894 жылы қалалық ауданға айналды. 1905 жылы қалалық аудан сегіз сайлау округі бар муниципалды боронға айналды. Мертир Тидфил 1908 жылы графтық борон мәртебесін алды, бұл оны Гламорган графтық кеңесінен тәуелсіз етті. 1974 жылдан 1996 жылға дейін борон төменгі деңгейдегі аудандық кеңеске қайта оралды, ал Орта Гламорган графтық кеңесі аймақта графтық деңгейдегі қызметтерді ұсынды. 1974 жылы борон кеңейтілді, Брекнокширден Вейнор және Геллигер қалалық ауданынан Бедлиног қосылды. 1996 жылы Орта Гламорган графтық кеңесі таратылды, ал борондық кеңес аймақтағы оның функцияларын өз мойнына алды, содан кейін Мертир Тидфил графтық борондық кеңесі деп аталды. Кеңес қала мен одан әрі Мертир Тидфил графтық борондық аумағын басқарады, ол оңтүстікке қарай Трехарис және Бедлиногқа дейін созылады. Қала Парк, Пенидаррен, Сайфартфа, Гурнос, Доуле, Вейнор және Таун сайлау округтерін қамтиды. Мертир Тидфил және Римни сайлау округінің парламент мүшесі – Джеральд Джонс, ал Сенат мүшесі – Дон Боуден MS.
Англикан шіркеулері
Мертир 19 ғасырда конформизмнен бас тартушылардың бекінісі ретінде қарастырылды, бірақ шіркеулер 1920 жылдардан бастап қарқынды түрде құлдырады және қазіргі таңда олардың көпшілігі жабық. Англия шіркеуі (қазір Уэльс шіркеуі) 19 ғасырда конформизмнің ықпалын тепе-теңдеуге тырысты және Мертирде бірнеше көрнекті приходтық дін қызметкерлері болды. Олардың арасында 1858 жылдан 1885 жылы қайтыс болғанға дейін Мертирдің пасторы болған Джон Гриффит есімді адам бар еді. Гриффит бұрын Абердарде қызмет еткен, онда ол 1847 жылғы білім беру есебін дайындаған комиссарларға берген куәлігі үшін дау туғызған. Оның көзқарастары уақыт өте келе жұмсалды. Гриффиттің Мертир Тидфилге көшуі оны Абердарден гөрі әлдеқайда үлкен және жақсы орналасқан приходты басқаруға алып келді. Дегенмен, ол шіркеу басшылары арасында оның діни ағымды жоюды қолдауына байланысты аса танымал болған жоқ. 1883 жылдың шілдесінде ол: «Мен көп жылдар бойы Уэльс шіркеуін реформалаудың жалғыз жолы – шіркеу мен мемлекеттің бөлінуі деп сенемін» деді. Гриффиттің жерлеу рәсіміне 12 000–15 000 адам қатысқан делінеді. «Мен осы елдің бұл бөлігінде Джон Гриффит ревпастордан артық танымал адам болған жоқ деп айтуға батылым бар», – деп жазды бір тілші. Конформизмнен бас тартушы дін қызметкерлерінің арасында оның ескі қарсыласы, Абердарден келген доктор Томас Прайс та болды. Тағы бір ықпалды тұлға – сэр Джон Гест, ол Доулайстағы Сент-Джон шіркеуін салуға үлкен үлес қосты. Англикан шіркеулерінің қауымдары көбінесе шағын болғанына қарамастан, Сент-Джонс гүлденді: ол әр жексенбіде ағылшын тілінде екі қызмет және валли тілінде екі қызмет өткізді. Бұл шіркеу Мертирде конформизмді тепе-теңдеу жоспарында маңызды рөл атқарды. 2019 жылы шіркеу бастапқы құрылымын сақтай отырып, тұрғын үйлерге айналдырылды.
