Кіріспе

Сербия жазушысы Милорад Павич (15 қазан 1929 – 30 қараша 2009) – сербиялық романист, ақын, әңгімеші және әдебиет тарихшысы. 1929 жылы Белградта дүниеге келген ол өмірінде көптеген өлеңдер, әңгімелер мен романдар жариялады, олардың ең танымалдары – «Хазарлар сөздігі» (1984). Жарық көргеннен кейін ол «21 ғасырдың алғашқы романы» деп мақтан тұтты. Павичтің шығармалары отыздан астам тілге аударылған. Ол Еуропа мен Оңтүстік Америкада кеңінен танымал болды және «21 ғасырдың басындағы ең қызықты жазушылардың бірі» деп есептелді. Ол Сербияда және бұрынғы Югославияда көптеген сыйлықтарға ие болды және бірнеше рет Әдебиет бойынша Нобель сыйлығына үміткер ретінде қарастырылды. 2009 жылы Белградта қайтыс болды.

Өмірбаян

Милорад Павич 1929 жылғы 15 қазанда Югославия Корольдігінің Белград қаласында, "18 ғасырдан бері алты буын бойы белгілі жазушыларды тәрбиелеген" зиялылар мен жазушылар отбасында дүниеге келді. Белград университетін әдебиет мамандығы бойынша бітіріп, кейіннен Загреб университетінде әдебиеттанудан докторлық диссертациясын қорғады. Павич 1969 және 1971 жылдары жарық көрген «Палимпсесттер» (Palimpsesti) және «Ай тасы» (Mesečev kamen) атты екі поэзия жинағымен әдебиетке енді. Оның өлеңдері тез арада ағылшын тіліне аударылып, «Қазіргі югослав поэзиясы» антологиясына енгізілді. Содан кейін Павич проза жазуға көшті және бірнеше әңгімелер жинағы жарық көрді. Павичтің тұңғыш және ең танымал романы – «Хазарлар сөздігі» (Hazarski rečnik), ол 1984 жылы жарық көрді. Роман шығуымен бірге сыншылардың жоғары бағасын алып, «21 ғасырдың алғашқы романы» деп жарияланды. Поэтикалық сөздік түрінде жазылған бұл кітап «жартылай мифологиялық хазар тайпасының тарихи есебі» деп сипатталады. Павичтің екінші романы «Шаймен боялған пейзаж» деп аталып, 1988 жылы жарық көрді. Романдық сюжет бойынша, белгілі сәулетші Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жоғалып кеткен әкесінің іздерін табу үшін Грекияға сапар шегеді. Павич «Желдің ішкі жағы» немесе «Батыр мен Леандер романы», «Константинопольдегі соңғы махаббат: Таро романы» сияқты көптеген романдар жазды. «Шығармашылығымен көзге түсетін» Павич, «әңгіме құру және бастау мен аяқтау ұғымдары сияқты көркем прозаның дәстүрлі үлгілерін бұзу үшін бар күшін салған» деседі. Ол «21 ғасырдың басындағы ең қызықты жазушылардың бірі» ретінде танылды. Осының нәтижесінде ол бірнеше рет Әдебиет бойынша Нобель сыйлығының иегері болуға үміткер ретінде қарастырылды. Жазушылық қызметінен бөлек, Павич Белград университетіне қабылданғанға дейін Нови-Сад университетінде философия пәнін оқытқан. 1991 жылы Сербия Ғылым және өнер академиясының (САНУ) мүшесі болды. Осы жылдары ол орыс әдебиетінің бірқатар туындыларын серб тіліне аударды. 1993 жылы «Theatre Menu For Ever and a Day» атты өзінің тұңғыш және жалғыз пьесасын жариялады. Павич 2009 жылғы 30 қарашада 80 жасында Белградта қайтыс болды. Оның өліміне жүрек талмасы себеп болды. Оның жанында әйелі Жасмина Михайлович, ұлы Иван және қызы Елена қалды. Павич Белградтағы Ново-Гроблье зиратындағы «Ұлылар аллеясында» жерленді.

Шығармалары

Серб тілінде жазылған Павичтің шығармалары отыздан астам тілге аударылған. Павич жоғары қиялымен және мифтік пен тарихиді біріктіретін, дәстүрлі әдебиеттен ерекшеленетін ашық соңы бар романдарымен танымал болды.

Хазарлардың сөздігі

Хазарлар сөздігі Павичтің тұңғыш романы болды және ол халықаралық құбылысқа айналды. 1984 жылы жазылған бұл роман сөздік форматында жазылған, және ол 6-11 ғасырлар аралығында Кавказдың солтүстігінде, Каспий теңізінің батысы мен солтүстігіндегі жерді мекендеген хазар халқының тарихын қамтиды. Кітапта Хазар қағаны түсініксіз түс көреді. Оны түсіндіру үшін ол әлемнің үш ірі дінінің өкілдерін шақырады: христиан, яһуди және мұсылман. Ол олардан түсінің мағынасын ашуды сұрайды, егер берілген түсіндірме ең сенімді болса, бүкіл хазар тайпасы сол дінге өтетінін уәде етеді. Үш сөздікте – христиан, яһуди және мұсылман сөздіктерінде – оқиғаның үш түрлі нұсқасы келтіріледі, ал оқырман осы мәліметтерден біртұтас роман құрастыруға тырысуы керек.