Кіріспе

Жапонияның премьер-министрі 2000 жылдан 2001 жылға дейін, математик Йоширо Мори (森 喜朗) – 2000 жылдан 2001 жылға дейін Жапонияның премьер-министрі қызметін атқарған жапон саясаткері. Өз қызметінің кезеңінде халық пікірі сауалнамаларында оның үлкен қолдауы болған жоқ, сондай-ақ премьерлік кезінде де, одан кейін де көп дау тудыратын мәлімдемелер жасағаны мәлім. Ол сонымен қатар Жапония регби футбол одағының және Жапония-Корея парламентарийлер одағының президенті болды. 2014 жылы ол 2020 жылғы жазғы Олимпиада және Паралимпиада ойындарын ұйымдастыру комитетінің төрағасы болып тағайындалды, бірақ 2021 жылдың ақпан айында комитет отырысында жасаған әйелдерге қарсы деп есептелген қателіктерінен кейін отставкаға кетті.

Ерте өмір және білім

Йоширо Мори қазіргі Номи, Ишикава, Жапонияда, саяси өмірмен айналысқан бай күріш шаруалары Шигеки мен Каору Моридің ұлы ретінде дүниеге келді. Оның әкесі де, атасы да Ишикава префектурасының Неагари қаласының мэрі болған. Йоширо жеті жасқа толғанда анасы қайтыс болды. Ол Токиодағы Васеда университетінде оқыды және регби клубына қосылды. Ол осы спортқа әуеленді, бірақ жоғары деңгейдегі ойыншы бола алмады; бірде ол регбиді үкіметтік коалициядағы басқа партиялармен арақатынасына теңеп, былай деді: "Регбиде бір адам жұлдызға айналмайды, бір адам барлығы үшін ойнайды, ал барлығы бір адам үшін ойнайды". Университетті бітіргеннен кейін Мори Жапониядағы консервативті газет – Sankei Shimbun-ға жұмысқа орналасты.

Саяси мансап

1962 жылы Мори газеттен кетіп, парламент депутатының хатшысы болды, ал 1969 жылғы жалпы сайлауда 32 жасында төменгі палатаға сайланды. Ол 10 рет қатарынан қайта сайланды. 1980 жылы ол "Recruit" компаниясының акцияларын, олар қор биржасында саудаға шығар алдында алып, саудаға шығарғаннан кейін шамамен 1 миллион доллар пайда тапқандығына қатысты "Recruit" жанжалына ұқты. Ол 1983 және 1984 жылдары білім министрі, 1992 және 1993 жылдары халықаралық сауда және индустрия министрі, 1995 және 1996 жылдары құрылыс министрі болды. 1999 жылы Мори Либералды-демократиялық партиясында (ЛДП) Хироси Мицузука басқарған Мицузука фракциясының (бұрынғы Абэ фракциясы) басшылығын өз қолына алды.

Премьер-министр

Либералды партияның жетекшісі Ичиро Озавамен күресте премьер-министр Кейдзо Обучи 2000 жылғы 2 сәуірде инсульт пен миға қан құйылудан зардап шегіп, лауазымын атқара алмады. Министрлер кабинеті төтенше мәжіліс өткізіп, толығымен отставкаға шықты. Либерал-демократиялық партияның (ЛДП) бас хатшысы болған Мори бірауыздан президент сайланды және ЛДП, Жаңа Комейто және Жаңа консервативтік партияның (Озава партиясынан 3 сәуірде шыққан мүшелерден құралған) дауысымен премьер-министр болды. Мори Обучи кабинетін сақтап қалатынын хабарлады.

