Кіріспе

Ағаш кесу зауыты – ағаш кесу зауыты. Қазіргі заманғы арақ-шаруа зауыттары ағаштарды ұзын бөліктерге кесу үшін, стандартты немесе арнайы өлшемдерге (өлшемдік ағаш) сәйкес, бойлық және көлденең бағытта кесу үшін моторлы ара қолданады. "Портативті" арақ-шаруа зауытын пайдалану оңай. Ағаш темір төсекке жатқызылады, ал оператор араны төсектің бойымен жылжытып, көлденең кеседі. Ең қарапайым ағаш кесу зауыты – шынжырлы ара және арнайы жасалған құрылғы ("Аляскалық арақ-шаруа"), олар да көлденең жұмыс істейді. Ағаш кесу зауыты ойлап табылғанға дейін тақталар түрлі қолмен жасалатын: жарылып, тегістелген, балтамен шабылып немесе көбінесе екі адаммен қол арасымен кесілетін, біреуі жоғарыда, екіншісі шұңқырда тұрып. Ең ерте белгілі механикалық диірмен – Иераполис пилорамасы, Кіші Азиядағы Иераполистегі римдік сумен жұмыс істейтін тас диірмен, ол 3-ші ғасырға дейін сақталған. Одан кейін сумен жұмыс істейтін басқа да диірмендер пайда болды және 11-шы ғасырға қарай Испания, Солтүстік Африка, Таяу Шығыс және Орталық Азияда кеңінен тарады. Келесі бірнеше ғасырларда олар Еуропаға тарады. Дөңгелектің айналма қозғалысы араның алға-артқа қозғалысына айналдырылды. Әдетте, тек араға қуат берілетін, ал ағаштар қолмен тиеліп, жылжытылу керек еді. Алғашқы жетістіктердің бірі – сумен жұмыс істейтін жылжымалы арбаның дамуы болды, ол ағашты араның астынан біркелді түрде жылжытатын. 18-шы ғасырдың өнеркәсіптік революция кезінде дөңгелек ара ойлап табылды, ал 19-шы ғасырдың бу машиналарының дамуымен механикаландыру деңгейі жоғарылады. Диірменнен шыққан қалдық ағаштар қазандықты отынмен қамтамасыз етті. Теміржолдың пайда болуы ағаштарды кеме жүзе алатын су жолдарының жанындағы диірмендердің орнына диірмендерге тасымалдауға мүмкіндік берді. 1900 жылға қарай әлемдегі ең ірі пилораманы Оңтүстік Каролина штатының Джорджтаун қаласындағы Atlantic Coast Lumber Company иеленді, ол Аппалач тауларынан Pee Dee өзені арқылы жеткізілген ағаштарды өңдеді. 20-шы ғасырда электр энергиясы мен жоғары технологияның енгізілуі осы процесті одан әрі дамытты, ал қазір көптеген ағаш кесу зауыттары – үлкен және қымбат ғимараттар, онда жұмыстың көп бөлігі компьютерлендірілген. Кесілген ағаштан басқа, арақ шайыры, қабық, ағаш сынықтары және ағаш пеллеты сияқты барлық қосалқы өнімдер де пайдаланылады, бұл орман өнімдерінің алуан түрлі ассортиментін құрайды.

Ағаш кесу өндірісі

Ағаш кесу зауытының негізгі жұмысы жүздеген жылдар бұрынғысымен бірдей: бір жағынан тікелей ағаш кіреді, екінші жағынан өлшемді ағаш шығады. Ағаштарды жинауға дайын деп таңдағаннан кейін, ағаш кесудің келесі қадамы – ағаштарды кесу және оларды қажетті ұзындықта бөлу. Көлеміне қарай бұтақтары кесіліп алынады, бұл процеске "бұтақтарын алу" дейді. Ағаштарды ағаш тасымалдау машинасымен, теміржолмен немесе су арқылы ағаш кесу зауытына жеткізіледі. Ағаштардың көлемі зауытқа жеткенше немесе зауытта келгеннен кейін өлшеніп тіркеледі. Қабық сызып тастау арқылы ағаштардан қабық алынады. Сорттау – ағаштарды түріне, мөлшеріне және мақсатына қарай (ағаш, фанера, жоңқа) бөлу процесі. Ағаш кесуші бас ара (басты ара немесе бірінші ара деп те аталады) арқылы ағаштарды бөліктерге (әлі өңделмеген, қосымша өңдеуге жарамды тікелей ағаштар) және тақтайшаларға (әлі дайын емес тақтайлар) бөледі. Ағаш түріне және сапасына байланысты, бөліктер қайтадан аралануы немесе жиектері тікеленуі мүмкін, соның нәтижесінде бірнеше тақтайша және/немесе доскалар шығады. Жиектеу тақтайшаның бұрыс жиектерін алып тастап, төрт жақты ағаш қалдырады. Кесу ағаштардың ұштарын стандартты ұзындықта тікбұрышты етеді. Кептіру ағаштардан табиғи ылғалды кетіреді. Бұл пеште немесе ауада кептіру арқылы жасалуы мүмкін. Жалпақтау ағаштардың бетін тегістеп, біркелкі ені мен қалыңдығын қамтамасыз етеді. Тасымалдау дайын ағаштарды нарыққа жеткізеді.

