Кіріспе

1940-1955 жылдары Нью-Йорк қаласында жарылғыш заттарды орнатқан америкалық террорист Джордж Питер Метески (2 қараша 1903 жыл - 23 мамыр 1994 жыл), «Жасыраушы бомбалаушы» (Mad Bomber) деген атпен танымал, америкалық электрик және механик, 1940-1950 жылдары 16 жыл бойы Нью-Йорк қаласын театрлар, терминалдар, кітапханалар мен кеңселерге орналастырған жарылғыш заттармен үркітті. Бомбалар телефон кабиналарында, сақтау шкафтарында және Grand Central Terminal, Пенсильвания станциясы, Radio City Music Hall, Нью-Йорк қалалық кітапханасы, Порттық басқару автобус терминалы мен RCA ғимараты сияқты қоғамдық ғимараттарда, сондай-ақ Нью-Йорк метросында қалдырылды. Метески кинотеатрларды да бомбалады, ол орындықтардың обивкасын кесіп, жарылғыш құрылғыларын ішіне тығып жіберді. Бірнеше жыл бұрын жұмыс орнында болған жарақатқа байланысты оқиғаларға ашуланып, Метески кем дегенде 33 бомба орнатқан, оның 22-сі жарылып, 15 адам жарақаттанды. Бомбалаушыны іздеу кезінде қылмыскердің психологиялық портретін жасау әдісі алғаш рет қолданылды. 1957 жылы ол газетке жазған хаттарындағы ақпарат негізінде ұсталды. Ол заң бойынша ақыл-есінен айырылған деп танылып, мемлекеттік психиатриялық ауруханаға жатқызылды.

Өнеркәсіптік залал

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Метески АҚШ теңіз жаяу әскеріне қосылып, Шанхайдағы АҚШ консулдығында маман электрик болып қызмет етті. Отанға оралғаннан кейін «Консолидацияланған Эдисон» коммуналдық компаниясының еншілес кәсіпорнында механик болып жұмыс істеді және Коннектикут штатының Уотербери қаласында екі үйленбеген әпкесімен бірге тұрды. 1931 жылы Метески компанияның «Hell Gate» электр стансасында генераторды тазалаушы болып жұмыс істеп тұрғанда, қазандықтағы кері соққы салдарынан ыстық газдардың күшті жарылысы болды. Жарылыс Метескині жерге құлатты, ал газ өкпесіне еніп, оны тұншықтырды.

1954 жыл

Март айында Grand Central терминалының әйелдер бөлмесінде раковинаның артына тығылған бомба жарылып, үш адам жеңіл жарақат алды. Порт Авторитеті автобустық терминалындағы телефон будкасына орнатылған бомба жарылып, ешкім зардап шекпеді. Тағы бір бомба Пенсильвания станциясынан жөндеуге алынып тасталған телефон будкасынан табылды. 7 қарашада 6,2 мың адам сыйымдылығы бар Radio City Music Hall-да Бинг Кросбидің "Ақ Рождество" фильмін тамашалаған кезде 15-ші қатардағы орындықтың төменгі бөлігіне салынған бомба жарылып, төрт адам жарақат алды. Жарылысты тығыз обивка басып қалды, сондықтан оны жақын тұрғандар ғана естіді. Фильм көрсетіліп жатқанда, жарақат алғандарды медициналық көмек көрсету бөлмесіне эвакуациялады, ал оқиға орнына жақын 50 шамасындағы адамдарды театрдың арт жағына көшірді. Фильм мен одан кейінгі сахналық қойылым бір жарым сағаттан кейін аяқталған соң, полиция жарылыс болған жердегі 150 орындықты лентамен қоршап, іздестіру жұмыстарын бастады.

