Кіріспе

Бір-бірімен кем дегенде бір ата-анасы бар екі немесе одан көп адамның бірі – бауыр. Бауыр – басқа адаммен кем дегенде бір ата-анасын бөлісетін туыс. Аталас – аға, ал әпке – қарындас. Бауыры жоқ адам жалғыз бала саналады. Кейбір жағдайларда бауырлар бөлек өсірілуі мүмкін (мысалы, тәрбиеге алу отбасында), бірақ көптеген қоғамдарда бауырлар бірге өседі. Бұл мықты эмоционалды байланыстардың қалыптасуына әкеледі, ал бауырластық – ерекше қарым-қатынас түрі деп есептеледі. Бауырлар арасындағы эмоционалды байланыс көбінесе күрделі болады және ата-ананың қарым-қатынасы, туған реті, мінез-құлқы және отбасынан тыс жеке тәжірибелер сияқты факторларға байланысты. Медициналық тұрғыдан, толыққанды бауыр – бірінші дәрежелі туыс, ал жартылай бауыр – екінші дәрежелі туыс, себебі олардың туыстығы тиісінше 50% және 25% құрайды.

Анықтамалар

Бауырлас деген сөз 1903 жылы «Биометрика» журналындағы мақалада неміс тіліндегі Geschwister сөзінің аудармасы ретінде қайта қолданысқа енді, бұл сөз орта ағылшын тілінде, атап айтқанда 1425 жылдан бері қолданылмаған. Бауырлар немесе толық бауырлар ([толық] ағалар немесе әпкелер) бірдей биологиялық ата-аналарымен байланысты. Толық бауырлар – бауырлардың ең көп таралған түрі. Егіздер – бір жүктіліктен туған бауырлар. Көбінесе, жақын қарым-қатынастағы егіздер бала кезінен бастап егіз тілін дамытады, ол тек екеуінің ғана түсінетін тіл. Зерттеулер бірдей егіздердің екі егізден гөйі тілді жиірек қолданатынын көрсетеді. Шамамен 3 жасқа келгенде егіздердің тілі әдетте тоқтайды. Егіздер әдетте бірге өскендіктен және бір жаста болғандықтан, бір-бірімен тығыз байланыста болады. Жартылай бауырлар (жартылай ағалар немесе әпкелер) – бір ата-анасы ортақ адамдар. Олар бір анасымен, бірақ әр түрлі әкелерімен байланысты болуы мүмкін (мұндай жағдайда олар жатыр бауырлары немесе аналық жартылай бауырлары деп аталады), немесе бір әкесімен, бірақ әр түрлі аналарымен байланысты болуы мүмкін (мұндай жағдайда олар агнаттық бауырлары немесе әкелік жартылай бауырлары деп аталады. Заңда қандастық термині агнаттық терминінің орнына қолданылады). Заң бойынша (әсіресе мұрагерлік заңда) жартылай бауырлар көбінесе толық бауырлардан өзгеше қарастырылады. Ескі ағылшын ортақ құқығында бұрын теңсіздіктер болған, жартылай бауырлар мұрагерлікке ие болғанда толыққанды бауырлардың мүлкінің жартысын ғана алатын. Мұндай теңсіздіктер Англияда толығымен жойылған, бірақ Флорида штатында әлі де бар. Үштен төрт бөлігі бауырлас, бір ата-анасы ортақ, ал ортақ емес ата-аналары бір-біріне бауырлар, мысалы, егер ер адам екі әйелден балалары болса, олар әйелдер, немесе әйелдің бір ер адамнан және оның ұлынан балалары болса. Бірінші жағдайда балалар жартылай бауырлар және бірінші туыстар болып табылады; екінші жағдайда балалар жартылай бауырлар және туысқандық жұп болып табылады. Олар генетикалық тұрғыдан жартылай бауырлардан жақын, бірақ толық бауырлардан генетикалық тұрғыдан аз жақын, бұл сирек кездесетін және аз зерттелген генетикалық байланыс. Диблинг – донор бауырласы, донордан туған бауырласы немесе донор спермасынан туған бауырласы, донорлық жұмыртқа немесе сперма арқылы биологиялық байланыс. Диблингтер биологиялық бауырлар, бірақ отбасылық құқықтар мен мұрагерлік мақсатында заңды түрде емес. Донордың анонимділігі қарым-қатынас процесін қиындатады деп саналады.

