Кіріспе
Франциядағы вулкандық тау Пю-де-Дом (Puy de Dôme) – лавалық күмбез және Францияның орталық бөлігіндегі Массив-Централь аймағындағы Chaîne des Puys аймағындағы ең жас жанартаулардың бірі. Бұл жанартаулар тізбегіне көптеген тефрондық конус, лавалық күмбездер және марлар кіреді. Бұл тізбек кез келген тектоникалық тақтаның шетінен алыс орналасқан. Пю-де-Дом шамамен 10 700 жыл бұрын Пеле типіндегі жарылыс кезінде пайда болды. Пю-де-Дом шамамен Клермон-Ферран қаласынан орналасқан. Франция департаменттерінің аты осы жанартаудың атымен байланысты.
Volcanic mountain in France
Puy de Dôme (/US/,/p//w//iː// //d//ə// /'/d//oʊ//m/, pɥi də dom) is a lava dome and one of the youngest volcanoes in the Chaîne des Puys region of Massif Central in central France. This chain of volcanoes including numerous cinder cones, lava domes and maars is far from the edge of any tectonic plate. Puy de Dôme was created by a Peléan eruption, some 10,700 years ago. Puy de Dôme is approximately from Clermont Ferrand. The Puy de Dôme [[Departments of France is named after the volcano.
Тарих
Христиан дініне дейінгі Еуропада Пю-де-Дом рухани мерекелерге жиналатын орын болған. Оның шаңырағында, 1872 жылы қазба жұмыстары кезінде табылған Меркурийге арналған галло-рим ғибадатханасы сияқты, ғибадатханалар салынған. 1648 жылы Флорин Периер, Блез Паскальдың ықпалымен, Эвангелиста Торричеллидің барметриялық өлшемдер ауа салмағынан туындайды деген теориясын Пю-де-Дом тауының үш биіктігінде сынап бағанасының биіктігін өлшеу арқылы қолдады. 1875 жылы таудың шаңырағында физика зертханасы салынды. 1956 жылдан бері онда TDF (Télédiffusion de France) антеннасы орналасқан. Таудың үстінде FM және телеарналардың тарату құрылғысы бар.
Туризм
2018 жылдан бері ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Пю-де-Дом Аувернь аймағындағы ең танымал орындардың бірі, жыл сайын шамамен 500 000 келушіні қабылдайды. Оның шаңырағынан Шайн-де-Пуй тізбегі мен Клермон-Ферран қаласының әсем панорамалық көрінісі ашылады. Бұл жер параглайдинг спортымен айналысушылар үшін де танымал орталық. Таудың шаңырағына екі жаяу жолмен жетуге болады: оңтүстік ("Le sentier des muletiers", бұрынғы римдік жол) және солтүстік ("Le sentier des chèvres") – бұл жол Нид-де-ла-Пуль кратерінің жанынан өтеді. GR 4 ұзақ қашықтыққа арналған жол тауды кесіп өтетін екі жолды да қамтиды. 2012 жылдың мамыр айынан бері келушілер Panoramique des Dômes темір жолымен тауға көтеріле алады. Темір жол бойында жол бар, бірақ ол әскери, қызметтік көліктер мен төтенше жағдайлар болмаса, жалпы қолданысқа жабық. Таудың шаңырағында мейрамханалар, дүкендер және аймақтың тарихы мен геологиясы туралы ақпарат беретін келушілер орталығы орналасқан.
Геологиялық мұра орны
Геологиялық ғылым ретінде вулканологияның дамуындағы маңызды рөліне байланысты, Пю-де-Дом және Пети-де-Дом жанартаулары Халықаралық геологиялық ғылымдар одағы (IUGS) тарапынан 2022 жылдың қазан айында жарияланған әлемдік 100 "геологиялық мұра орындарының" тізіміне қосылды.
Велоспорт
Соңғы уақытта Пю-де-Дом кейде "Тур де Франс" жарысының кезеңдік аяқталу орны ретінде қолданылады. 1964 жылы осы жерде Раймонд Пулидор жарыстың ең танымал сәттерінің бірінде Жак Анкетилмен күресті, дерлік барлық көтеріліс бойында екеуі де тізе қосып шабасты; ал 1975 жылы Эдди Мерксті көрермен бүйрегіне ұрып жіберді. 1988 және 2023 жылдар арасындағы "Тур де Франс" жарысының шыңға дейінгі кезеңдерінде, 2020 жылғы "Тур де Франс" жарысының 13-ші кезеңінде Col de Ceyssat-қа көтерілудің бастапқы бөлігі ғана қарастырылды. 2012 жылы сағанақ теміржолының салынуы бұрыннан да өте тар болған жолды тағы да тарылтты. "Тур" жарысының өсіп келе жатқан логистикалық талаптарына байланысты, көптеген адамдар 1988 жылдан кейін "Турдың" Пю-де-Домға қайта оралмайды деп ойлады. Бірақ 2023 жылғы "Тур де Франс" жарысының 9-шы кезеңі шыңда аяқталды, және бұл кезеңнің жеңімпазы Майкл Вудс атанды. Жол велосипедшілер үшін өте шектеулі уақыт аралығында ғана ашық (басқа көлік құралдарына тыйым салынған кезде). 2006 жылы бұл уақыт 1 мамыр мен 30 қыркүйек аралығында сәрсенбі және жексенбі күндері таңғы сағат 7:00-ден 9:00-ға дейін болды.
Автоспорт
Circuit de Charade – 1957 жылы Пюи-де-Дом тауының төменгі жағындағы бұрыннан бар жолдарды пайдаланып салынған автоспорттық көше трассасы. Бұл трассада 1960-жылдары және 1970-жылдардың басында бірнеше рет Франция Гран-приі мен Франция мотоцикл Гран-приі өткізілді.
Климат
Таудың төменгі аймақтары мұхиттық (Köppen: Cfb) климатқа жатады, ал Пю-де-Дом биік орналасқандықтан ылғалды континенталды (Köppen: Dfb) климатына ие, сонымен қатар субальпілік ерекшеліктері де бар. Оның климаттық жіктелуі қаңтар айының орташа температурасы 3 °C (27 °F) шегінен төмен болуымен (әдеттегі ең төменгі температура 5 °C (23 °F) құрайды) және орташа температурасы 10 °C (50 °F) жоғары болатын 4 айдан астам болуымен анықталады (осы климаттық санатқа сәйкес болу үшін кем дегенде 3 ай мұндай болуы керек).