1955 жыл

Бруклиндегі IRT Sutter Avenue метро станциясының платформасында жарылыс болды, бірақ ешкім зардап шеккен жоқ. Телефон кабинасының ішкі жағынан ілінген бомба Мэси универмагының негізгі қабатында жарылып, жарақат алғандар болған жоқ. Пенсильвания станциясында екі бомба жарылды, бірақ ешкім зардап шекпеді – біреуі жалға алынған шкафшада, екіншісі телефон кабинасында. Радио Сити музыка залында алдын ала ескерту телефон қоңырауы арқылы жасалғаннан кейін бомба табылды. Рокси театрында, қиылып жарылған орындықтың ішіндегі бомба төсенішшінің жұмыс үстеліне құлап, жарылмады. Парамаунт театрында орындыққа орнатылған бомба жарылды; бір көрерменнің аяқ киіміне бомбаның сынықтары тиді, бірақ ол жарақат алғанын жоққа шығарды. Тергеушілер орындықтың ішінде кішкентай пышақ тапты, осыған ұқсас пышақтар театр орындықтарындағы жарылыстарда да табылған. Олар бомбалаушының өзін тоқтатып, сұраққа тартып алған жағдайда, пышақтарын қалдырғанын болжады. Желтоқсан айында Grand Central ерлер бөлмесіндегі кабинада жарылыс болды, бірақ ешкім зардап шеккен жоқ.

1956 жыл

Пенсильвания станциясында 74 жастағы әйелдер және ерлер дәретханасына қызмет ететін қызметкер дәретханадағы унитазда орналасқан бомба жарылып, ауыр жарақат алды. Бір жас жігіт кедергі болғандықтан хабарлаған, ал қызметкер оны штангамен тазалауға тырысты. Порцелан сынықтарынан тергеушілер сағат рамкасы мен жүн шұлық тапты. Рокфеллер орталығындағы RCA ғимаратының күзетшісі телефон будкасынан шамамен бес дюймдік құбырды тапты. Екінші күзетші оны сантехникалық жұмыстарда пайдалы деп ойлап, Нью-Джерсиге автобуста үйіне алып барды, онда ол ертесі күні таңертең ас үй үстелінде жарылды. Ешкім зардап шекпеді. 2 желтоқсанда Бруклиндегі Парамаунт театрында болған жарылыс салдарынан театрдың 1500 тұрғынының алтауы жарақат алды, біреуі ауыр жарақат алды, бұл жаңалықтарда кеңінен жарияланды және редакциялық назар аударды. Келесі күні полиция комиссары Стивен П. Кеннеди полиция департаменті тарихындағы "ең ірі адам іздеу" деп атаған бұйрық берді. 24 желтоқсанда Нью-Йорк қалалық кітапханасының кезекшісі телефон будкасынан тиынды тастап жіберді. Оны алғаннан кейін қараса, магнитпен сөренің астына бекітілген қоңыр түсті шұлықты көрді. Шұлықтың екі басында да бұрандалы қақпақтары бар темір құбыр болды. Басқа қызметкерлермен кеңескеннен кейін, ол құрылғыны терезеден Брайант паркіне лақтырып жіберді, соның салдарынан бомба жасаушылар және 60-тан астам NYPD полицейлері мен детективтері оқиға орнына келді. Келесі айда Нью-Йорк Journal American газетіне жазған хатында Метески Қоғамдық кітапханадағы бомба, сондай-ақ сол аптада Таймс-сквердегі Парамаунт театрындағы орындықтың ішінде табылған бомба бірнеше ай бұрын орналастырылғанын мәлімдеді.

