Кіріспе

Канадалық саясаткер Филемон Райт (3 қыркүйек 1760 – 3 маусым 1839) – фермер, ағаш өңдеуші және кәсіпкер, 1806 жылы Оттава өзенінде ағаш саудасын қалыптастырған. Ол сондай-ақ Колумбия сарқырамасы ауылын (Columbia Falls Village) құрған, ол көбінесе (немесе Райтстаун/Wrightstown) және Райт ауылы (Wright's Village) деп аталды, бұл Канаданың Ұлттық астанасы аймағындағы тұрақты алғашқы елді мекен болды. Райт ауылы (Wright's Town) кейін 1875 жылы қала болып құрылды және Халл (Hull), Квебек деп аталды, ал 2002 жылы муниципалитеттердің бірігуі нәтижесінде қазіргі Гатино (Gatineau) қаласы атауын алды.

Өмірбаян

Райт Массачусетс штатының Вобурн қаласында Томас Райт пен Элизабет Чандлер отбасында дүниеге келді. Бұл қаланың негізін 120 жыл бұрын қалаушылардың бірі болған үлкен және табысты Вобурн отбасы еді. Филемон Райт фермер болып өскен. 16 жасында ол Америка революциясының алғашқы жылдарында көтерілісші күштер қатарында екі жыл қызмет етті және сержант шенімен отставкаға шықты. Ол 1775 жылдың 17 маусымында Бункер-Хилл шайқасы உட்பட бірнеше шайқаста соғысты. Қызметкерлері мен достары оны "Ескі қожа" деп лақап атпен атаса, Джон Мактаггарт Райтты "шамамен алты фут бойында, денелі, керемет ерекше, жылдам ойлайтын, жапайы көзі бар адам" деп сипаттаған. 1782 жылдың 16 мамырында Филемон Райт 1628 жылы Массачусетс штатындағы Чарльзтаун қаласын негіздеген отбасылардың бірінен шыққан Вобурн әйелі Абигейл Уайманға үйленді. Кейін Чарльзтаун Бостонға айналды. Филемон мен Абигейлдің сегіз баласы болды. Олардың балалары (Халл қалашығына 1800 жылы келген кездегі жастары): Филемон кіші, 18 жас; Тиберий, 13 жас; Абигейл (Набби, 7 жасында қайтыс болды); Мэри (Полли), 10 жас; Рэгглс, 8 жас; Абигейл, 6 жас; Кристофер Колумб, 2 жас; Кристиана, 1803 жылы туған.

