Кіріспе
Югослав жазушысы және Нобель сыйлығының лауреаты Иво Андрич (1892 жыл 9 қазан – 1975 жыл 13 наурыз), Иван Андрич ретінде туған, 1961 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алған югослав романшысы, ақыны және әңгімеші. Оның шығармалары негізінен туған Босниясында Осман империясының үстемдігі кезіндегі өмірге арналған. Қазіргі Босния мен Герцеговинадағы Австрия-Мажарстанның Травник қаласында туған Андрич Сараеводағы орта мектепке қатысты, онда бірнеше Оңтүстік славян ұлттық жастар ұйымдарының белсенді мүшесі болды. 1914 жылдың маусымында Франц Фердинандтың қазасынан кейін Андрич австро-венгр полициясымен ұсталды және күдікпен қаралып, құлқына отырды. Оған қарсы күшті дәлелдер таба алмағандықтан, ол соғыстың көп бөлігін үй қамауында өткізді, тек 1917 жылдың шілдесінде осындай істер бойынша жалпы кешірімнен кейін босатылды. Соғыстан кейін ол Загреб және Грац университеттерінде Оңтүстік славян тарихын және әдебиетін оқыды, соңында 1924 жылы Грацта докторлық диссертациясын қорғады. 1920 жылдан 1923 жылға дейін және 1924 жылдан 1941 жылға дейін Югославия Корольдігінің дипломатиялық қызметінде жұмыс істеді. 1939 жылы ол Югославияның Германиядағы елшісі болды, бірақ оның өкілеттігі 1941 жылдың сәуірінде Германияның басқындығымен аяқталды. Басқындықтың артынан Андрич неміс басқарған Белградқа оралды. Ол Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде досының пәтерінде тыныш өмір сүрді, кейбір зерттеушілер оның жағдайын үй қамауымен салыстырды, және «Дринадағы көпір» (Na Drini ćuprija) сияқты маңызды туындыларын жазды. Соғыстан кейін Андрич коммунистік үкіметке өткен Югославияда бірқатар рәсімдік лауазымдарға тағайындалды. 1961 жылы Нобель комитеті оған әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын берді, оның ішінде Дж.Р.Р. Толкин, Роберт Фрост, Джон Стейнбек және Э.М. Форстер сияқты жазушылардың үміткерлігін ескере отырып. Комитет «оның елінің тарихынан алынған тақырыптарды және адам тағдырларын эпикалық күшпен суреттеуін» атап өтті. Кейін Андричтің шығармалары халықаралық аудиторияға ие болды және көптеген тілдерге аударылды. Ол өмірінің соңғы жылдары туған елінде бірнеше марапаттарға ие болды. 1974 жылдың соңында Андричтің денсаулығы нашарлап, келесі наурыз айында Белградта қайтыс болды. Андричтің қайтысынан кейін ол Екінші дүниежүзілік соғыстың көп бөлігін өткізген Белградтағы пәтері мұражайға айналдырылды, ал жақын маңдағы көше бұрышына оның құрметіне ат қойылды. Бұрынғы Югославияның басқа да қалаларында оның есімімен аталған көшелер бар. 2012 жылы режиссер Эмир Кустурица Боснияның шығысында Андричтің есімімен аталған этно-ауылдың құрылысын бастады. Югославияның жалғыз Нобель сыйлығын алған жазушысы ретінде Андрич өмірі бойы туған елінде кеңінен танылып, құрметке ие болды. Босния мен Герцеговинада 1950 жылдардан бастап, Югославияның ыдырауынан кейін де, оның шығармалары босниялық әдеби сыншылар тарапынан мұсылмандарға қарсы көзқарасты білдіретіндей болғандықтан сынға ұшырады. Хорватияда оның шығармалары 1990 жылдары Югославияның ыдырауынан кейін кейде қара тізімге енгізілген, бірақ әдеби қауымдастық оларды қайта жаңғыртты. Ол серб әдебиетіне қосқан үлесі үшін Сербияда жоғары бағаланады.
Ivo Andrić (, ; born Ivan Andrić; 9 October 1892 – 13 March 1975) was a Yugoslav novelist, poet and short story writer who won the Nobel Prize in Literature in 1961. His writings dealt mainly with life in his native Bosnia under Ottoman rule. Born in Travnik in Austria Hungary, modern day Bosnia and Herzegovina, Andrić attended high school in Sarajevo, where he became an active member of several South Slav national youth organizations. Following the assassination of Archduke Franz Ferdinand in June 1914, Andrić was arrested and imprisoned by the Austro Hungarian police, who suspected his involvement in the plot. As the authorities were unable to build a strong case against him, he spent much of the war under house arrest, only being released following a general amnesty for such cases in July 1917. After the war, he studied South Slavic history and literature at universities in Zagreb and Graz, eventually attaining his PhD. in Graz in 1924. He worked in the diplomatic service of the Kingdom of Yugoslavia from 1920 to 1923 and again from 1924 to 1941. In 1939, he became Yugoslavia's ambassador to Germany, but his tenure ended in April 1941 with the German led invasion of his country. Shortly after the invasion, Andrić returned to German occupied Belgrade. He lived quietly in a friend's apartment for the duration of World War II, in conditions likened by some biographers to house arrest, and wrote some of his most important works, including Na Drini ćuprija (The Bridge on the Drina). Following the war, Andrić was named to a number of ceremonial posts in Yugoslavia, which had since come under communist rule. In 1961, the Nobel Committee awarded him the Nobel Prize in Literature, selecting him over writers such as J. R. R. Tolkien, Robert Frost, John Steinbeck and E. M. Forster. The Committee cited "the epic force with which he traced themes and depicted human destinies drawn from his country's history". Afterwards, Andrić's works found an international audience and were translated into a number of languages. In subsequent years, he received a number of awards in his native country. Andrić's health declined substantially in late 1974 and he died in Belgrade the following March. In the years following Andrić's death, the Belgrade apartment where he spent much of World War II was converted into a museum and a nearby street corner was named in his honour. A number of other cities in the former Yugoslavia also have streets bearing his name. In 2012, filmmaker Emir Kusturica began construction of an ethno town in eastern Bosnia that is named after Andrić. As Yugoslavia's only Nobel Prize winning writer, Andrić was well known and respected in his native country during his lifetime. In Bosnia and Herzegovina, beginning in the 1950s and continuing past the breakup of Yugoslavia, his works have been disparaged by Bosniak literary critics for their supposed anti Muslim bias. In Croatia, his works had occasionally been blacklisted following Yugoslavia's dissolution in the 1990s, but were rehabilitated by the literary community. He is highly regarded in Serbia for his contributions to Serbian literature.