Индустриялық революция алдындағы кезең

[[Файл:Römische Sägemühle. Киші Азиядағы Иераполистегі сумен жұмыс істейтін пилораманың схемасы. 3-ші ғасырдағы диірменде бұранда мен жалғаушы таяқ механизмі болған. Сумен жұмыс істейтін, краншалар мен жалғау таяқтары бар, бірақ тісті дөңгелектері жоқ тас пилорамалар 6-шы ғасырда Византияның Гераса (Малая Азия) және Ефес (Сирия) қалаларында археологиялық тұрғыдан расталған. Жұмыс істеп тұрған арақ-шаруаханаға қатысты ең алғашқы әдеби сілтеме біздің заманымыздың 4-ші ғасырының соңында Германиядағы Мозель өзені туралы топографиялық өлең жазған римдік ақын Аусонийден алынған. Өлеңнің бір жерінде ол су диірменінің мәрмәрді кескені туралы айтады. Мәрмәр пилорамалар туралы 370-390 жылдар шамасында Анатолиялық христиан әулиесі Григорий Нисса да көрсеткен, бұл Рим империясының көптеген аймақтарында су қуатын әртараптан пайдалануды көрсетеді. Кейіннен аралау машиналары ортағасырлық Еуропада кеңінен таралды, олардың біреуін Виллард де Хоннекур шамамен 1225-1235 жылдары суреттеген. Олар Мадейра ашылғаннан кейін (шамамен 1420 жыл) әкелінген және 16-шы ғасырда Еуропада кеңінен таралған. Арақ-шаруаханалар пайда болғанға дейін тақталар тіліне айырылып, тегістелген, немесе көбінесе екі адам қамшы арамен араланған, ал астынан жұмыс істейтін адам үшін аралы ор болды. Аралау баяу болды және күшті, дені сау адамдар қажет болды. Жоғарыдағы аралаушы екі аралаушының ішіндегі ең күштісі болуы керек еді, өйткені араны әр адам кезекпен тартқан, ал төмендегісі ауырлық күшінің артықшылығына ие болған. Сондай-ақ, жоғарғы аралаушыға араны бағыттау қажет болды, сондықтан тақтаның қалыңдығы біркелкі болды. Бұл көбінесе сызықпен жасалатын. Алғашқы арақ-шаруаханалар қамшы араны механикалық қуатқа бейімдеген, көбінесе су дөңгелегімен қозғалған. Дөңгелектің дөңгелек қозғалысы жалғаушы таяқ арқылы араның алға және артқа қозғалысына ауыстырылды (осылайша көптеген механикалық қолданбаларда қолданылатын термин пайда болды). Әдетте, тек ара қуаттандырылған, ал бұталарды қолмен тиеп, жылжыту қажет болды. Алғашқы жетістіктердің бірі - сумен жұмыс істейтін жылжымалы арбаның дамуы болды. Германияда "соққымен құлату" немесе жай ғана "құлату" деп аталатын кранксыз арақ-шаруаханалар белгілі. Бұл құлату араларында, арамен жүріп жатқан кезде, аралымен жүріп жатқан раманы жоғары қарай соғатын камералар бар. Бұл камералар су дөңгелегі орналасқан шахтаға кіреді. Рама араның жоғарғы нүктесінде болғанда, ол өз салмағымен төмен түседі, қатты соққы шығарады және осылайша ағаш діңін кесіп алады. Мұндай кішкентай диірмен Балтық елдері мен Канада сияқты ағаш экспорттаушы аймақтардағы көптеген ауылдық қауымдастықтардың орталығы болар еді. Мұндай диірмендердің өнімділігі өте төмен, шамамен күніне 500 тақтай ғана шығаратын. Олар, әдетте, қыс мезгілінде ғана жұмыс істейтін, ағаш кесу маусымының ең жоғары нүктесі. Америка Құрама Штаттарында арақ-шаруахана Вирджиния отарланғаннан кейін көп ұзамай Гамбургтен білікті адамдарды жалдап енгізілді. Кейіннен металл бөлшектер Нидерландыдан алынды. Оның желмен жұмыс істейтін пилорамасы жел тегершігінің дөңгелек қозғалысын араны алға және артқа жылжытуға айналдыру үшін краншафтты қолданды және техникаға патент алды.