АҚШ және Канада тауларында өсетін пинus albicaulis (ақ қабықты қарағай) – биік таулы аймақтардың ең жоғары қарағайы. Күмбезді өсімдіктер туралы біліңіз!
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Солтүстік Америкада кездесетін қарағай түрлері
Pine tree species found in North America
Pinus albicaulis, аққабық қарағай, аққабықты қарағай, ақ қарағай, шайын қарағай, бұталы қарағай және жатып өсетін қарағай деген атаулармен белгілі, – АҚШ пен Канаданың батыс тауларында, атап айтқанда Сьерра-Невада, Каскад жотасы, Тынық мұхиты жағалау жоталары және Скалисті таулардың субальпілік аймақтарында өсетін қылқан жапырақты ағаш. Ол бірнеше басқа өсімдіктермен «жатып өсетін қарағай» деген ортақ атауды бөліседі. Аққабық қарағай осы тау жоталарында кездесетін ең биік қарағай және көбінесе ағаш шегін көрсетеді. Сондықтан ол көбінесе круммхолц түрінде кездеседі – жерге жақын өсетін, қиын жағдайларға байланысты бойы аласа болған ағаштар. Қолайлы жағдайда бұл ағаштар биіктікке жетеді.
Pinus albicaulis, known by the common names whitebark pine, white bark pine, white pine, pitch pine, scrub pine, and creeping pine, is a conifer tree native to the mountains of the western United States and Canada, specifically subalpine areas of the Sierra Nevada, Cascade Range, Pacific Coast Ranges, and Rocky Mountains. It shares the common name "creeping pine" with several other plants. The whitebark pine is typically the highest elevation pine tree found in these mountain ranges and often marks the tree line. Thus, it is often found as krummholz, trees growing close to the ground that have been dwarfed by exposure. In more favorable conditions, the trees may grow to in height.
Сәйкестендіру
Аққайың қарағай – аққайың тобының мүшесі, Pinus subgenus Strobus және Strobus бөлімі; осы топтың барлық мүшелері сияқты, жапырақтары (инелері) бес инелі шоғырларда (будақтарда) орналасқан және олардың түбінде жапырақ сағағы болады. Бұл аққайың қарағайды және оның туыстарын, бір шоғырында екі инесі бар (Pinus contorta), сондай-ақ бір шоғырында үш инесі бар ponderosa қарағайынан (Pinus ponderosa) және Джеффри қарағайынан (Pinus jeffreyi) ерекшелейді; осы үш түрдің барлығында да әр шоғырдың табанындағы жапырақ сағағы сақталады. Аққайың қарағай өз атын жас ағаштардың ақшыл сұр қабығынан алған. Pinus flexilis-тің конустары ұзын, жасыл түсті және пісіп жетілгенде тұқымдарды шығару үшін ашылады; қабықшалары жұмсақ емес. Олардың тозаңды конустары сары болып келеді, ал олардың астынан көбінесе бұрынғы, толық сақталған конустар табылады. Конустары болмаған жағдайда аққайың қарағайды батыс аққайыңынан (Pinus monticola) ажырату қиын болуы мүмкін. Дегенмен, аққайың қарағайының инелері сары-жасыл түсті.
Whitebark pine is a member of the white pine group, the Pinus subgenus Strobus, and the section Strobus; like all members of this group, the leaves (needles) are in fascicles (bundles) of five with a deciduous sheath. This distinguishes whitebark pine and its relatives from the lodgepole pine (Pinus contorta), with two needles per fascicle, as well as the ponderosa pine (Pinus ponderosa) and Jeffrey pine (Pinus jeffreyi), which both have three needles per fascicle; all three of these species also have a persistent sheath at the base of each fascicle. Whitebark pine owes its name to the light gray bark of its young specimens. In Pinus flexilis, the cones are long, green when immature, and open to release the seeds; the scales are not fragile. Their pollen cones are yellow, and there are usually intact old cones found beneath them. Whitebark pine can also be hard to distinguish from the western white pine (Pinus monticola) in the absence of cones. However, whitebark pine needles are yellow green
Қауіптер
Ақ қабықты пихта IUCN қорғалатын түр ретінде жіктеліп отыр.
The whitebark pine has been classified as endangered by the IUCN.
Тау шыршасы
Солтүстік Американың батысында кездесетін қабық құрттарының бір түрі – тау шыршасы құртының (Dendroctonus ponderosae) ерекше ірі таралуы да аққабық шыршасының кең ауқымды қырылуына елеулі үлес қосты. Бұл құрттар жұмыртқаларын салып қана қоймай, өздерінің қарағайдың көптеген түрлерін қамтитын қожайын ағаштарына патогендік саңырауқұлақтарды да енгізеді, ал личинкалардың тамақтануы мен саңырауқұлақтың отарлауының комбинациясы көбінесе ескі немесе дені сау емес ағаштарды өлтіруге жеткілікті. Дегенмен, құрттар соңғы кезде жас, сау ағаштарға да, ескі ағаштарға да шабуылдарын кеңейтті, ал климаттың өзгеруі осының басты себебі деп саналады. 2000 жылдан бері биік таулы аймақтардағы климат құрттардың аққабық шыршасында көбейе алуы үшін жеткілікті түрде жылынып, олар көбінесе өмірлік циклын бір жылдың ішінде аяқтап, популяцияларының экспоненциалды өсуіне жағдай жасады. Йеллоустоун ұлттық паркінің шығыс қақпасының жанындағы Аваланш жотасы сияқты бүкіл ормандардың көрінісі өлі, сұр аққабық шыршалардың кең алқаптарына айналды. Ғалымдар соңғы жылыну тенденциясын антропогендік жаһандық жылынумен байланыстырады. 2007 жылы АҚШ Балық және жабайы табиғат қызметі құрттардың батыстағы аққабық шыршаларын жойғанын, ал 2009 жылы құрттардың рекордтық көрсеткіштер тіркелгеннен бергі уақытта ең көп ағаштарды жойғаны бағаланды. Төмен деңгейдегі орман өрті циклдерінің болмауы салдарынан, аққабық шыршасының ормандарындағы ағаштар көлеңкеге төзімді, бірақ отқа төзімсіз түрлерге, мысалы, субальпій шыршасына (Abies lasiocarpa) және Энгльман шыршасына (Picea engelmannii) ауыстырылады. Сонымен қатар, қартайған және көпіршік тотығы бар шырша ағаштары табиғи, мезгілдік жер асты өрттерінен жойылмайды, бұл аққабық шыршасының ормандарының тіршілігін және сақталуын одан әрі төмендетеді.