Отбасы
Иван Андрич 1892 жылдың 9 қазанында Травникке жақын орналасқан Долац ауылында дүниеге келді, ал анасы Катарина туыстарын көру үшін қалада болған. Андричтің ата-анасы католик дініндегі хорваттар еді. Ол ата-анасының жалғыз баласы болды. Әкесі Антун күміс шеберлігімен айналысып, Сараевода мектеп күзетшісі болып жұмыс істеді, онда әйелі мен нәресте ұлымен бірге тұрды. Антун 32 жасында туберкулезден қайтыс болды, оның көптеген бауырлары да осы аурудан көз жұмған. Ол кезде Андрич екі жаста еді. Жесір қалған және жақсы жағдайда болмаған Андричтің анасы оны Вишеградқа алып барып, полиция қызметкері болған қарындасы Ана мен күйеуі Иван Матковичтің қамқорлығына тапсырды. Олардың қаржылық жағдайы жақсы болғанмен, балалары болмады, сондықтан нәрестені тәрбиелеуге келісті. Ал Андричтің анасы жұмыс іздеу үшін Сараевоға қайтып оралды. Андрич 1878 жылы Берлин конгресінде Австрия-Мажарстанға қарауына берілгеніне қарамастан, Османдық кезеңнен бері көп өзгермеген елде өсті. Боснияда Шығыс және Батыс мәдениеттері Балқан түбегіндегі басқа аймақтарға қарағанда одан да көп үйлесіп кеткен. Кішкентай кезінен бастап онда өмір сүрген Андрич Вишеградты "менің нағыз үйім" деп атап, оны өте жақсы көретін. Вишеград шағын провинциялық қала (немесе касаба) болғанымен, оның шабыттандыратын күші зор болды. Бұл қала көп ұлтты және әртүрлі дінді ұстанатын адамдардың мекені болды, негізгі топтары – сербтер (православ христиандары) және босниялықтар (мұсылмандар) еді. Андрич ерте жасынан-ақ жергілікті халықтың салты-дәстүрін мұқият бақылап, зерделеп өтті. Осы салты-дәстүрлер мен Шығыс Босниядағы өмірдің ерекшеліктері кейін оның шығармаларында толыққанды сипатталды. Андрич Вишеградта алғашқы достарын тапты, олармен Дрина өзені мен қаланың танымал Мехмед Паша Соколович көпірінің жанында ойнады.
Бастауыш және орта білім беру
Алты жасында Андрич бастауыш мектепке қабылданды. Кейін ол осы күндер өміріндегі ең бақытты шақтары болғанын еске алды. Он жасында ол "Напредак" (Үлгерім) атты хорват мәдени қоғамынан Сараевода үш жылдық стипендия алды. 1902 жылдың күзінде ол Босниядағы ең көне орта мектеп – Ұлы Сараево гимназиясына тіркелді. Сараевода Андрич кілем фабрикасында жұмыс істейтін анасымен бірге тұрды. Ол кезде қалада Австрия-Мажарстанның барлық аймақтарынан келген мемлекеттік қызметкерлер көп болғандықтан, оның мейрамханаларында, кафелерінде және көшелерінде түрлі тілдер естіледі. Мәдени тұрғысынан қалада неміс элементі күшті болды, ал білім беру мекемелеріндегі оқу бағдарламасы осыны көрсететіндей құрылған. Андричтің мектебінде жиырма жыл жұмыс істеген 83 мұғалімнің тек үшеуі ғана Босния мен Герцеговинаның тумасы болды. Биограф Селия Хоуксворт атап көрсеткендей, "Оқу бағдарламасы [Габсбургтер] монархиясының адал жақтастарын тәрбиелеуге бағытталған". Андрич оған қарсы болды. Ол былай деп жазды: "Орта мектепте және университете алған білімнің бәрі қатал, қарапайым, автоматты, қамқорлықсыз, сенімсіз, адамгершіліксіз, жылылықсыз және сүйіспеншіліксіз болды". Андрич оқуда қиындықтарға тап болды, әсіресе математика оған ауыр тиді және ол алтыншы сыныпты қайталауға мәжбүр болды. Бір кезде жаман бағаларының салдарынан стипендиясынан айырылды. Хоуксворт Андричтің алғашқы академиялық жетістіксіздігін, кем дегенде, көптеген мұғалімдерінен шеттеуіне байланысты деп санайды. Дегенмен ол тілдерді, әсіресе латын, грек және неміс тілдерін жақсы меңгерді. Бастапқыда табиғаттануға қызығушылық танытса да, кейін әдебиетке көшті, бұл, әрине, оның екі хорват оқытушысы – жазушы және саясаткер Дзюро Шурмин мен ақын Тугомир Алауповичтің әсерінен болды. Сараеводағы барлық мұғалімдерінің ішінде Андрич Алауповичті ең жақсы көріп, олар өмір бойына дос болды. Андрич жазушы болуға тағдырланғанын сезінді. Ол орта мектепте жазуды бастады, бірақ анасынан көп қолдау алмады. Ол өзінің алғашқы туындыларының бірін көрсеткенде, анасы: "Оны сен жаздың ба? Неге солай істедің?" – деп сұрады. Андрич 1911 жылы серб-хорват бірлігін насихаттаған "Босанска вила" (Босниялық пері) журналында өзінің алғашқы екі өлеңін жариялады. Ол кезде ол орта мектеп оқушысы еді. Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейін оның өлеңдері, очерктері, сын-пікірлері және аудармалары "Вихор" (Жылдам ағыс), "Савременик" (Заманауи), "Хрватски покрет" (Хорват қозғалысы) және "Књижевне новине" (Әдеби жаңалықтар) сияқты журналдарда жарық көрді. Андричтің сүйікті әдеби түрі лирикалық ойлы проза еді, оның көптеген очерктері мен қысқа шығармалары прозалық өлеңдер болып табылады. Тарихшы Уэйн С. Вучинич Андричтің осы кезеңдегі поэзиясын "субъективті және көбінесе меланхолиялық" деп сипаттайды. Осы уақытта Андричтің Август Стриндберг, Уолт Уитман және бірқатар словен авторларының аудармалары да жарық көрді.