Қандастық және генетика

Қандастық – адамдардың туысқандық дәрежесін көрсететін өлшем. Генетикалық туыстық – адамның қанша генді бөлісетінін көрсетеді. Барлық адамдардың гендерінің 99%-дан астамы бірдей болғандықтан, қандастық әртүрлі адамдар арасындағы гендердің шағын айырмашылықтары үшін ғана маңызды. Гендердің мұрагерлігінде белгілі бір кездейсоқтық бар. Қандастық, ең жақын ортақ ата-бабалары арқылы репродуктивті байланыстың әр буыны үшін жартысына дейін төмендейді. Араласқан бауырлар 50% қандастықпен байланысты, себебі олар екі буынмен (бауырдан ата-анаға, ата-анадан бауырға) бөлінеді және екі ортақ ата-анаға ие. Біржұп егіздер бауыр болып табылады, демек 50% қандастықпен байланысты. Біржұп егіздер генетикалық тұрғыдан қалыпты бауырлардан артық емес. Біртекті егіздер бір зиготадан туғандықтан, олардың ең жақын ортақ ата-бабалары – өзі. Олар генетикалық тұрғыдан бірдей және 100% қандас, себебі оларды нөл буын бөледі. Жартылай бауырлар 25% қандастықпен байланысты, себебі олар бір ата-ананы бөліседі және екі буынмен бөлінеді. Егер ата-аналары туыс болса, адам бауырларымен стандартты қандастықтан көп гендерді бөлісуі мүмкін (жақындастыру коэффициенті нөлден жоғары). Қызығы, егер ата-аналары 50% қандас болса, жартылай бауырлар «үштен төрт бауыр» (3/8 байланыс) болуы мүмкін. Бұл ата-аналары бөліспейтін бауырлар, яғни жартылай бауырлар мен ағайындылар, немесе ата-ана мен бала, яғни жартылай іні-қарындас және аға-әпке немесе немере-немере.

Проценттік үлестіру

Іс жүзінде, толыққанды бауырлар ДНҚ-ның дәл 50% бөліспейді, себебі хромосомалық кроссовер шектеулі реттерде ғана жүзеге асады, сондықтан хромосоманың үлкен бөліктері бірдей немесе бөлек кездеседі. Шындығында, ортақ ДНҚ үлесі 50,28%-ды құрайды, ал стандартты қателік 3,68%-ды құрайды, яғни бауырлардың шамамен 1/4 бөлігі ДНҚ-ның 52,76%-дан астамын бөліседі, ал 1/4 бөлігі 47,8%-дан кем бөліседі. Егер екі жартылай бауырлас ортақ ата-анасынан ешқандай ортақ хромосоманы мұра етпесе, олардың ешқандай генді бөліспеуі мүмкін. Бұл толыққанды бауырлар үшін де мүмкін, бірақ одан да сирек. Алайда, гомологты хромосомалардың гендерді алмасуы (мейоз кезіндегі хромосомалық кроссоверге байланысты) жұмыртқа немесе сперматозоид клеткасының дамуы кезінде осының орын алу мүмкіндігі дерлік жоқ.

Тарих

Туу ретін зерттеу және оның теориялық негіздері Фрэнсис Гальтонның (1822–1911) туу реті мен атақ-даңқ туралы теориясына және Альфред Адлердің (1870–1937) туу реті мен тұлғалық қасиеттер туралы теориясына дейін жетеді.

Галтон

Гальтон өзінің "Ағылшын ғылым адамдары: олардың табиғаты мен тәрбиесі" (1874) атты кітабында белгілі композиторлар мен ғалымдардың көбінесе аға болып туғанын атап өтті. Ол аға туған балалардың көбінесе көзге түсуінің үш негізгі себебін қарастырды:
Мұрагерлік заңдары: аға туған балалар білім алу үшін ата-аналарының қаржылық ресурстарын пайдалана алады. Ортаңғы балалар: Олар аға баланың артықшылығын және кенже баланың "жаңалықтарына назар аударуын" жоғалтқандықтан, отбасында өздерін шеттетілгендей сезінеді. Осы балалар өздерін бауырларынан ерекшелендіру үшін, отбасынан "қысылып қалғандай" сезінгендерінен, өзгеше және жеке есімдерін жасауға тырысады.