Райт қаласының қонысы

Массачусетс штатының халқының артуын сезінген Райт алғаш рет 1796 жылы Оттава аңғарының оқшауланған және қоныстанбаған аймағын көріп, 1798 жылы және 1799 жылы қайтадан оралды. Ақырында ол жаңа қоныстың ең жақсы орны – Tenàgàtino sibi немесе Gatineau және Kitchi sibi немесе Ottawa өзендерінің қиылысы жанындағы Chaudière Falls жанында болады деп шешті, онда ол мыңдаған акр жақсы топырақ пен үлкен мөлшерде ағаш тапты. Ол "басшы және серіктестер" режимі бойынша Халл қалашығының жерлеріне өтініш берді және Таққа адалдық ант бергеннен кейін грантты алды. Райт өзінің табиғи көшбасшылық қабілетін қолданып, Массачусетс отаншықтарының бір тобын өзімен бірге солтүстікке келуіне көндірді. Ол Вобурндағы меншігін сатып, 4 басқа отбасы мен 33 жұмысшы ер адамнан тұратын топты жетектеп, 1800 жылы 2 ақпанда 39 жасында кетіп қалды. Кариллондағы Кинодживаннан немесе Лонг Саульттен Акикодживанға немесе Чаудиер шарлауына дейін мұз үстіндегі опасыз сапарды келіссөздер жүргізу үшін топқа көмектесуге еріктілік көрсетті. Топ 1800 жылы 7 наурызда Гатино өзенінің батыс жағалауына келіп, Оттавамен кездеседі және жерді тазарта бастады. Бастапқыда олардың мақсаты – өздерінің тіршілік етуі үшін қажетті үйлер мен егіндік жерлерді тазарту еді. Ол "Гатено фермасы" (1800) және "Колумбия Фоллс фермасы" (1801) деп атаған екі ферманы бірінші болып тазартты. 1801 жылы Шаудиер шарлауығының етегінде тағы басқа кәсіпорындардың құрылысы басталды. Райт құламаларды Колумбия құламасы деп атағанды жөн көрді, бірақ бұл атау ешқашан сақталмады. Алайда Колумбия атауы жаңа қоныстың барлық жерінде бірнеше рет қолданылды: Колумбия тоғаны (қазіргі Лими көлі), Колумбия фермасы, Колумбия қонақ үйі және Колумбия жолы (қазіргі Сент-Джозеф бульвары). Райт қонысы тез арада сауда орындары, диірмендер және басқа кәсіпорындармен Райт қаласының қаласына айналды, сондықтан шағын қауым Монреальдан тауарлар импорттаудың қымбат тәжірибесіне тәуелді болмады. Райт өздерінің қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ағаш өңдеу зауытын, қымыз және ұнтақ өндіру зауытын және теміршілікті салды. Ол темірді үйірісі өртеніп кеткенде, оны таспен қайта салып, оған төрт балғамен жұмыс істейтін диірмен, төрт балға және гидравликалық төрт балға қосты. Ол үлкен нан пісіретін үй, аяқ киім жасаушы мен тігіншіге арналған дүкендер, тері ұнтақтау зауыты мен тері өңдеу зауытын салды. Ол әрқашан оппортунист болғандықтан, өзінің көптеген қызметкерлерінің шөлін басу үшін сыра ішу зауыты мен суару зауытының жұмыс істеуіне қамқорлық жасады. Көп ұзамай ол әйелі Әбигел екеуі барлық балаларды оқытатын мұғалімнің болуына қам жасады. Бұл процесс ұзақ және қиын болды, ал 1806 жылы Райт өзінің бастапқы 20 000 долларлық капиталын толығымен жұмсады. Ол ақша табу үшін және жұмысшыларын қыста жұмыспен қамтығандықтан, ағаш кесумен айналыса бастайды. Содан кейін ол мүмкін емес деп саналған нәрсені істеді: ағаштан сал жасап, оны Квебек қаласына дейін тасып әкелді. Сол жерде ол Британияға экспорттауға сатылатын. Ол Гатино өзенінің сағасына алғашқы сал құрыпты. Содан кейін, 1806 жылы 11 маусымда ол, оның 17 жасар ұлы Тиберий және тағы 3 адам (Лондон Оксфорд, Филемонның досы / серіктесі, Мартин Эберт және Джон Тернер) Гранд (Оттава) өзенінен төмен қарай опасыз саяхатқа шықты. Екі айға созылған және көптеген кедергілерге қарамастан, ол 12 тамызда Квебекке жетіп, 700 бүркеніш пен 6000 баррельді таяқтарды сатып жіберді. Оттава өзенінде ағаш саудасы басталды. Ол бірнеше компаниялар құрды, олардың ішінде тас салу және цемент өндіру үшін әк тас карьері, The Hull Mining Company және P. Wright & Sons, ол Наполеон соғыстары кезінде Ұлыбритания Балтық өңіріндегі дәстүрлі жеткізушілерден ажыратылған кезде ағаш экспорттау арқылы көп ақша тапқан. Пионер және кәсіпкер ретінде Райттың теңдесі аз еді. Ол аймақтағы барлық құрылыс, жер және мемлекеттік жобалардың жетекшісі болды. Джон Мактаггарттың айтуынша, Ридо каналын салуға жауапты корольдік инженер және Филемон Райттың замандасы Райт Ридо каналын салуды алғаш ұсынған адам болғандығымен де танылуы керек. Көптеген жетістіктерге қарамастан, ол және оның қауымы бірнеше рет банкротқа тап болды, әсіресе ағаш өнеркәсібіндегі тарифтердің өзгеруіне байланысты. Оның қонысын құруға жасаған алғашқы күш-жігері оның бүкіл астанасын толығымен құртты, содан кейін, 1808 жылы мамыр айында оның қаласын апатты өрт жайлағанда, ауыл іс жүзінде жойылып кетті. Көңілі қатқан Райт бұл істі тастап кетуге дайын еді, егер оның ұлдары Филемон кіші және Тиберий оны қайта құруға ынталандырмағанда. Олар алты ай ішінде ұнтақ өндіру, қымыз, ағаш өңдеу және үлкен қорыту зауытын қайта салды. Ол қолданған алғашқы кеме – Packet, төрт тонналық кеме, “желкен және ескектермен” қоздырылған. Содан кейін сол жылы ол және оның ұлы Филемон кіші Томас Мирстен Ottawa Union атты бу кемесін жасауға шарт жасады, ол 1823 жылы алғаш рет теңізге шықты. Бес диірмен, төрт дүкен, үш мектеп, екі қонақ үй, екі суару зауыты және сыра қайнату зауыты болды. Мал саны: 123 жылқы, 418 өкіз, 503 сиыр, 505 шошқа және 558 қой. Ол сонымен қатар ауылдық және айналасындағы қауымдардың көпшілігі үшін масондыққа жетекші болды.