Студенттік белсенділік
1908 жылы Австрия-Мажарстан Босния мен Герцеговинаны ресми түрде аннексиялады, бұл Андрич сияқты Оңтүстік славян ұлтшылдарының наразылығын тудырды. 1911 жылдың соңында Андрич Серб-хорват прогрессивті қозғалысының (SHNO) бірінші президенті болып сайланды, бұл Сараеводағы серб және хорват жастары арасындағы бірлік пен достықты насихаттаған және Австрия-Мажарстанның оккупациясына қарсы шыққан құпия қоғам еді. Оның мүшелерін сербтер де, хорваттар да қатысты сынға алды, оларды "өз ұлттарына сатқын" деп есептеді. Андрич бұған қарамастан, австро-венгрлерге қарсы күресін жалғастырды. 1912 жылдың 28 ақпанында ол Сараево теміржол вокзалында 100 студент наразылық білдірушінің алдында сөз сөйлеп, оларды наразылықтарын жалғастыруға шақырды. Кейіннен австро-венгр полициясы SHNO мүшелерін мазақтау және қудалауды бастады. Он адам мектептен қуылды немесе басқа жазаға тартылды, бірақ Андрич өзі жазадан құтылды. Андрич сондай-ақ Оңтүстік славян студенттік қозғалысына қосылды, белгілі бір уақыттан кейін "Жас Босния" қозғалысының ең белгілі мүшелерінің біріне айналды. 1912 жылы Андрич Сараеводағы білім беру қорынан стипендия алып, Загреб университетіне түсті. Ол математика және табиғаттану факультетіне оқуға түсті, себебі стипендия тек осы салаларға берілді, бірақ хорват әдебиетінен де бірнеше курстарды тыңдауға мүмкіндік алды. Андричті ондағы Оңтүстік славян ұлтшылдары жақсы қарсы алды және университеттің ішіндегі демонстрацияларға белсенді қатысты, бұл оның университеттің сөгісін алуына себеп болды. 1913 жылы Загребте екі семестр оқығаннан кейін Андрич Вена университетіне ауысты, онда оқуын жалғастырды. Венада ол Оңтүстік славян студенттерімен бірге Югославияның бірігуіне қолдау көрсетті және екі югославиялық студенттік қоғаммен, серб мәдени қоғамы "Зора" (Таң) және хорват студенттік клубы "Звонимир"мен тығыз байланыста болды, олардың пікірлері "толық югославизм" (барлық Оңтүстік славян мәдениеттерін біріктіру) туралы болды. Венада осы ойға келген студенттерге тап болғанына қарамастан, қаланың климаты Андричтің денсаулығына кері әсер етті. Ол туберкулезге шалдықты және ауыр науқастанып, содан кейін медициналық себептермен Венадан кетуге және басқа жерде оқуын жалғастыруға рұқсат сұрады, бірақ Хоксворттың пікірінше, ол шын мәнінде неміс тілді университеттерге бойкот жариялап, славян университеттеріне ауысып жатқан Оңтүстік славян студенттерінің наразылығына қатысқан болуы мүмкін. Бір кезде Андрич Ресейдегі университеттерге ауысуды қарастырған, бірақ ақырында төртінші семестрін Краковтағы Ягеллон университетінде аяқтауға шешім қабылдады. Ол 1914 жылдың басында ауысты. Андрич өзінің әдеби жолын ақын ретінде бастады. 1914 жылы ол "Хорват жастары лирикасы" (Hrvatska mlada lirika) жинағына үлес қосты және аудармаларын, өлеңдерін және рецензияларын жариялауды жалғастырды.
Бірінші дүниежүзілік соғыс
1914 жылғы 28 маусымда Андрич Сараевода Франц Фердинандтың қаза тауып, өлтірілгенін естіді. Оны 1911 жылы ШНО-ға ең бірінші қосылған, Андричтің жақын досы Гаврило Принцип өлтірді. Хабарды естіп, Андрич Краковтан кетуге және Боснияға оралуға шешім қабылдады. Ол пойызбен Загребке сапарлап, шілде айының ортасында досы, ақын және оңтүстік славян ұлтшылы Владимир Черинамен бірге жағалаудағы Сплит қаласына аттанды. Андрич пен Черина шілде айының қалған күндерін соңғысының жазғы үйінде өткізді. Айлар өте келе, екеуі де Архигерцогтың қазасынан кейін күшейіп, Бірінші дүниежүзілік соғыстың басталуына әкелген саяси дағдарысқа алаңдады. Содан кейін олар Риекаға барды, онда Черина Андричті ешқандай түсіндірместен тастап кетіп, Италияға шұғыл түрде баруға мәжбүр екенін айтты. Бірнеше күннен кейін Андрич полицияның Черинаны іздеп жүргенін білді. Соғыс жарияланғанда Андрич шаршап, ауырып Сплитке қайтып келді. Көптеген достары ұлтшылдық қызметтері үшін тұтқындалғанын ескеретін болсақ, оның да сондай тағдырға ұшырауы мүмкін екенін сезді. Ол қастандыққа қатысы болмаса да, шілде айының соңында немесе тамыздың басында Андрич "мемлекетке қарсы қызмет" еткені үшін тұтқындалып, Сплитте қамалды. Кейіннен ол Шибениктегі түрмеге, содан кейін Риекаға, соңында 19 тамызда келген Мариборға ауыстырылды. Туберкулезбен ауыратын Андрич уақытын кітап оқумен, түрмедегі әріптестерімен сөйлесумен және тілдер үйренумен өткізді. Келесі жылы Андричке қарсы іс дәлелдердің жетіспеуіне байланысты тоқтатылды және ол 1915 жылғы 20 наурызда түрмеден босатылды. Билік оны Травникке жақын орналасқан Овчарево ауылына жерсіндірді. Ол 22 наурызда сол жерге жетіп, жергілікті францискан монахтарының қадағалауына берілді. Андрич көп ұзамай Алойзие Перчиниличпен достық қарым-қатынас орнатып, Осман империясы тұсында Боснияның католик және православие христиан қауымдастықтарының тарихын зерттеуді бастады. Андрич шіркеу кеңсесінде тұрды, ал францискандар оған монастырь жылнамаларына қол жеткізуге мүмкіндік берді. Ал ол оларға шіркеудің діни қызметкеріне көмектесіп, монастырь мектебіндегі оқушыларға діни әндерді үйретті. Андричтің анасы көп ұзамай онымен кездесуге келіп, шіркеудің діни қызметкерінің үй шаруасын жүргізуге ұсыныс жасады. "Анасы өте қуанышты", - деп жазды Андрич. "Мені көрмей үш жыл болды. Ол маған сол уақыт ішінде не болғанын, менің ақымақ, қарғысқа ұшыраған өмірімнің бәрін түсіне алмайды. Ол жылап, мені сүйіп, күліп отырады. Анадай". Кейін Андрич Зеницадағы түрмеге ауыстырылды, онда Перчинилич оны үнемі барып көріп тұратын. 