Қақаңдар

Моридің премьер-министрлік қызметі туралы ақпарат құралдарында оның жасаған қателіктері мен дипломатиялық емес пікірлері басым болды. Жапондық ақпарат құралдарында премьер-министр болып сайлануына дейін оның "құмырсқаның жүрегі мен акуланың миы" бар екені айтылған еді. 2000 жылдың қаңтар айында ол 1969 жылғы сайлаудағы науқаны туралы әзіл айтты: "Мен көлікте шаруалармен амандасқанда, олардың бәрі үйлеріне кіріп кетті. Өзімді ЖИТС-пен ауырғандай сезіндім". Осы мәлімдемеден кейін бірнеше күн өткен соң Мори, Жапония Коммунистік партиясының "Жапонияның қауіпсіздігін қамтамасыз ете ала ма және кокутайды қорғай ала ма" деп сұрады. Кокутай – бұл Жапонияның құдай-императорымен бірлігін білдіретін термин, ол Екінші дүниежүзілік соғыстан бері жиі қолданылмаған. 2000 жылдың маусым айындағы сайлау кезінде, сайлаушылардың шамамен жартысы әлі кімге дауыс беретінін шешпегенін көрсеткен газет хабарларына жауап бергенде, ол "олар бүгін төсекте жата беруі мүмкін" деді. 2000 жылдың қазан айында Ұлыбритания премьер-министрі Тони Блэрмен болған әңгімелесуде Мори, 1997 жылы Жапония үкіметі Солтүстік Кореямен қарым-қатынасты жақсарту үшін Солтүстік Корея тарапынан ұрланған деп саналатын жапон азаматтарын басқа жерде "табуды" ұсынғанын мәлімдеді. Бұл сыртқы істер министрлігінің наразылығын тудырды және LDP-нің консервативті қанаттары Моридің отставкаға кетуін талап етті. 2000 жылдың желтоқсан айында "Shukan Gendai" апталық журналында оның Осакадағы бір барда жоғары дәрежелі якузамен бірге ішіп отырғанының суреті жарияланды. 2001 жылдың 9 ақпанында АҚШ-тың USS Greeneville су асты қайығы төтенше жағдай кезінде су үстіндегі жаттығулар барысында Жапонияның Ehime Maru балық аулау кемесіне соқтығысып, оны батырып, тоғыз студент пен оқытушының қаза табуына себеп болды. Мори оқиға туралы хабардар болғаннан кейін гольф ойнауын жалғастырды, бұл оның саяси сезімталдығының жетіспеуі ретінде сынға ұшырады. 2000 жылғы 26-шы G8 саммитіне қатысты бір расталмаған оқиғада, АҚШ президенті Билл Клинтонмен кездескенде Мори "қалайсыз?" деуі керек еді. Оның орнына, ол қателесіп "Сіз кімсіз?" деп сұраған деген сөз бар. Клинтон "Мен Хиллари Клинтонның күйеуімін" деп жауап берді, ал Мори "Мен де" деді. Snopes.com бұл оқиғаның сапасы төмен ойдан шығарылған әзіл екенін және осыған ұқсас оқиға бірнеше ай бұрын Ким Ён Сэм туралы да айтылғанын хабарлады. Дегенмен, бұл туралы Австралия хабар тарату корпорациясы сияқты кейбір негізгі бұқаралық ақпарат құралдары да хабарлады.

Отставка

2000 жылдың тамызында қайырымдылық жинауға байланысты жанжалдарға байланысты екі жоғары лауазымды Мори тағайындалған адамдары отставкаға кетті. Бұл отставкалардан кейін Мориге деген наразылық рейтингісі 60%-ға жуықтады. 2000 жылдың қарашасында Моридің қолдау көрсеткіші 30%-дан төмен түскенде, оппозициялық саясаткерлер Коичи Като басшылығымен ЛДП ішіндегі наразылардан қолдау алып, "Като көтерілісі" деп аталған көтеріліс арқылы Мориге сенімсіздік білдіруге тырысты. Партияның бас хатшысы Хирому Нонака, осы шараға дауыс берген ЛДП саясаткерлерін партиядан шығарып тастаумен қорқытып, осы көтерілістің алдын алды. Дауыс беру 237-190 есебімен сәтсіз аяқталды. Нонака бірнеше күннен кейін, ол Мориге ЛДП төрағалығы үшін күреседі деген болжамдарға байланысты отставкаға кетті. Моридің өкілеттігінің соңына қарай, оның қолдау рейтингісі бір таңбалы санға дейін төмендеді. 2001 жылдың наурыз айында Моридің LDP жетекшілеріне отставкаға кету жоспарлары туралы айтқандығы туралы хабарлар тарады. Ол бұл хабарларды жоққа шығарса да, ол сол аптаның басында жапон қор нарығындағы бағаның күрт құлдырауына себеп болды. 6 сәуірде ол ресми түрде отставкаға кету ниетін жариялады. Юничиро Койдзуми LDP төрағалығына сайлауда жеңіске жетіп, 2001 жылдың 26 сәуірінде премьер-министр болды.