Қазіргі кездегі зерттеулер

Қазіргі кезде туғандық реті туралы зерттеулердегі кемшіліктер мен үйлесімсіздіктер олардың дұрыстығын жояды. Туғандық ретіне байланысты факторларды ғана бақылау өте қиын, сондықтан көптеген зерттеулердің нәтижелері күмәнді болып келеді. Дегенмен, туғандық ретінен туындайтын әлеуметтік өзара әрекеттесу ең айқын көрінеді. Үлкен аға-інілер мен апалар көбінесе мінез-құлықтың үлгісіне айналады, ал кішілері – оқушылар мен бақыланатындарға айналады. Үлкен аға-інілер мен апалар танымдық және әлеуметтік дамуда үлкен артықшылыққа ие. Туғандық ретінің рөлі отбасылық жағдайға да байланысты және әртүрлі болуы мүмкін. Отбасы мөлшері, бауырластардың өзара тануы, жас айырмашылығы, үлгілеу, ата-ананың тәрбиелеу әдістері, жынысы, әлеуметтік жағдайы, нәсілі және темпераменті – бұл белгілі бір туғандық санатының мінез-құлқына және оның қабылдануына әсер ететін шатастыратын факторлар. Алайда, туғандық реті туралы зерттеулерде интеллект және физикалық ерекшеліктер сияқты салаларда мықты байланыстар бар, бірақ олардың себебі нақты туғандық реті емес, басқа факторлар болуы мүмкін. Кейбір зерттеулер тұңғыш туған балалардың ақыл-парасаты кейінгі туған балаларға қарағанда сәл жоғары екенін көрсеткен. Бірақ басқа зерттеулер мұндай әсерді анықтамаған. Бірінші туған балалар екінші туған балалардан 3 балға жоғары нәтиже көрсетеді және отбасыда ертерек туған балалардың бойы мен салмағы кейінгі туған балалардан орташа есеппен жоғары болады. Көптеген зерттеулерді қарастырып, шатастыратын факторларды бақылауға тырысқан әдебиеттерге шолу жасау туғандық ретінің жеке тұлғаға тигізетін әсерінің минималды екенін көрсетеді. Джудит Рич Харрис ғылыми әдебиеттерге шолу жасағанда, туғандық ретінің әсері туған отбасының жағдайында болуы мүмкін екенін, бірақ олар жеке тұлғаның тұрақты емес екенін айтады. Іс жүзінде, жүйелі туғандық ретін зерттеу қиын, өйткені туғандық ретімен статистикалық байланысы бар барлық факторларды бақылау қиын. Мысалы, көп балалы отбасылардың әлеуметтік-экономикалық жағдайы аз балалы отбасыларға қарағанда төмендеу болады, сондықтан үшінші туған балалардың бірінші туған балаларға қарағанда кедей отбасылардан тууы ықтимал. Балалардың арасындағы уақыт аралығы, ата-ананың тәрбиелеу стилі және жынысы да ескеруге тиіс факторлар.