1917 жылғы наурыз айында Австро-Венгрия армиясы Андричті саяси қауіп деп жариялап, оны әскери қызметтен босатты. Осылайша ол келесі жылдың ақпан айына дейін жауынгерлік емес бөлімде тіркелді. 1917 жылғы 2 шілдеде император Карл Австрия-Мажарстанның барлық саяси тұтқындарына жалпы кешірім жариялады. Оның қозғалыс еркіндігі қайта қалпына келтіріліп, Андрич Вишеградқа барып, мектептегі бірнеше досымен қайта қауышты. Ол Вишеградта шілде айының соңына дейін болды, содан кейін жұмылдырылды. Денсаулығы нашар болғандықтан, Андрич Сараеводағы ауруханаға жатқызылып, қызметтен қашып қалды. Содан кейін ол Зеницадағы резервтік ауруханаға ауыстырылды, онда бірнеше ай бойы емделіп, Загребке дейін жалғасты. Онда Андрич қайтадан ауыр науқастанып, диссиденттер мен бұрынғы саяси тұтқындардың жиналатын орнына айналған Мейірімділік қарындастары ауруханасында емделуді сұрады. 1918 жылдың қаңтар айында Андрич бірнеше оңтүстік славян ұлтшылдарына қосылып, қысқа уақытқа созылған югославтық мерзімді басылымның редакторы болды. Бұл жерде және басқа да мерзімді басылымдарда Андрич кітап сын-пікірлерін, пьесаларын, өлеңдерін және аудармаларын жариялады. 1918 жылдың басында бірнеше ай бойы Андричтің денсаулығы нашарлай бастады, ал достары ол өлімге жақын деп ойлады. Алайда ол 1918 жылдың көктемін Крапинада "Ex ponto" атты прозалық поэзия кітабын жазумен өткізді. Бұл оның алғашқы кітабы еді.
Соғыс аралық кезең
Бірінші дүниежүзілік соғыстың аяқталуы Австрия-Мажарстанның тарауына әкеп соқты, оның орнына жаңа құрылған Оңтүстік славян мемлекеті – Сербтер, хорваттар және словендер патшалығы (1929 жылы Югославия деп аталды) пайда болды. 1918 жылдың соңында Андрич Загреб университетіне қайта оқуға түсіп, білімін жалғастырды. 1919 жылдың қаңтарында ол қайтадан ауырып, ауруханаға түсті. Қаламгер Иво Войнович досының өміріне қамыққандықтан, Андричтің бұрынғы ұстазы Тугомир Алауповичке (жаңа патшалықтың дін істері министрі болып тағайындалған) өтініш жасап, оның байланыстарын пайдаланып, Андричтің шетелде ем алуына қаржы жәрдемдесуін сұрады. Ақпан айында Андрич Алауповичке хат жолдап, Белградта мемлекеттік қызмет табуға көмектесуді өтінді. Соңында Андрич емделу үшін Сплитке баруды жөн көрді, онда ол алты ай бойы болды. Жерорта теңізі жағасында болған кезінде Андрич келесі жылы жарық көрген «Немири» атты екінші поэзия жинағын аяқтады. Андрич Сплитті тастап кеткен кезде ол толыққандай жазылып, «ауа, күн және інжір» оны емдеді деп әзілдеді. Қарындасының ауыр сырқаттанғаны туралы хабарды естіп, Андрич тамыз айында Сплиттен Вишеградқа аттанды. Екі аптадан кейін Загребке қайтып оралды.
Дипломатиялық мансабының алғашқы жылдары
Соғыстан кейін Андричтің сербтікпен байланысын нығайтуға бейімділігі көріне бастады. 1918 жылдың желтоқсанындағы хат алмасуда Войнович жас жазушыны «босниялық серб, католик» деп сипаттады. 1919 жылы Андрич Загреб университетінде Оңтүстік славян тарихы мен әдебиеті бойынша бакалавр дәрежесін алды. Ол үнемі қаржы тапшылығына тап болды және жазу және редакциялық жұмысы арқылы аз ғана ақша таба алды. 1919 жылдың ортасына қарай өзін, қартайған анасын, әпкесі мен ағасын енді көп ұзамай қаржылай қолдауға шамасы келмейтінін түсінді, сондықтан үкіметтік жұмысқа орналасу үшін Алауповичтен көмек сұрау жиіледі. 1919 жылдың қыркүйегінде Алаупович оған Діни істер министрлігінде хатшы лауазымын ұсынды, оны Андрич қабылдады. Қазан айының соңында Андрич Белградқа кетті. Ол қаланың әдеби ортасына еніп, көп ұзамай Белградтың ең танымал жас жазушыларының бірі атанды. Белград баспасөздерінде оның жайлы жағымды жазылғанмен, Андрич көпшілікке танымал болуды ұнатпады, оқшауланып, әріптес жазушыларынан алшақтады. Сонымен қатар, ол мемлекеттік жұмысына наразы болып, Алауповичке Сыртқы істер министрлігіне ауыстыруды сұрады. 20 ақпанда Андричтің өтініші қабылданды және ол Ватикан жанындағы Сыртқы істер министрлігінің миссиясына тағайындалды. Андрич көп ұзамай Белградтан кетіп, ақпан айының соңында қызметке кірісті. Осы кезде ол өзінің алғашқы әңгімесін – «Алие Дзерзелездің саяхаты» (Put Alije Đerzeleza) жариялады. Ол консулдықта жеткіліксіз қызметкерлер бар екеніне және жазуға уақыты жоқ екеніне шағымданатын. Барлық деректер оның дипломатиялық қызметтегі жұмысына ілесіп жүретін салтанатты рәсімдер мен сән-салтанатқа қарсы болғанын көрсетеді, бірақ Хоуксворттың сөзіне сүйенсек, ол оны «абыройлы және мейірімділікпен» қабылдады. Осы шамада ол Сербияда қолданылатын экавиан диалектісінде жазуды бастап, туған Босниясында қолданылатын ижекавиан диалектісінде жазуды тоқтатты. Көп ұзамай Андрич басқа тағайындалуды сұрады, ал қараша айында ол Бухарестке ауыстырылды. Оның денсаулығы тағы да нашарлады. Дегенмен, Андричтің консулдық міндеттері көп еңбек талап етпеді, сондықтан ол жазуға көбірек уақыт бөлді, румын журналына мақалалар жазды және тіпті Босниядағы отбасына баруға үлкерді. 1922 жылы Андрич тағы бір тағайындалуды сұрады. Ол Триесттегі консулдыққа ауыстырылды, ол 9 желтоқсанда келді. Қаланың ылғалды климаты Андричтің денсаулығын одан әрі нашарлатты, сондықтан дәрігердің кеңесі бойынша ол 1923 жылдың қаңтарында Грацқа көшті. Ол қалаға 23 қаңтарда келді және вице-консул болып тағайындалды. Андрич көп ұзамай Грац университетіне түсіп, оқуын жалғастырды және славян зерттеулерінен докторлық диссертациясын жазуға кірісті.