Кабинеттер

Мори үш кабинет тағайындады. Үшінші кабинет ресми түрде екінші кабинетінің жалғасы ретінде аталады, себебі өзгерістер 2001 жылдың қаңтарында бірнеше кабинет лауазымын жойған және бірнеше маңызды министрліктердің атауын өзгерткен ірі әкімшілік реформа кезінде жасалды.

**Мори Ёсиро кабинеті**

Бірінші кабинет (2000 сәуір)
Екінші кабинет (2000 шілде)
Қайта құрылған екінші кабинет (2001 қаңтар)

Бас хатшы және Окинава дамуы: Микио Аоки – Ясуо Фукуда – Ясуо Фукуда
Әкімшілік реформа, Окинава және Солтүстік территориялар: Рютаро Хасимото
Сыртқы істер: Ёхей Коно – Ёхей Коно – Ёхей Коно
Әділет: Хидео Усуи – Окихару Ясуока – Масахико Комура
Қаржы: Киичи Миязава – Киичи Миязава – Киичи Миязава
Білім беру: Хирофуми Накасонэ – Тадамори Осима – Нобутака Матимура
Денсаулық сақтау және әлеуметтік қамтамасыз ету: Юя Нива – Юдзи Цусима – Чикара Сакагучи
Еңбек: Такамори Макино – Ёсио Ёсикава
Ауыл шаруашылығы, орман шаруашылығы және балық шаруашылығы: Токуичиро Тамазава – Ёичи Тани – Ёсио Яцу
Халықаралық сауда және өнеркәсіп: Такаси Фукая – Такэо Хиранума – Такэо Хиранума
Көлік: Тосихиро Никай – Хадзимэ Морита
Жер, инфрақұрылым және көлік: Чикагэ Ооги
Құрылыс: Масааки Накаяма – Чикагэ Ооги
Ішкі істер: Косукэ Хори – Мамору Нисида
Мемлекеттік басқару, ішкі істер, пошта және телекоммуникациялар: Тораносукэ Катаяма
Пошта және телекоммуникациялар: Эита Ясиро – Козо Хирабаяси
Басқару және үйлестіру агенттігі: Кунихиро Тсудзуки – Кунихиро Тсудзуки
Жапония қорғаныс агенттігі: Цутому Кавара – Казуо Торасима – Тосицугу Сайто
Экономикалық жоспарлау агенттігі: Тайчи Сакая – Тайчи Сакая
Экономикалық және қаржылық саясат: Таро Асо
Қоршаған орта: Каёко Симидзу – Ёрико Кавагучи – Ёрико Кавагучи
Қаржыны қайта құру: Садаказу Танигаки – Хидэюки Айзава
Қаржы мәселелері: Хакуо Янагисава
Ұлттық қоғамдық қауіпсіздік комиссиясы: Бунмей Ибуки
Ғылым және технология саясаты жөніндегі кеңес: Такаси Сасагава.

Кейінгі жылдар

Премьер-министр лауазымынан кеткеннен кейін Мори 2012 жылдың шілдесінде 2012 жылғы жалпы сайлауға қатыспайтынын жариялағанға дейін Исикава облысының 2-сайлау округін өкілдік ететін Өкілдер палатасының депутаты болып қалды. 2004 жылы ол Үндістанның үшінші дәрежелі азаматтық ордені – "Падма-Бушан" орденімен марапатталды.