Туылған кездегі регрессивті мінез-құлық

Регрессивті мінез-құлық – баланың ата-анасының махаббаты мен назарын талап ету тәсілі. Жаңа туған баланың келуі, әсіресе тұңғыш бала үшін және 3-5 жас аралығындағы туындар үшін ерекше стресс тудырады. Мұндай жағдайларда регрессивті мінез-құлыққа қаталдықпен қарау сияқты агрессивті мінез-құлық та қосылуы мүмкін. Бұл белгілердің бәрі 3-5 жас аралығындағы балалар үшін қалыпты және жас ерекшеліктеріне сәйкес келеді. Кейбіреуін болдырмауға болады, ал қалғанын бірнеше ай ішінде жақсартуға болады. Регрессивті мінез-құлыққа бөтелке сұрау, бас бармақ сору, дәретханаға үйренген болса да, пеленка киюді сұрау немесе тыныштандыратын жамылғыны алып жүруді сұрау жатады. Американдық Педиатрия Академиясы балалардың жасына сай болуын талап етудің орнына, ата-аналардың ашуланбастан олардың тілектерін орындауларын ұсынады. Балалар отбасыдағы олардың да жаңа туған туындары сияқты маңызды екенін түсінгенде, өздерінің әдеттегі өміріне оралады. Көптеген мінез-құлықтар бірнеше ай ішінде жақсарады. Мичиган университетінің денсаулық сақтау жүйесі регрессивті мінез-құлықтың көбінесе жеңіл және күтілетін жағдай екенін айтады; алайда, егер үлкен бала нәрестеге зиян келтіруге тырысса, регрессивті мінез-құлық 2-3 ай ішінде жақсармаса немесе ата-аналардың басқа сұрақтары немесе алаңдаушылықтары болса, педиатрға немесе бала психологына жүгінуге кеңес береді.

Жарыстық

"Бауырластық бәсекелестік" – бауырлар арасындағы бәсекелестік немесе жамандық. Бұл, әсіресе, жасы жақын немесе бір жынысты балаларда күштірек байқалады. Бауырластық бәсекелестік агрессияға алып келуі мүмкін, бірақ бұл бір баланың екіншісін зорлық-зомбылыққа салуымен тең емес. Бауырластық бәсекелестік көбінесе екінші бала дүниеге келгенге дейін немесе кейін басталады. Бауырлар бір-бірін жақсы көретін болса да, олардың ұрысуы және бір-біріне жамандық жасауы жиі кездеседі. Балалар бір жастан бастап ата-анасының өзгеше қарым-қатынасына сезімтал болады, ал үш жасқа келгенде отбасылық ережелерді жақсы түсініп, өзін бауырларымен салыстыра алады. Бір зерттеуде 10-15 жас аралығындағы балалар бауырлар арасындағы бәсекелестіктің ең жоғары деңгейде екенін көрсеткен. Бауырластық бәсекелестік ересектік шақта да жалғасуы мүмкін, ал бауырлардың қарым-қатынасы жылдар бойы өзгеріп отыруы мүмкін. Ересектердің шамамен үштен бірі бауырларымен арақатынастарын бәсекелестікке толы немесе алыс деп сипаттайды. Дегенмен, бәсекелестік уақыт өте келе көбінесе азаяды және 60 жастан асқан бауырлардың кем дегенде 80 пайызы жақын қарым-қатынаста болады. Эволюциялық психологтар бауырластық бәсекелестікті ата-аналық инвестиция және туыс таңдау тұрғысынан түсіндіреді: ата-аналар отбасындағы барлық балаларға теңдей ресурстарды бөлуге бейім, бірақ бала барлық ресурстарды өзіне қалауы мүмкін. Қызғаныш үшінші тұлға қажет емес, қарым-қатынастардың әлеуметтік үшбұрышында пайда болады. Бұл үшбұрышқа қызғаныш сезімдегі адам мен ата-ана арасындағы, ата-ана мен қарсыласы арасындағы және қызғаныш сезімдегі адам мен қарсыласы арасындағы қарым-қатынастар кіреді. Осы сенімдер олардың қызғаныш сезімдерінің күшін және олардың қаншалықты ұзаққа созылатынын анықтайды. Бірінші санат – теңдік және әділдік туралы жанжал. Бауырлардың бірінің мұғалімдер, достар немесе әсіресе ата-аналарының көз алдында ерекше жақсы көрілетінін ойлауы жиі кездеседі. Шындығында, ата-анасы бір баланы екіншісінен артық жақсы көреді деп ойлайтын екі бауырды кездестіру де сирек емес. Ресурстарды бөлудегі теңсіздік, мысалы, кім үлкен десерт алды, сондай-ақ осы жанжалдың санаттарына жатады. Бұл жанжалдың түрі кіші бауырларда жиірек кездеседі.