Алға жылжыту
1923 жылдың тамызында Андрич мансабында күтпеген кері кетуге ұшырады. Барлық мемлекеттік қызметкерлердің докторлық дәрежесі болуы тиіс деген заң қабылданды. Андрич диссертациясын аяқтамағандықтан, оның жұмысынан босатылатыны туралы хабарланды. Андричтің жақсы таныс достары оның атынан араласып, Андричтің дипломатиялық және тілдік қабілеттерін атап, Сыртқы істер министрі Момчило Нинчичке жүгінді. 1924 жылдың ақпан айында Сыртқы істер министрлігі Андричті вице-консулдың жалақысымен күндізгі жұмысшы ретінде қалдыруға шешім қабылдады. Бұл оған докторлық диссертациясын қорғауға мүмкіндік берді. Үш айдан кейін, 24 мамырда, Андрич өзінің диссертациясын Грац университетінің сарапшылар комитетіне ұсынды, олар оны мақұлдады. Бұл Андричке докторлық диссертация үшін қажетті емтихандарды тапсыруға мүмкіндік берді. Ол екі емтиханды да сәтті тапсырып, 13 шілдеде докторлық дәрежесін алды. Сарапшылар комитеті Андричтің диссертациясын жариялауды ұсынды. Андрич «Түрік билігінің әсерімен Босниядағы рухани өмірдің дамуы» деген атауды таңдады. Онда ол Османдық оккупацияны Боснияға әлі де ауыр жүк болып отырғандықтан сипаттады. «Түрік билігінің әсері мүлдем теріс болды», - деп жазды ол. «Түріктер тіпті ислам дінін қабылдаған оңтүстік славяндарға да мәдени мазмұн немесе жоғары мақсат сезімін сыйлай алмады». Докторлық дәрежесін алғаннан кейін бірнеше күн өткен соң Андрич Сыртқы істер министріне қайтадан жұмысқа орналасуды сұрап хат жазды және диссертациясының көшірмесін, университет құжаттарын және денсаулығының жақсы екенін растайтын медициналық анықтаманы қоса тіркеді. Қыркүйек айында Сыртқы істер министрлігі оның өтінішін мақұлдады. Андрич 31 қазанға дейін Грацта болды, содан кейін ол Сыртқы істер министрлігінің Белградтағы бас кеңсесіне тағайындалды. Белградта өткен екі жылында Андрич көп уақытын жазуға арнады. Оның алғашқы әңгімелер жинағы 1924 жылы жарық көрді және ол Сербия Корольдік академиясының сыйлығын алды (оның толық құқықты мүшесі 1926 жылдың ақпанында болды). 1926 жылдың қазан айында ол Марсельдегі консулдыққа тағайындалып, қайтадан вице-консул болып тағайындалды. 1926 жылдың 9 желтоқсанында ол Париждегі Югославия елшілігіне ауыстырылды. Андричтің Франциядағы уақытында жалғыздық пен оқшаулану сезімі күшейді. Оның ағасы 1924 жылы, анасы келесі жылы қайтыс болды, ал Францияға келгеннен кейін оған әпкесі де қайтыс болғаны туралы хабарланды. «Ресми байланыстардан басқа, менің ешқандай серіктесім жоқ», - деп жазды ол Алауповичке. Андрич көп уақытын Париж мұрағаттарында 1809 және 1814 жылдар аралығында Травниктегі француз консулдығының есептерін зерттеуге арнады, бұл материалды ол өзінің болашақ романдарының бірі – «Travnička hronika» романында пайдаланатын еді. 1928 жылдың сәуір айында Андрич Мадридке вице-консул болып тағайындалды. Сол жерде ол Симон Боливар және Франсиско Гойя туралы мақалалар жазды және «Проклета авлија» романы бойынша жұмыс бастады. 1929 жылдың маусым айында ол Брюссельдегі Бельгия және Люксембург елдеріне қатысты Югославия елшілігінің хатшысы болып тағайындалды. 1930 жылдың 1 қаңтарында ол Югославияның Женевадағы Ұлттар Лигасына тұрақты өкілдігінің құрамында Швейцарияға жіберілді және келесі жылы өкілдің орынбасары болып тағайындалды. 1933 жылы Андрич Белградқа оралды; екі жылдан кейін ол Сыртқы істер министрлігінің саяси бөлімінің басшысы болып тағайындалды. 1937 жылдың 5 қарашасында Андрич Югославияның Премьер-министрі және Сыртқы істер министрі Милан Стоядиновичтің көмекшісі болды. Сол жылы Франция оны Құрмет легионының Ұлы офицері орденімен марапаттады.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Андрич 1939 жылдың наурыз айының соңында немесе сәуір айының басында Югославияның Германиядағы елшісі болып тағайындалды. Хоуксворттың айтуынша, бұл тағайындалу оның ел басшылығы тарапынан жоғары бағаланғанын көрсетті. 1934 жылы Марсельде Югославия королі Александр қаза тапты. Оның орнын он жасар ұлы Петр басты, ал Петрдің ағасы Пауыл басқаратын регенттік кеңес оның 18 жасқа толғанға дейін билік жүргізу үшін құрылды. Пауыл үкіметі Германиямен экономикалық және саяси байланыстарды нығайтты. 1941 жылдың наурыз айында Югославия Германия мен Италияға қолдау көрсетуге міндеттенетін Үшжақты келісімге қол қойды. Келіссөздер Андричтің қатысуынсыз өтті, бірақ елші ретінде ол Берлиндегі құжатқа қол қою рәсіміне қатысуға міндетті болды. Бұрын Андричтің Осі державаларының талаптарымен келісуді барынша кейінге қалдыруға нұсқау берілген еді. Ол бұл қадамды қатты сынға алды және 17 наурызда Сыртқы істер министрлігіне қызметтен босату туралы өтінішпен хат жолдады. Он күннен кейін, батысшыл Югославия Корольдік Әуе күштерінің офицерлері регентті құлатып, Петрдің ересек деп жариялады. Бұл Германиямен қарым-қатынастың уақытша тоқтауына және Адольф Гитлердің Югославияға шабуылға бұйрық беруіне әкелді. Осы жағдайларға байланысты Андричтің жағдайы өте қиын болды. Дегенмен, ол өзінің аз ықпалын пайдаланып, 1939 жылдың қыркүйегінде Германияның Польшаны басып алғаннан кейін поляк тұтқындарына көмектесуге тырысты. Өз елін басып алуға дейін немістер Андричке бейтарап Швейцарияға эвакуациялану мүмкіндігін ұсынды. Ол бас тартты, себебі оның қызметкерлеріне онымен бірге жүруге рұқсат етілмейтінін білді. 