Іздеу

Тергеу барысында басты теория бомбалаған адамның компанияға наразы болған бұрынғы "Кон Эдисон" қызметкері болғандығы еді. "Кон Эдисон" қызметкерлерінің тізімдері тексерілді, бірақ одан басқа да жүздеген іздер, ақпараттар мен жалған хаттарды қарау қажет болды. Тергеушілер алыс-жақын іздестіріп, сот істерін, психиатриялық ауруханаларға түсу деректерін және бомба бөліктерін жасау мүмкін кәсіптік училищаларды тексерді. Азаматтар ерекше мінез-құлық танытқан көршілерін және бомба туралы тым көп білетін әріптестерін ұстап берді. Бомбалаушылардың ісімен ғана айналысу үшін жаңа "Бомба тергеу бөлімі" құрылды. Бомбалаған адамның қолдан жасаған құбырлы бомбасына ұқсас суреті бар ескерту парақтары таратылды. Полиция бомбалаған адамның ерекше қаріптерінің үлгілерін таратты және оны танитын болса хабарласуға шақырды. Бомбалаған адам пошта жіберген қала – Уайт-Плейнстегі жүргізуші куәліктеріне берілген өтініштерді қарау кезінде, 500-і бомбалаған адамның қаріптеріне ұқсас екендігі анықталды; аталған есімдер тергеу үшін NYPD-ге жіберілді.

Көңіл алаңдатулар

Іздеу барысында жасалма бомбалар мен жалған бомба туралы хабарламалар полиция күштерін бекер жұмсап, бұрыннан да алаңдап жүрген халықты қорқытты. 1951 жылы 56 жастағы Фредерик Эберхардт, Метески сияқты, Con Edison компаниясының бұрынғы қызметкері, өкпесі бар еді, компанияның 4 Irving Place мекенжайындағы персонал директорына қант толтырылған симуляциялық құбыр бомбасын жіберді. Эберхардт пошта арқылы қауіпті хабарламалар жібергені үшін айыпталды. Қараша айындағы сотта аудандық прокурордың көмекшісі судьяға: "Осы айыпталушы Нью-Йорк полициясы үшін үлкен мазасыздық тудырып отыр. Оның санасы салмақты емес деп толық сеніммен айта аламыз. Ол соңғы бірнеше айда қалада жасалма бомбалар жіберіп келеді. Оның іс-әрекеттерін тексеру үшін күні-түні жүздеген полицейлер шақырылды" деді. 1951 жылдың қазан айында Grand Central Terminal-дегі бас күту залы эвакуацияланды және телефон арқылы бомба туралы ескертуден кейін 3000 шкаф тексерілді. Іздеуге 35-тен астам NYPD қызметкері қатысты, және 1500 шкаф пайдаланылып, тек бір бас кілт болғандықтан үш сағатқа созылды. Әр шкаф ашылғанда, бомба саперлерінің жетекшісі шкафтың ішіндегі заттарды тексеріп, портативті флюороскопты дайын күйде ұстады. 1956 жылдың 29 желтоқсанында, театрлар, дүкендер, мектептер мен кеңселерден жалған бомба туралы хабарламалар келіп түскен кезде, Grand Central Terminal-дегі телефон кабинасында қалдырылған хабарламада Эмпайр Стейт Билдингіне бомба қойылғаны айтылды, соның салдарынан ғимараттың 102 қабаты тексерілді. Grand Central станциясында күдікпен ұсталған 63 жастағы теміржол қызметкері Шығыс 35-ші көшедегі полиция бөлімінде сұраққа алынғанда жүрек талмасынан қайтыс болды. Кейінірек жүргізілген тергеу оның кінәсіз екенін анықтады.

Профиль

Саусақ іздерін сараптап, қолжазды зерттеушілер, бомбалық бөлім және басқа да NYPD топтары адал еңбек етті, бірақ аз нәтижеге жетті. Метескидің бомбалау науқанына қарсы дәстүрлі полиция әдістерінің тиімсіз екенін сезген полиция капитаны Джон Кронин, өзінің досы Джеймс А. Брюссельге – криминолог, психиатр және Нью-Йорк штатының Психикалық гигиена комиссиясының көмекшісіне жүгінді. Капитан Кронин Брюссельден NYPD-ның Криминалдық-зерттеу зертханасының басшысы, инспектор Ховард Э. Финнимен кездесуін сұрады. Брюссель Финни мен екі детективпен бірге кеңсесінде қылмыс орнының суреттерін және хаттарды қарап, бомбалаушының металл өңдеу және электр құралдарын пайдалану дағдыларын талқылады. Полициямен сөйлескен кезде Брюссель бомбалаушының «бейнесін» жасады, қазіргі терминологиямен айтқанда, қылмыскердің психологиялық профилін құрды. Бомбалаушының Consolidated Edison және онымен бірігіп әрекет ететін басқа да тұлғалар өзіне қиянат жасады деген сенімі оның ойын басып, Брюссельдің бомбалаушының параноиядан зардап шегіп жүргеніне көз жеткізді. Ол бұл жағдайды «жасырын дамумен сипатталатын, тұрақты, өзгермейтін, жүйелі және логикалық түрде құрылған қате пікірлермен ерекшеленетін созылмалы ауру» деп сипаттады. Брюссель дәлелдерге және психотикалық қылмыскерлермен жұмыс істеу тәжірибесіне сүйене отырып, Consolidated Edison-ға қарсы наразылықтан өзге де бірнеше теориялар ұсынды:

