Кіріспе
ХХ ғасыр босниялық ақыны Мехмедалиджа "Мак" Диздар (17 қазан 1917 – 14 шілде 1971) – босниялық ақын. Оның поэзиясы босниялық христиан мәдениетінің, ислам мистикасының және ортағасырлық Боснияның мәдени ескерткіштерінің, әсіресе стећцилердің ықпалымен тығыз байланысты. Оның "Каменный спавач" (Тас ұйықтаушы) және "Модра риека" (Көк өзен) атты туындылары ХХ ғасырдағы босниялық поэзияның ең маңызды жетістіктері саналады.
Mehmedalija "Mak" Dizdar (17 October 1917 – 14 July 1971) was a Bosnian poet. His poetry combined influences from the Bosnian Christian culture, Islamic mysticism and cultural remains of medieval Bosnia, and especially the stećci. His works Kameni spavač (Stone Sleeper) and Modra rijeka (Blue River) are probably the most important Bosnian poetic achievements of the 20th century.
Ерте өмір
Мехмедалия Диздар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Босния және Герцеговинаның Столац қаласында мұсылман отбасында дүниеге келді. Ол Мұхаремнің (1923 жылы қайтыс болған) және Незираның (қызметтік аты Бабович; 1881–1945) ұлы еді. Мехмедалия үш баланың екіншісі болды. Оның үлкен ағасы Хамид жазушы еді. Мехмедалияның қарындасы Рефика (1921–1945) мен анасы Ясеновац концлагерінде қаза тапты.
Мансап
1936 жылы Диздар Сараевоға көшіп, гимназияны бітірді. Ол ағасы Хамид басқарған және Сафвет бег Башагич құрған «Гаджет» журналында жұмыс істеді. Диздар Екінші дүниежүзілік соғыс жылдарында коммунистік партизандарды қолдады. Хорватия Тәуелсіз Мемлекетінің назарынан жасыру үшін ол жиі орналасқан жерін ауыстырып отырды. Соғыстан кейін Диздар Босния және Герцеговинаның мәдени өміріндегі белгілі бір тұлғаға айналды, «Oslobođenje» (Азаттық) күнделікті газетінің бас редакторы болып жұмыс істеді. Ол бірнеше мемлекеттік баспа үйлерінің басшысы болды, соңында кәсіби жазушыға айналып, Босния және Герцеговина Жазушылар одағының президенті болды, ол өмірінің соңына дейін осы лауазымды сақтап қалды.
Жеке өмір
Диздардың ұлы Энвер (8 маусым 1944 – 21 желтоқсан 2012) журналист және публицист болды. Мак Диздар 1971 жылы 53 жасында қайтыс болды, ол өз ата-анасы мен екі бауырларынан бұрын дүниеден озды.
Жұмыс
Диздардың екі поэзия жинағы мен ұзын өлеңдер сериясы, «Камени спавач» (Тас ұйықтаған) (1966–71) және «Модра риека» (Көк өзен, 1971) сырттай үйлеспейтін элементтерді біріктірді. Ол Осман империясына дейінгі босниялық христиан мәдениетінен, дәстүрден тыйым салған ислам мистикасының көзқарастарынан және 15 ғасырғы босниялық тілдік ерекшеліктен шабыттанды. Оның поэзиясы ортағасырлық босниялық қабір тастарына («стећци» немесе «мраморови» – мәрмәрлер) және олардың өмірдің қысқалығы туралы философиялық жазуларына сілтеме жасайды. Ол өмір мен өлім туралы ерекше көзқарас білдірді, өмірді «мазар мен жұлдыздар» арасындағы жол ретінде қарастырып, христиандық және мұсылмандық гностицизмнің сезімталдығына сүйенді, сонымен қатар денеге деген гностикалық үрейді және ғаламның құтты қасиетін көрсетеді. Оның әдеби мұрасы сербтер, хорваттар, черногорлықтар және босниялықтардың ортақ игілігі болып табылады.
Диздар және Стеччи
Босния және Герцеговинада шамамен 60 000 стеччи және жалпы алғанда 70 000 үлкен аймақта бар. Стекселер әр түрлі символдармен және суреттермен жазылған. Диздардың шығармаларында стечкалардағы көптеген символдар маңызды діни символикаға ие болды. Стектердегі ең көп таралған діни мотивтер – бұл ай, жұлдыздар және шеңберлер (күнді бейнелейтін). Екінші орынды ешқашан жалғыз пайда болмайтын крест иеленді. Ол үнемі ай мен жұлдызбен бірге, кейде қалқан, қылыш, найза немесе ту сияқты басқа да символдармен бірге көрінеді. Стеччиде қолданылатын басқа символдар – үлкен оң қолы бар адамдар, спиральдар, коло және бұғы бейнелері. Стектерде ою-өрнектелген символдардан басқа, көптеген стечкаларға қысқа жазулар немесе эпиграфтар да ойылып жазылған. Стекшалардағы жазулар қайтыс болған адамның өмірін, әдеттерін, қайтыс болу тәсілін, туған еліне деген сүйіспеншілігін, өлімге деген құрметін сипаттайды. Диздар стеччидегі символдар мен жазуларды өзінің ең әйгілі "Камени Спавач" еңбегінің негізі ретінде қолданды. Диздардың Босниясы "стеччи және Боснияның стигмасы бойынша, поэтикалық тақырыпқа берген жауабы: армандарға қарсы тұру" деп сипатталды. Диздар стеччидегі символдар мен жазуларды "Камени Спавачқа" тарихи көзқарас беру үшін пайдаланды, стеччи астында жерленген ортағасырлық халықтардың көзімен әлемді елестету арқылы. Стектердің астында жатқан тас ұйқышылардың көзімен әлемді елестетіп, Диздар көптеген тақырыптарды талқылай алды. Стектер арқылы ол "тектің, туған жердің немесе пейзаждардың, білімнің бастауларының, әлемді танысу тәжірибесінің, белгілерді жаңа және үйлесімді түрде түсіндірудің, олардың жекелігінен асып түсетін" тақырыптарын талқылады. Диздар жазулардағы тақырыптар Боснияның "сыры" екенін айтты. Диздар өзі стечкалардың маңыздылығы мен құпиясын "стеччи мен үшін басқалар үшін емес, олардағы немесе олардың ішіндегі, басқалар жазуды немесе көруді білмейтін нәрселер" деп сипаттады. Бұл тас, сонымен қатар сөз, бұл жер, сонымен қатар аспан, бұл зат, сонымен қатар рух, бұл айқай, сонымен қатар ән, бұл өлім, сонымен қатар өмір, бұл өткен, сонымен қатар болашақ. Мак Диздар сонымен қатар 1970 жылы "Маргиналие о jeziku i oko njega" мақаласында босниялық тілге сербтің күштеп таңу әсеріне қарсы күресті. Коммунизм құлағаннан кейін және Босния мен Герцеговинадағы соғыстан кейін Диздардың поэтикалық шедеврi қазіргі Босния және Герцеговина әдебиетінің негізі болып қала берді.
Mak Dizdar also fought against the forced influence of Serbicisms on the Bosnian colloquial vernacular, in his 1970 article "Marginalije o jeziku i oko njega". After the collapse of Communism and following the war in Bosnia and Herzegovina, Dizdar's poetic magnum opus has remained the cornerstone of modern Bosnia and Herzegovina literature.