1941 жылдың 6 сәуірінде немістер мен олардың одақтастары Югославияға басып кірді. 17 сәуірде ел капитуляциялады және кейіннен Осі державалары арасында бөлінді. Маусымның басында Андрич пен оның қызметкерлері неміс басып алған Белградқа қайтарылды, ондағы кейбіреулері түрмеге қамалды. Андрич дипломатиялық қызметтен зейнеткерлікке шықты, бірақ неміс Сербиясындағы қуыршақ үкіметпен ынтымақтастыққа түсуден және зейнетақы алудан бас тартты. Ол түрмеден құтылды, бірақ немістер оны оккупация кезінде қатаң бақылауда ұстады. Хорват тегіне байланысты оларға оны сол кездегі фашистік қуыршақ мемлекеттің астанасы болған Загребке қоныстануға мүмкіндік берді, бірақ ол бас тартты. Андрич келесі үш жылды досының Белградтағы пәтерінде, кейбір өмірбаяншылар үй қамауымен салыстыратын жағдайда өткізді. 1941 жылдың тамызында неміс басып алған Сербиядағы қуыршақ билік серб халқына үндеу жасады, ел тұрғындарын коммунистер жетекшілік ететін немістерге қарсы көтеріліске қатыспауға шақырды; Андрич қол қоюдан бас тартты. Ол өзінің күш-жігерінің көп бөлігін жазуға жұмсады және осы кезеңде өзінің ең танымал екі романын – «Дринадағы көпір» (Na Drini ćuprija) және «Травничка хроникасын» аяқтады. 1942 жылдың ортасында Андрич патшалық четниктерінің басшысы Дража Михайловичке көңіл білдірді, ол Осі державалары басып алған Югославиядағы билік үшін күрескен екі қарсыластың бірі болды, екіншісі – Йосип Броз Титоның коммунистік партизандары. 1944 жылы Андрич одақтастардың Белградты бомбалау кезінде досының пәтерінен кетуге және қаланы эвакуациялауға мәжбүр болды. Босқындар колоннасына қосылғанда, ол өзінің балалары, жұбайы және қарт ата-аналары бар көпшілікпен салыстырғанда, жалғыз қашып бара жатқанына ұялғанын жазды. «Мен өзімді жоғарыдан төмен қарап, тек өзімді және пальтоымды ғана сақтап қалғанымды көрдім», - деп жазды ол. Келесі айларда Андрич тіпті ең ауыр бомбалау кезінде де пәтерден шығуға бас тартты. Сол қазан айында Қызыл Армия мен партизандар немістерді Белградтан қуып шықты, ал Тито Югославияның билеушісі деп жариялады.
Саяси мансап және неке
Андрич бастапқыда коммунистермен қарым-қатынаста күмәнді болды, себебі ол бұрын патшалық үкіметте лауазымды тұлға болған. Ол немістер Белградтан қуылғаннан кейін ғана қоғамдық өмірге қайта оралды. «На Дрини күпір» 1945 жылдың наурыз айында жарық көрді. Одан кейін қыркүйекте «Травничка хроника», қарашада «Госпожица» жарық көрді. «На Дрини күпір» Андричтің ең маңызды туындысы деп есептелді және коммунистер оны Югославия әдебиетінің классикасы деп жариялады. Бұл шығарма Мехмед Паша Соколович көпірінің және Вишеград қаласының тарихын, көпірдің 16 ғасырда салынуынан бастап Бірінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңді баяндайды. Екінші роман, «Травничка хроника», Наполеон соғыстары кезінде Босниядағы француз дипломатының тағдырын қамтиды. Үшіншісі, «Госпожица», Сараеволық әйелдің өміріне арналған. Соғыстан кейінгі кезеңде Андрич бірнеше әңгімелер жинағын, саяхат естеліктерін және Вук Караджич, Петр II Петрович Негош және Петр Кочич сияқты жазушылар туралы бірқатар мақалалар жариялады. 1946 жылдың қарашасында Андрич Югославия мен Кеңес Одағы арасындағы мәдени ынтымақтастық қоғамының вице-президенті болып сайланды. Сол айда ол Югославия Жазушылар одағының президенті болып тағайындалды. Келесі жылы ол Босния және Герцеговина Халық Ассамблеясының мүшесі болды. 1948 жылы Андрич соғыс кезінде жазған әңгімелер жинағын шығарды. Оның туындылары Бранко Ћопић, Владан Десница, Михаило Лалић және Меша Селимович сияқты жазушыларға ықпал етті. 1950 жылдың сәуір айында Андрич Югославия Ұлттық Ассамблеясының депутаты болды. 1952 жылы ол Югославия халқына қызметтері үшін Ұлттық Ассамблея Президиумымен марапатталды. 1953 жылы оның парламенттік мансабы аяқталды. Келесі жылы Андрич «Проклета авлија» (Күрсінген аула) повесін жариялады, онда Стамбулдағы Осман түрмесіндегі өмір суреттеледі. Сол жылдың желтоқсан айында ол Югославия Коммунистер Лигасына, елдің басқарушы партиясына қабылданды. Хоуксворттың сөзінше, ол партияға идеологиялық сенімнен емес, «өзінің еліне барынша қызмет ету» үшін қосылған. 1958 жылдың 27 қыркүйегінде 66 жастағы Андрич Сербия Ұлттық театрында костюм дизайнері, өзінен жиырма жылға кіші Милица Бабичке үйленді. Бұрын ол жазушының үйленбегені «әлдеқайда жақсы» болар деген пікірін білдірген еді. Бір жақын досы еске алғандай: «Оны үнемі бір түрлі қорқыныш билеп отырды. Ол қорқынышпен туған сияқты көрінеді, сондықтан ол осылай кеш үйленді. Ол өмірдің осы саласына енуге батыл болмады».