Дау-жанжалдың теріс әсерлері

"Ағайындылардай ұрысып-жанжалдасады" деген мақал ағайындылар арасындағы қақтығыстың қаншалықты шиеленісіп кеткенін және мұндай дау-дамайлардың қаншалықты таныс екенін көрсетеді. Бұл дау-жанжалдар кеңінен танылғанмен, ағайындылар арасындағы қақтығыс екеуіне де әсер ете алады. Ағайындылар арасындағы қақтығыстың күшеюі ағайындылардың көбірек уайым мен депрессияға шалдығуымен, өздеріне сенімсіздікпен және оқу үлгерімінің төмендеуімен байланысты екені дәлелденді. Сонымен қатар, ағайындылардың жылы қарым-қатынасы уайым, депрессия, өзін-өзі бағалаудың төмендеуі және оқу үлгерімінің нашарлауы сияқты жағымсыз әсерлерден қорғамайды. Яғни, ағайындылардың жылылығы бұл жағымсыз салдарларды жоймайды. Ұрыс не туралы болғаны (жеке кеңістікке басқыншылық немесе теңсіздік) зерттелгенде, ұрыс тақырыбы қақтығыстың салдарына әсер етуі мүмкін екені анықталды. Аталған зерттеу жеке кеңістікке байланысты ағайындылар арасындағы қақтығыс өзін-өзі бағалаудың төмендеуімен байланысты екенін көрсетті, ал теңсіздікке байланысты қақтығыстар депрессиялық белгілерге көбірек себеп болады. Дегенмен, зерттеуде депрессиялық және алаңдаушылық белгілердің күшеюі ағайындылар арасындағы жиі және шиеленісті қақтығыстармен байланысты екені де көрсетілді. Кей ата-аналар балаларының болашақта агрессиямен күресуіне көмектесу үшін ағайындылар арасындағы физикалық агрессияны ынталандыруы мүмкін, бірақ бұл әдіс тиімді емес сияқты, себебі ол балалар арасындағы қақтығыстардың күшеюімен байланысты. Ата-ананың араласпауы да ағайындылар арасындағы қақтығыстың күшеюімен және жылы қарым-қатынастың төмендеуімен байланысты. Балаға бағытталған ата-аналық араласулар ағайындылардың қарым-қатынасына ең жақсы әсер етеді, олардың арасындағы жылылықты арттырып, қақтығыстарды азайтады.

Ұзақ мерзімді әсері

Жалғыз балалар мен бауырлары бар балалардың әлеуметтік дағдылары мен тұлғалық ерекшеліктерін зерттеулер көрсетіп тұр, жалпы алғанда бауырдың болуы ересек шақта балаға ешқандай әсер тигізбейді.

Балалар мен ата-аналар арасындағы гендерлік рөлдер

Әдетте, бауырлар арасында, әсіресе әртүрлі жынысты бауырлар арасында, кейбір айырмашылықтар болады. Көбінесе, әртүрлі жынысты бауырлар жағдайды әділетсіз деп есептейді, себебі олардың бауырына немесе әпкесіне жынысына байланысты белгілі бір нәрселер жасауға рұқсат беріледі, ал оларға одан аз қызықты немесе басқаша нәрселер істеуге тура келеді. МакХейл және оның әріптесі орта мектеп жасындағы балаларды пайдалана отырып, ұзақ мерзімді зерттеу жүргізді және ата-аналар балаларында стереотиптік көзқарастар қалыптасуына қалай әсер ететінін байқады. Зерттеушілер осы зерттеуде екі түрлі отбасыны талдады: бір жынысты бауырлары бар отбасылар және әртүрлі жынысты бауырлары бар отбасылар, сондай-ақ балалардың дүниеге келген ретін де қарастырды.

Вестермарк эффектісі

Антрополог Эдвард Вестермарк бірге бауырластықпен өскен балалардың кейін өмірінде бір-біріне сексуалдық тартылыс сезімінен тежеулі болатынын анықтады. Бұл Вестермарк эффектісі деп аталады. Ол биологиялық және асырап алынған отбасыларда, сондай-ақ балалар тығыз байланыста өскен басқа жағдайларда да көрінеді, мысалы Израильдің кибуц жүйесі мен қытайлық шим пуа некелері сияқты.