Сәйкестіксіздік
Мертир 19 және 20 ғасырдың басында көптеген конформист емес құлшынып табыну орындарымен ерекшеленді, олардың көпшілігі Уэльс тілінде қызмет өткізді. Ең ертегілерінің бірі 1749 жылы салынған Йнисгау шіркеуі болды. 1967 жылы Мертир қаласын жақсарту жоспары аясында бұзылды. Йнисгаудағы алғашқы қозғалыс Англия шіркеуінен шыққан түрлі "келіспеушілер" тарапынан құрылды. 19 ғасырдың басына қарай ол тәуелсіздердің (конгрегационалистердің) меншігіне өтті. Басқа ерте шіркеулер: Сион және Эбенизер (Баптистер), Зоар және Бефесда (Тәуелсіздер) және Понтморле (Кальвинистік методистер).
Мертирдегі еврей қауымы
Мертир-Тидфил 19 ғасырда Уэльстегі ең ірі еврей қауымына ие болды, ең көп саны 400 адамды құрады. Еврей халқының саны артуымен қатар, 1848 жылы Мертир еврей қауымы құрылды және бірнеше жыл өткен соң Кефн Коедте зират қасиеттендірілді. 2019 жылы Еврей мұрасы қоры оны сатып алды, және 2025 жылы Еврей мұрасы орталығы ретінде ашуды жоспарлап отыр.
Туризм
Қала Брекон-Бейконс ұлттық паркінің оңтүстік жиегінде жатыр және Оңтүстік Уэльс аңғарларына саяхатшылар үшін де ыңғайлы жерде орналасқан. Морлейс қамалының қирандылары Мертир Тидфилдің солтүстік жиегінде, ал Норман қамалы толық аяқталмаған деп хабарланады. Брекон тау темір жолы – тар жол теміржолы, ол Мертир Тидфилдің шетіндегі Панттан Таф Фечан аңғарына дейін бес мильдік тасталған Брекон және Мертир теміржолының жол төсегін пайдаланып жүреді.
"Пен-и-Даррен" локомотивы
1802 жылы Пенидаррен темір зауытының басшысы Хомфрей инженер Ричард Тревитикке зауытта балғаны іске қосу үшін жоғары қысымды бу машинасы жасауды тапсырды. Зауыт инженеры Рис Джонстың көмегімен Тревитик двигательді дөңгелектерге орнатып, оны локомотивке айналдырды. 1803 жылы Тревитик өз локомотивтерінің патенттерін Хомфрейге сатты. Хомфрей Тревитиктің локомотивіне настолько әсерленді ki, ол Кроушеймен тағы да 500 гинейге бәс тікті, локомотивтің Мертир Тидфил трамвай жолымен Пенидарреннен Аберсинонға дейін 10 тонна темірді таси алатынына. Бұл қашықтық 9,75 миль (16 км) құрады. Көпшіліктің қызығушылығы зор болған 1804 жылдың 21 ақпанында, локомотив 11,24 тонна көмір, бес вагон және 70 адамды 4 сағат 5 минутта, белгілі бір орташа жылдамдықпен толық қашықтыққа жеткізді. Хомфрей, Кроушей және жолаушылардан бөлек, куәгерлердің арасында Тревитиктің құрметті демеушісі мистер Гидди және «Үкіметтен келген инженер» де болды. Соңғысы, әдетте, қауіпсіздік инспекторы болған, ол қазанның жоғары бу қысымына төзу қабілетіне ерекше қызығушылық танытқан. Бұл басқаларға Тревитиктің идеяларын дамытуға мүмкіндік берді; кейбіреулер қазіргі теміржол жүйесінің Мертир Тидфилде туғанын айтады. Қазіргі Мертирде Тревитиктің локомотивіне қойылған ескерткіштің артында бұрынғы Пенидаррен үйінің шекаралық қабырғасының жалғыз қалдығы – тас қабырға орналасқан. Свансидегі Ұлттық су жағалауы мұражайында Тревитиктің 1804 жылғы бумен жұмыс істейтін теміржол локомотивінің толық көлемдегі жұмыс істейтін көшірмесі бар.