Нобель сыйлығы, халықаралық танылу және қайтыс болу
1950 жылдардың аяғында Андричтің шығармалары бірнеше тілге аударылды. 1958 жылы Югославия Жазушылар қауымдастығы Андричті әдебиет саласындағы Нобель сыйлығына алғашқы кандидат ретінде ұсынды. 1961 жылдың 26 қазанында Швед академиясы оған әдебиет саласындағы Нобель сыйлығын табыс етті. 50 жыл өткен соң жарияланған құжаттар Нобель комитетінің Андричті Дж. Р. Р. Толкин, Роберт Фрост, Джон Стейнбек және Э. М. Форстер сияқты жазушылардан басымдықпен таңдағанын көрсетті. Комитет «оның елінің тарихынан алынған тақырыптарды және адам тағдырларын эпикалық күшпен суреттеуін» атап өтті. Хабарландырғаннан кейін Андричтің белградтағы пәтеріне журналистер ағылып келді, ол Нобель комитетіне сол жылғы сыйлықтың иегері ретінде таңдағаны үшін алғыс айтты. Андрич сыйлық ақшасының барлығын, шамамен 30 миллион динарды, Босния мен Герцеговинадағы кітапханаларға кітап сатып алуға жұмсау үшін арнады. Нобель сыйлығы Андричтің әлемдік деңгейде танылуын қамтамасыз етті. Келесі наурыз айында ол Каирге сапар барысында ауырып, операция үшін Белградқа оралуға мәжбүр болды. Ол Еуропа мен Солтүстік Америкадағы барлық ілгерілету шараларын жоюға мәжбүр болды, бірақ оның шығармалары жаңадан басылып, көптеген тілдерге аударыла берді. Ол сол кезде жазған хаттарынан көрініп тұрғанындай, назардың ауырлығын сезінді, бірақ оны жұртқа көрсетпеуге тырысты. Нобель сыйлығын алғаннан кейін оған берілген марапаттар мен құрметтер көбейді. 1962 жылы Республика орденімен, Босния мен Герцеговинаның 27 шілдедегі сыйлығымен, 1967 жылы AVNOJ сыйлығымен және 1972 жылы Социалистік Еңбек Ері орденімен марапатталды. Югослав және Сербия ғылым және өнер академиясының мүшесі болғаннан бөлек, ол босниялық және словендік академиялардың корреспонденті атанды, сондай-ақ Белград, Сараево және Краков университеттерінен құрметті докторлық атағын алды. Андричтің әйелі 1968 жылдың 16 наурызында қайтыс болды. Оның денсаулығы нашарлап, өмірінің соңғы жылдарында көбінесе саяхаттамады. Ол 1974 жылға дейін жазуын жалғастырды, содан кейін денсаулығы нашарлай бастады. 1974 жылдың желтоқсан айында ол белградтағы ауруханаға түсті. Біраз уақыттан кейін ол комаға түсіп, 1975 жылдың 13 наурызында таңғы сағат 1:15-те 82 жасында Әскери медициналық академияда қайтыс болды. Оның денесі кремацияланды, ал 24 сәуірде оның күлін сақтаған урна Белградтың Жаңа зиратындағы Есімді азаматтар аллеясына жерленді. Салтанатқа белградтық 10 мыңға жуық адам қатысты.
Тәубе, стиль және тақырыптар
Андрич жастайынан көп кітап оқыған. Жас Андричтің әдеби қызығушылықтары грек және латын классикасынан бастап, өткен мен қазіргі заманғы әдебиет қайраткерлерінің шығармаларына дейін кең ауқымды болды. Олардың ішінде неміс және австриялық жазушылар, мысалы Иоганн Вольфганг фон Гёте, Генрих Гейне, Фридрих Ницше, Франц Кафка, Райнер Мария Рильке және Томас Манн, француз жазушылары Мишель де Монтень, Блез Паскаль, Густав Флауберт, Виктор Гюго және Ги де Мопассан, британ жазушылары Томас Карлайл, Уолтер Скотт және Джозеф Конрад есімдері бар. Андрич испан жазушысы Мигель де Сервантестің, итальяндық ақын және философ Джакомо Леопардидің, орыс жазушысы Николай Чернышевскийдің, норвегиялық жазушы Хенрик Ибсеннің, американдық жазушылар Уолт Уитман мен Генри Джеймстің, сондай-ақ чехословакиялық философ Томаш Гарриг Масариктің шығармаларын оқыды. Андрич поляк әдебиетін ерекше жақсы көріп, кейіннен оның өзіне үлкен әсер еткенін айтты. Ол бірнеше серб жазушыларын жоғары бағалады, әсіресе Вук Караджич, Пётр II Негош, Петар Кочич және Алекса Шантичті. Андрич сонымен қатар словен ақындары Фран Левстик, Йосип Мурн және Отон Жупанчичтің өнерлерін құрмет тұтып, олардың кейбір шығармаларын аударды. Кафка Андричтің прозасына айқын ықпал еткен сияқты, ал оның философиялық көзқарасы даниялық философ Сёрен Кьеркегордың еңбектерінен күшті әсер алды. Жастық шағында Андрич қытай және жапон әдебиетіне де қызығушылық танытқан. Андричтің көптеген шығармалары Босниядағы өмір салты мен ерекшеліктеріне негізделген, аймақтың мұсылман, серб және хорват тұрғындарының күрделілігі мен мәдени қарама-қайшылықтарын зерттейді. Оның ең танымал екі романы – «На Дрини көпірі» және «Травник жылнамасы» Осман Босниясының «шығысқа» бейімділігін «батыс атмосферасына» қарама-қарсы қояды. Оның еңбектерінде Осман империясы кезінде Оңтүстік славян тілдеріне енген түрік, араб немесе парсы сөздері көптеп кездеседі. Вучиничтің сөзінше, Андрич осы сөздерді «өзінің серб-хорват тілінде жақсы жеткізе алмайтын шығыс мәнділерін және нәзіктіктерін білдіру үшін» пайдаланған. Әдебиет тарихшысы Николас Моравчевичтің пікірінше, Андричтің шығармалары «уақыттың өтуімен туындайтын қайғы мен ысырапшылыққа деген терең сезімін жиі көрсетеді». «На Дрини көпірі» – оның ең танымал романы және оның барлық шығармаларының арасында ең көп зерттелгені. Көптеген ғалымдар осы романның атауындағы «көпірді» Югославияның метафорасы ретінде қарастырады, ол Суық соғыс кезінде Шығыс пен Батыс арасындағы байланыс құралы болды. Нобель сыйлығын қабылдаған сөзінде Андрич елін «барлық салаларда, соның ішінде мәдениет саласында, ерекше қиын жағдайларда жоғалтқан нәрселерін өтеуге тырысып, үлкен құрбандықтар мен қажырлы еңбекпен қалпына келтіруге асығысқан ел» деп сипаттады. Андричтің пікірінше, Югославияның әртүрлі этникалық топтарының қарама-қайшылықтарын тарихты білу арқылы еңсеруге болады. Ол бұл болашақ ұрпақтарға өткен қателіктерді қайталамауға көмектеседі деп болжады, бұл оның уақыттың айналымдылығына сенуімен үйлеседі. Андрич осы айырмашылықтарды жоюға және «тарихты ақиқатқа келтіруге» үміттенді.