Unusually large outbreaks of mountain pine beetle (Dendroctonus ponderosae), a species of bark beetle native to western North America, have also contributed significantly to the widespread destruction of whitebark pine stands. The beetles both lay their eggs and introduce pathogenic fungi into their host trees, which include many other species of pine, and the combination of larval feeding and fungal colonization is typically sufficient to kill old or unhealthy trees. However, the beetles have recently expanded their attacks to younger, healthier trees as well as older trees, and climate change has been implicated as the primary culprit. Since 2000, the climate at high elevations has warmed enough for the beetles to reproduce within whitebark pine, often completing their life cycle within one year and enabling their populations to grow exponentially. Entire forest vistas, like that at Avalanche Ridge near Yellowstone National Park’s east gate, have become expanses of dead gray whitebarks. Scientists have attributed the recent warming trend to anthropogenic global warming. In 2007, the U. S. Fish and Wildlife Service estimated that beetles had killed whitebark pines across in the West, while in 2009, beetles were estimated to have killed trees on , the most since record keeping began. In the absence of low level wildfire cycles, whitebark pines in these stands are replaced by more shade tolerant, fire intolerant species such as subalpine fir (Abies lasiocarpa) and Engelmann spruce (Picea engelmannii). In addition, senescent and blister rust infected pine trees are not destroyed by natural periodic ground fires, further diminishing the whitebark pine forest's vitality and survival.
Қорғау шаралары
2012 жылы Канаданың федералды үкіметі қауіп төндіретін түрлер туралы заңға сәйкес аққабық қарағайды құрып кету қаупі төнген деп жариялады. Осылайша ол Канаданың батысындағы федералды тізімге енгізілген алғашқы құрып кету қаупі төнген ағаш болды. 2022 жылы АҚШ-тың Балық және жабайы табиғат қызметі де шара қолданды. Олар аққабық қарағайды ең төменгі осалдық санатында тізімдеді: "қауіпті". Төрт түрлі қауіп сипатталды, бастапқысы – ақ қарағайдың көпіршік тоты, ол "негізгі стрессор" ретінде аталады. Таулық қарағай қоңызы, өрттік режимдердің өзгеруі және "климаттың өзгеруінің әсері" бұл қиындықтарды күшейтеді. Бұл тізімде АҚШ-тың кең аумағында экологиялық маңызды саналатын ағаштың құрып кетуге ұшырауы мүмкін екендігі алғаш рет мойындалды. Ағаштың өсу ареалындағы жалғасқан құлдырауына жауап ретінде Уайтбарк Пайн Экосистемасы Қоры құрылды. Олардың миссиясы – қалпына келтіру жобаларын қолдау, "Nutcracker Notes" атты ақпараттық бюллетеньді жариялау және аққабық қарағайға қызығушылық танытқандар үшін жыл сайынғы ғылыми-практикалық семинар өткізу арқылы хабардар етуді арттыру және қорғауды ілгерілету. Бұл АҚШ-тағы ұйым Канаданың Уайтбарк Пайн Экосистемасы Қорымен тығыз байланыста жұмыс істейді.
In 2012 the Canadian federal government declared whitebark pine endangered in accordance with the Species at Risk Act. Accordingly, it became the first federally listed endangered tree in western Canada. In 2022 the U. S. Fish & Wildlife Service also acted. It listed whitebark pine in the lowest category of vulnerability: "threatened." Four distinct threats were described, beginning with white pine blister rust as "the primary stressor." Mountain pine beetle, altered fire regimes, and "the effects of climate change" add to the challenges. This listing marks the first occasion in which a tree regarded as ecologically important over a vast range in the United States is acknowledged as vulnerable to extinction. In response to the ongoing decline of the tree throughout its range, the Whitebark Pine Ecosystem Foundation was formed. Their mission is to raise awareness and promote conservation by sponsoring restoration projects, publishing a newsletter called "Nutcracker Notes", and hosting an annual science and management workshop for anyone interested in whitebark pine. This U. S. group collaborates closely with the Whitebark Pine Ecosystem Foundation of Canada.
Қолданылуы
Көптеген жергілікті американдықтар, соның ішінде салиш тайпалары, осы ағаштың шишаларынан тұқым жегені белгілі. Оларды қуырып, қамыр жасап, құрғақ жидектермен қосып жейтін.
Many Native Americans, including the Salish peoples, have been known to eat the seeds from the cones of this tree. They were roasted, made into porridge, and mixed with dry berries.