Жолдар
Жолдардың жақсаруы қаланың маңызды қатынас орталығына айналуына себеп болып, Ұлыбританиядағы тұрғын үй бағасының ең көп өскен аймақтарының біріне айналды.
Қоғамдық көлік
Мертир Тидфил теміржол стансасынан Кардифф Куин-стрит және Кардифф Централына қатынайтын тұрақты пойыздар бар. Мертир Тидфил автобус станциясы қала орталығынан оңтүстікке қарай, Суон көшесінде орналасқан. Станция 2021 жылдың маусым айында ашылды, бұл Касл-стриттегі бұрынғы станцияның орнын басты. Жаңа автобус станциясы теміржол стансасына жақын орналасқан, Оңтүстік Уэльс метро желісінің аясында көліктік байланысты жеңілдету үшін. Оңтүстік Уэльс метросының аймақты жаңарту жобасының бөлігі ретінде 2024 жылға дейін жаңа теміржол станциясы салынады. Мертир Тидфилдегі жаңа теміржол вокзалы ғимаратын салу – жаңа қалыптасып келе жатқан қала орталығының бас жоспарының маңызды стратегиялық мақсаты, ол ауданның жаңғыруына елеулі үлес қосады, аймақтар арасындағы байланыс пен қолжетімділікті арттырады. Мертир теміржол жолдарына жаңа жоғары кернеулі сымдар орнатылады, бұл жаңа трамвай пойыздарын қуатпен қамтамасыз етеді. Бұл Мертир Тидфил мен Кардифф қаласының орталығы арасындағы сапар уақытын қысқартады және TfW компаниясына қызметтер жиілігін сағатына төртке дейін арттыруға мүмкіндік береді.
Жұмыспен қамту
Мертир жұмыс орындарын қамтамасыз ету үшін мемлекеттік сектор, өндіріс және қызмет көрсету салалары компанияларының үйлесімділігіне тәуелді. Уэльс үкіметі жақында қалада, ірі телекоммуникациялық колл-орталығының (T Mobile & EE, қазір BT Group құрамында) жанында маңызды кеңсе ашты. Hoover (қазір Candy Group бөлігі) тіркелген кеңсесі осы қалада орналасқан және 2009 жылдың наурызында өндірісті шетелге көшіргенге дейін маңызды жұмыс беруші болып қала берді, зауыт жабылуынан 337 жұмыс орны жойылды.
Бокс
Мертир боксшыларымен, әуесқой және кәсіпқой боксшыларымен әйгілі. Олардың арасында Джонни Оуэн, Говард Уинстон және Эдди Томас болған. Қаладағы қоладан жасалған мүсіндер олардың жетістіктерін еске салады. Эдди Томас мүсіні орналасқан жерде 1980 жылдары «Бетезда» қоғамдық өнер орталығы да болған.
Футбол
Мертирде футбол командасы бар, «Мертир Таун» немесе «Шейіттер» ағылшын футбол пирамидасындағы Оңтүстік футбол лигасының «Премьер Оңтүстік» дивизионында өнер көрсетеді. Команда өз үй ойындарын Пенидаррен паркінде өткізеді. Бұл қалада 1909 жылы құрылған және 1930 жылдары таратылған «Мертир Таун» футбол клубы болған; «Мертир Тидфил АФК» 1945 жылы құрылды. 1987 жылы Уэльс кубогын жеңіп, Еуропа кубогы иелері кубогына қатысу құқығын алды. 2008 жыл Пенидаррен паркінде футболдың 100 жылдығымен аталып өтті. 2010 жылы клуб банкротқа ұшырағаннан кейін үш дивизион төмен түсіп, «Мертир Таун» деген есімін қайта алды және Рив Дда'рды жаңа үй стадионы етіп белгіледі. 2011 жылдың шілдесінде клуб қайтадан Пенидаррен паркіне көшті.