Метескидің екінші хатында бомбаларда қолданылған материалдар туралы бірнеше мәлімет берілді (ол «оқ ұнтағының қуаты өте аз» болғандықтан, пистолет ұнтағын ұнатқан), кем дегенде 1 наурызға дейін бомбалауды тоқтатуға уәде берді және «Консолидированный Эдисон зауытында жұмыс істеген кезде жарақат алдым, нәтижесінде толық және қайтымсыз мүгедек деп танылдым» деп жазды. Ол сондай-ақ өзінің медициналық шығындарын өтеуге мәжбүр болғанын және Consolidated Edison өтемақы ісін тоқтатып қойғанын айтты. Ол былай деді:

Полиция редакциясынан кейін газет оның хатын 15 қаңтарда жариялады және бомбалаушыдан өтемақы ісі туралы «қосымша мәліметтер мен күндерді» сұрады, осылайша жаңа және әділ сот отырысын өткізуге болады. Метескидің үшінші хатын газет 19 қаңтарда алды. Хатта ол жарақат алғаннан кейін бірнеше сағат бойы «суық бетонның» үстінде көмексіз жатып, кейін пневмонияға, содан кейін туберкулезге шалдыққандығы туралы шағымданады. Хатта оның жоғалтқан өтемақысы және әріптестерінің «жалған куәлігі» туралы мәліметтер, сондай-ақ оның жарақат алған күні – 1931 жылдың 5 қыркүйегі көрсетілген. Хатта егер оның өзін ұстап беруі отбасына «зияндау» әкелмесе, өтемақы ісін қайта қарау үшін мұны жасауға дайын екенін айтқан. Ол Journal American газетіне өз ісін жариялағаны үшін алғыс білдіріп, «бомбалау тоқтатылады» деді. Бұл хат Метески тұтқындалғаннан кейін, сейсенбі күні жарияланды. Метески тұтқындалғаннан кейін полицияның алғашқы мәлімдемелерінде оның іс қағаздарын табу NYPD детективтеріне есептелді. Кейіннен сыйақы бойынша жүргізілген тергеуде Алиса Келли осы іс қағаздарын тапқаны анықталды, ал орынсыз есеп беруді детективтің кеңседен «алғаны» (дүйсенбі күні таңертең Кон Эдисон кеңсесінде) оның іс қағаздарын «таңдап алғаны» (көптеген қағаздардың арасынан) ретінде түсіністіргенімен түсіндірді. Нью-Йорк полициясы ресми түрде Келлиге Метескиді тұтқындауға әкелген ашылумен байланысты есеп бергенімен, ол 26 мың долларлық сыйақыны талап етуден бас тартты, өйткені ол тек өзінің жұмысын істегенін айтты. Consolidated Edison директорлар кеңесі де сыйақыны талап етуден бас тартты, бұл акционерлер тобын Келли мен компанияның өкілдері ретінде өтініш беруге итермеледі. Кейіннен Метескиге әкелген жолды қараған полиция тергеушілері Кон Эдисонның тергеуді екі жылға жуық уақыт бойы тоқтатқанын, 1940 жылға дейін қызметі тоқтатылған қызметкерлердің жазбалары жойылған деп оларға қайта-қайта айтқанын мәлімдеді. Тергеушілер бұл жазбалардың бар екенін тек 14 қаңтарда құпия хабар арқылы білгенін және тіпті полиция талаптары мен ресми өтініштерге қарамастан, Кон Эдисон бұл құжаттар заңды құжаттар екенін және компанияның заң бөлімімен кеңесу керек екенін мәлімдеп, кешіктіргенін айтты. Consolidated Edison компаниясының президенті бұл «қате түсіністік» болды деп мәлімдеді. Детективтер «Ф. П.» дегеннің не екенін сұрады, ол: «Ф. П. – Әділ ойын» деп жауап берді. Ол оларды гараж шеберханасына алып барды, онда олар оның токарлық станогын тапты. Үйге оралғанда олар асханада бомба жасауға жарамды құбырлар мен жалғауларды, сондай-ақ үш арзан қалта сағатын, фонарь батареяларын, латунь ұштарын және бомбаларды тасымалдау үшін қолданылатын жұпсыз жүн жораптарды тапты. Метески есікті пижама киіп ашты, ал оған суретханаға бару үшін киінуге бұйрық бергеннен кейін, қос кеуделі костюм киіп, түймелері түйілген күйде қайтадан пайда болды.