Ресей дипломатиясы

Мори Владимир Путинмен жақын қарым-қатынасы болғандықтан премьер-министр лауазымынан кеткеннен кейін де Ресей-Жапония қарым-қатынастарындағы маңызды тұлға болып қала берді. Жапонияның Демократиялық партиясының премьер-министрі Йошихико Нода 2012 жылы Курил аралдарына байланысты екі ел арасындағы дауды шешу үшін Мориді тартуды қарастырды, тіпті Нода мен Мори Diet мүшелері ретінде қарама-қарсы партиялардан болғанмен. 2013 жылы Мори Путинмен және Сергей Нарышкинмен Путин мен Жапония премьер-министрі Синдзо Абэ арасындағы саммит дайындықтары аясында кездесті. Бір кезде Мори Жапонияның Ресейге даулы төрт аралдың үшеуін беруіне және оның орнына бейбіт келісімге қол қоюы мүмкін екенін ұсынған еді, бұл жапон үкіметінің ресми ұстанымына қайшы келді, себебі Мәскеудің төрт аралдың барлығына иелік құқығын мойындауы керек деп есептелді. Моридің Ресеймен жеке байланысы бар, өйткені оның әкесі Шигеки Мори Неагари қаласының мэрі қызметін атқарган кезде Сібірдегі Шелехов қаласымен қарым-қатынас орнатты және Жапониядағы совет әскерлерінің, ал Сібірдегі жапон әскерлерінің зираттарын жақсарту мақсатында екіжақты диалогты дамытты. Ол Ресейге соншалықты жақын болғандықтан, жапон билігі оны потенциалды коммунисттік көзқарастың жақтасы деп салып, мұқият бақылады. Егде Мори 35 жылдық қызметі барысында Шелеховқа 15-тен астам рет сапар шекті және қайтыс болғаннан кейін сол жерде жерленді.

Спортпен байланысты адвокаттық қызмет

Мори 2005 жылғы маусым айында Жапония регби футбол одағының президенті болды. Оның беделінің арқасында 2011 жылғы Регби одағының әлем чемпионатын Жапонияға өткізуге мүмкіндік туады деп күтілген, бірақ нәтижесінде 2005 жылғы қараша айының соңында бұл құрлыққа Жаңа Зеландия ие болды. Бұл Мориді Ұлттар Достастығы елдерін "жақын достары арасында допты өзара лақтырып отырады" деп айыптауға әкелді. Кейін Мори Жапонияның 2019 жылғы Регби әлем чемпионаты мен 2020 жылғы жазғы Олимпиада ойындарын ұтып алуына көмектесті. 2021 жылы тағы да бір дау туды, ол кезде Мори, алдағы Олимпиада ойындарына жауапты ұйымның президенті болып, әйелдердің отырыстарда тым көп сөйлейтінін айтты. Ол бұл мәлімдемесі үшін кешірім сұрады және бастапқыда ұйымдастыру комитетінің төрағасы лауазымынан кетпейтінін мәлімдеді, бірақ 11 ақпанда отставкаға кететін ниетін жариялады. Келесі күні отставка туралы сөйлегенде Мори әйелдерді кемсітуді көздемегенін, ал бұқаралық ақпарат құралдарының халық ашуын қоздырғанын айтты. Ол Олимпиаданың шілде айында өткізілуінің маңыздылығын баса айтып, егер ол лауазымында қалып, проблема тудырса, комитеттің барлық күш-жігері зая боларын жеткізді.

LDP қорларының даусы

2023–2024 жылдар аралығындағы жапондық «қара қаржы» жанжалында басты роль атқарған «Сеива Сеисаку Кенкюкай» ұйымының бұрынғы жетекшісі Моридің пара алу схемасындағы рөлі күмәндану тудырып отыр. Жапония премьер-министрі Фумио Кишида оны куәлік беруге мәжбүрлеу мүмкіндігін жоққа шығармады.

Жеке өмір

Мори – регбидің жанкүйері және әуесқой ойыншы. Ол Васеда университетінің студенті Чиеко Макиге (туған күні: Чиеко Маки) үйленген, және оның Юки Мори есімді ұлы мен Йоко Фудзимото есімді қызы бар. 2003 жылы ол Жапония скауттар қауымдастығының ең жоғары наградасы – "Алтын фазан" сыйлығымен марапатталды.