Қазақстан Республикасы
Мертир RFC, "Темір Адамдар" деп белгілі, 1881 жылы Уэльс регби одағының 12 негіздеуші клубының бірі болды. Ол Принсипалити Премьер лигасында өнер көрсетеді және өз алаңындағы ойындарын The Wern стадионында өткізеді.
Лига
2017 жылдан бастап жартылай кәсіби 1-лига клубы «Оңтүстік Уэльс теміршілері» (бұрынғы «Оңтүстік Уэльс Скорпиондары»), қалада Мертир RFC клубының «Верн» стадионында ойнайды. Мертирде сондай-ақ Tydfil Wildcats регби лигасы командасы да орналасқан, ол 2010 жылдың қыркүйегіне дейін Троедирихтегі The Cage стадионында өнер көрсеткен. Мертир Тайдфил 1907 жылы Уэльстегі алғашқы регби лигасы командаларының бірі болып есептеледі және 1908 жылы алғашқы Австралия құрамасын жеңген.
Тау велосипедтері
Велосипедтік парк Уэльс, Ұлыбританиядағы арнайы салынған алғашқы тау велосипеді орталығы, Мертхер Тидфилдегі Гетин Вудста орналасқан. 1200 акрға жуайтын аумақты алып жатқан Велосипедтік парк Уэльс – Ұлыбританиядағы ең танымал тау велосипеді паркі және кез келген ауа райына сай келетін тау велосипеді жолдарының ең көп түрлілігі осында.
Сыртқы істер
Parkwood Outdoors Dolygaer – 2015 жылы жергілікті білім беру мекемесі басқарған бұрынғы орталықтың орнында ашылған, ашық ауада активті демалыс орталығы. Мұнда каноэмен және Понтицилл су қоймасында паддлбордпен жүзу сияқты қызметтер бар.
Білім
Қаладағы негізгі орта мектептер – Афон Таф жоғары мектебі, Сайфартфа жоғары мектебі және Пен И Дре жоғары мектебі.
Өнер мен әдебиеттегі сілтемелер
Энтони Троллоп оны "Орли фермасы" кітабының соңғы тарауында екі рет еске алады, жас заңгерді жіберуге болатын шалғай жердің мысалы ретінде. Хорацио Клэрдің "Мабиногион" әңгімелерінің бірін қайта баяндауында, "Принцтің қаламшасы" (Серен) Мертирді "көтеріліс аймағы деп жарияланған" деп көрсетеді, және адамдар жылдар бойы "Мертирде болған оқиғаларға" сілтеме жасайтын болды. Мертир "Римнидің қоңырауы" атты халық әнінде де еске алынады: "Болашаққа үміт бар ма?" – деп сұрайды Мертирдің қоңыр қоңыраулары, Идрис Дэвистің өлеңдерін келтіре отырып. 1978 жылғы BBC сериалы "Түзу жолға" үшінші эпизодында Мертир "Британиядағы басқа қалалардан гөрі көбірек пабтары бар, және олардың бәрі сенбі күні жабылады" деп сипатталады. Джаспер Ффордтың "Келесі бейсенбі" сериясында (балама тарих негізінде) Мертир – Уэльстің тәуелсіз Халық Республикасының астанасы. Австралиялық ақын Лес Мюррей өзінің "Мертир Тидфилдегі Виндалу" атты өлеңінде қаладағы тәжірибесін еске алады. Канадалық әнші-әндер авторы Джейн Сиберри бір рет Мертир Тидфильге сапар шегіп, "жаным қара және ауыр, ол Мертир Тидфильдің шлагы" деген сөздерді 1984 жылғы "No Borders Here" альбомынан "You Don't Need" әнінде тастап кету мен қайғы сезімдерін жеткізу үшін бейне ретінде пайдаланды.