Сұрау салу

Метески ұсталған офицерлерге Кон Эдисон апатында "уланғанын", соның салдарынан туберкулезге шалдыққанын және "әділетсіздікке ұшырағандықтан" бомбалар қоюға кіріскенін айтты. Полицияның 32 бомба орналасқан жерлердің тізімін қарап шығып, бірақ "бомба" деген сөзді еш қолданбаған ол әрбір "құрылғының" қай күні және қандай өлшемде орналастырылғанын еске түсірді. Содан кейін полиция тізіміне полиция бұрын білмеген 15 ертерек бомбаның өлшемі, күні және орны туралы ақпаратты қосты – барлығы Кон Эдисон ғимараттарында қалдырылған және ешқашан хабарланбаған. Іздеу кезінде полиция басқа бомбалардан ірілеу бөліктер тапты. Метески бұл Нью-Йорк Колозейі үшін арналғанын түсіндірді.

Матеаванға берілгендік

Психиатриялық сарапшыларды тыңдағаннан кейін судья Самуэль Либовиц туберкулезбен ауыратын Метескиді параноидтық шизофрениямен ауыратын, "емделмейтін және физикалық жағынан да, психикалық жағынан да үмітсіз" деп жариялады және оны сотқа қатысуға заңды түрде ақылсыз және қабілетсіз деп тапты. 1957 жылдың 18 сәуірінде судья Либовиц Метескиді Нью-Йорк штатының Бикон қаласындағы қылмыстық ақыл-есті жоғалтқандарға арналған Матеван ауруханасына жіберді. Метески психиатриялық емге жауап бермеді, бірақ үлгілі тұтқын болды және ешқандай проблема тудырмады. Оны қарындастары, ал кейде Брюссель де тұрақты түрде барып көріп, ол бомбаларын ешкімді өлтірмеу үшін әдейі жасағанын айтатын. Дәрігерлер оның зиянсыз екенін анықтады және сотта алған ең көп жазасының – 25 жылдың үштен екі бөлігін өтегендіктен, Метески 1973 жылдың 13 желтоқсанында босатылды. Бір ғана талап қойылды: ол үнемі үйіне жақын орналасқан Коннектикут штатының Психикалық денсаулық сақтау клиникасына барып тұру керек болды. Бостандыққа шыққаннан кейін журналистпен сұхбаттасқанда, ол зорлықтан бас тарғанын айтты, бірақ Consolidated Edison компаниясына деген ашуын және наразылығын қайталады. Сондай-ақ, бомбаларды орната бастамас бұрын,

Метески Уотерберидегі үйіне оралды, ол 1994 жылы 90 жасында 20 жылдан кейін қайтыс болды.