Мұра
Өлер алдында Андрич өзінің барлық мүлкін "жалпы мәдени және гуманитарлық мақсаттарда" пайдаланылатын қордың бір бөлігі ретінде сақтауды қалағанын мәлімдеді. 1976 жылғы наурыз айында әкімшілік комитет осы қордың мақсаты Андричтің шығармаларын зерттеуді, сондай-ақ жалпы өнер мен әдебиетті насихаттау екенін шешті. Иво Андрич қоры содан бері бірқатар халықаралық конференциялар ұйымдастырды, жазушының шығармаларын зерттейтін шетелдік ғалымдарға гранттар берді және Андричке қатысты кітаптарды басып шығаруға қаржылық көмек ұсынды. Ұйым жыл сайын "Свеске Задужбине Иве Андрића" (Иво Андрич қорының журналдары) атты жылнама жариялайды. Андричтің өсиеті әр жыл сайын қысқа әңгімелер жинағының ең үздік авторына сыйлық беруді көздейді. Белградтың Жаңа сарайының жанындағы көше, қазір Сербия Президентінің орналасқан жері, оның құрметіне Андричев венац (Андричтің жарты айы) деп аталды. Онда жазушының толық мөлшеріндегі мүсіні де орнатылған. Андричтің өмірінің соңғы жылдарында тұрған пәтері мұражайға айналдырылды. Андричтің қайтысынан кейін бір жылдан астам уақыттан соң ашылған мұражайда кітаптар, қолжазбалар, құжаттар, фотосуреттер және жеке заттары сақталған. Андрич бұрынғы Югославиядан Нобель сыйлығын алған жалғыз жазушы болып қала береді. Оның Экавия диалектін қолдануы және көптеген романдары мен әңгімелерін Белградта жазғаны ескерілгенде, оның шығармалары негізінен серб әдебиетімен байланысты. Славян зерттеулерінің профессоры Боян Алексов Андричті серб әдебиетінің екі негізгі тірегінің бірі деп сипаттайды, екіншісі – Петр II Петрович Негош. Моравчевич: "Оның повестеуінің бейнелілігі, психологиялық түсінігінің тереңдігі және символизмінің әмбебаптығы серб әдебиетінің барлығында теңдессіз" деп жазады. Серб ретінде өзін тануына байланысты босниялық және хорват әдебиет орталарындағы көптеген адамдар "Андричтің өз әдебиеттерімен байланысын жоққа шығарады немесе шектейді". Хорватияда Андрич тіпті бұрынғы Югославияда да хорват әдебиетінің бөлігі ретінде қарастырылмаған, бірақ бұл 1990 жылдардың басында хорват әдеби ортасында өзгере бастады. 1990 жылдардың басында Югославияның ыдырауынан кейін Андричтің шығармалары Хорватияның кейбір қалалық кітапханалары мен мектептерінен Хорватия Демократиялық одағының белсенділері тазалаған шығармалардың қатарына кірді. Дубравка Угрешич сол кездегі президент Франьо Туджманды Иво Андрич, Слободан Шнайдер, Славенка Дракулич және өзіне қарағанда Иван Араликаны жақтағаны үшін сынады. Хорват тарихшысы және саясаткер Иво Банач Андричті "четник пойызынан өте тар ойып өткен" жазушы деп сипаттады. Андрич Хорватияда даулы тұлға болып қала бергенімен, хорват әдебиеттері оның шығармаларын көбінесе қалпына келтірді. Босниялық ғалымдар Андричтің шығармаларында мұсылман кейіпкерлерін жағымсыз бейнелеуге қарсылық білдірді. 1950 жылдары оның босниялық қарсыластары оны плагиат жасаушы, гомосексуал және серб ұлтшылы деп айыптады. Кейбіреулері тіпті оның Нобель сыйлығын алуын талап етті. Босниялықтардың оның шығармаларын сынауының көп бөлігі Югославияның ыдырауына дейін және Босния соғысынан кейін пайда болды. 1992 жылдың басында Вишеградта босниялық ұлтшыл Андричтің мүсінін балғамен қиратты. 2009 жылы Сараевоның Король Фахд мешітінің имамы Незим Халилович уағызында Андричті "четник идеологы" деп мазақ етті. 2012 жылы режиссер Эмир Кустурица мен босниялық серб президенті Милорад Додик Вишеградта Андричтің тағы бір мүсінін ашты, бұл жолы Кустурица мен Серб Республикасы Үкіметінің демеушілігімен Андричград деп аталатын этноқала құрылысы аясында. Андричград 2014 жылғы маусым айында Франц Фердинандтың өлтірілуінің 100 жылдығына орай ресми түрде ашылды. 1990 жылдардың басында Андричтің суреті Югославия динарының банкноттарында пайда бола бастады. Оның суреті сондай-ақ Серб Республикасында шығарылған 1KM банкноталарында және Босния мен Герцеговинада ұлттық деңгейде шығарылған 200KM банкноталарында, сондай-ақ Сербияның 2011 жылы әдебиет саласындағы Нобель сыйлығының елу жылдығына орай шаққанда 20 динар монетасында бейнеленген.
Романдар
1945 жылы На Дрини көпірі. «Просвета», Белград қаласы. 1945 жылы Травничка жылнамасы. Югославия мемлекеттік баспа үйі, Белград.
Новеллдер
1920 жылы Алие Дзерзелезаға берілді. С. Б. Цвиянович, Белград. 1945 жылы «Госпожица». Белградтағы «Светлост» баспасы. 1948 жылы «Везирдің пілі туралы әңгіме». Nakladni zavod Hrvatske, Загреб. 1954 жылы «Ләнетті аула» (Prokleta avlija). Матика сербская, Нови-Сад.