Райт шаруашылықтары

Отбасысымен бірге ағаш өндірумен айналысқанмен, Филемон Райт жүрегінде әрқашан фермер болған. Ол "ғылыми шаруашылық" пен таңдаулы өсірудің жақтаушысы болды және Оттава аңғарына құнды Девон және Херефордшир малдарының алғашқы импортерлерінің бірі болды. Халлдың Канада, АҚШ және Ұлыбританиядағы ауыл шаруашылығы орталығы ретіндегі даңқы толықтай орынды болған. Гаттено фермасы 1800 жылы Райт экспедициясы алғаш рет тазалаған жер болды, онда Филемон Райттың алғашқы шатыры тұрды, ол оны сүйіспеншілікпен "Вигвам" деп атады. Осы жерде Райтс Тауны өсіп дамыды. 1810 жылы аға Филемон 800 акр жерді алып жатқан Колумбия Фолс фермасында салынған үшінші үйіне көшіп келді. Ол 1818 жылға дейін сол үйде тұрды, содан кейін оны ұлы Рэгглеске, сонымен бірге отбасының барлық Шаудиер операцияларының басқаруын тапсырды. Биллингтің "ұлы, әдепті" үйі, оны ол "Күлкен" деп атаған, Филемонның достары оны жиі атаған "Күлкен" үйінің үлгісі болды. 1810 жылы Филемон аға Колумбия Фолс фермасына көшіп келгенде, Гаттено фермасы Филемон кіші және Сара Райттың қолына берілді, онда Сара негізінен мал өсіріп, дистилляциялық зауытты жүргізді. Ақыры ол Эндрю Лимиге тиесілі болды, ол Сара мен Филемон Райт кішінің қызы Эрексина Райтқа үйленді. Колумбия фермасы қазіргі Гамелин (бұрынғы Бригам жолы) және Бульвар Сен-Жозеф (бұрынғы Колумбия жолы) қиылысында орналасқан, алдымен Филемон кіші басқарды, кейіннен Филемон ағаның қызы Әбигайлға үйленген Томас Бригхамға тиесілі болды. Аилмерге баратын жолда орналасқан Британия фермасы, сондай-ақ қазіргі Лими көлінің оңтүстігіндегі Далхаузи фермасы да Филемонға тиесілі болды. Британия фермасының орнында қазір Корольдік Оттава гольф клубы, Шамплен және Шато Картье гольф клубтары орналасқан. Аилмердегі Лак-Дешенесте орналасқан ферма 1818 жылы Филемон кіші құрған Шаудиер фермасы деп аталды, сонымен қатар жағалауда дүкен мен қонақ үй салынды. 1821 жылдың 5 желтоқсанында Филемон кішінің дилижанс апатында қайғылы қаза болуынан кейін, Филемон кішінің мұрагерлері Британия фермасының иелігінен айырылып, Филемон аға жасаған күмәнді құжаттардың арқасында Гаттено фермасының иелігін сақтап қалды. Ол бұл туралы 1838 жылғы өсиетіне қосымша жазды. 1826 жылы Филемон кішінің жесірі Сара (Салли) Олмстед Райт Николас Спарксқа (саясаткер) үйленді, ол сол кезде П. Райт & Sons компаниясында жұмыс істеді. Спаркс болашақта Байтаунда бай жер иесі және саясаткер болады. 1822 жылы Филемон аға Шаудиер фермаларын Тиберий мен Рэгглеске берді, ал 1823 жылы Шаудиер фермасын өзінің інісі Чарльз Симмнің басқаруына алды. Далхаузи фермасы Филемон ағаның қызы Мэри (Полли) Райтқа үйленген Ефрем Чемберленге тиесілі болды. Сонымен қатар, Тау жолы бойында қосымша Райт фермалары болды. Тиберий Райт 1816 жылы (екінші) Гаттено фермасын құрды, оны ұлы Алонзо Райт мұра етеді. 1823 жылға қарай бұл ферманың барлық жері тазартылды. Ол қазіргі Лимбурдағы Сен-Александр колледжінің орнында орналасқан.

Зейнетақы және қайтыс болу

Өмірінің соңында Филемон ағасы басқа шаруашылыққа зейнетке шықты, бұл жолы Төменгі Канаданың (қазіргі Квебек провинциясы) Онслоу қалашығына. Райттің Онслоу қалашығының алғашқы алты аймағында 12 000 акр жері болды, ол округтің бүкіл еніне созылды. Райттің Канада Ұлттық мұрағатындағы құжаттарында ол жиі Онслоудағы мүліктеріне, ағаш кесу операцияларына және шаруашылық қызметіне сілтеме жасайды, онда сұлы мен картоптың алқаптары мен малдың саны тізімделген. Өкінішке орай, ол мүліктерде кім тұрғанын немесе қалашықтағы мүддесін кім қорғап отырғанын көрсетпеді. Жозеф Бушеттің 1831 жылғы картасында өзеннің шығысындағы бірнеше ғимараттар мен жол көрсетілген, бұл Филемонның Онслоу шаруашылығының орналасқан жері болуы мүмкін. Филемон Райттың қайын інісі Джозеф Уайман және оның ұлы Джозеф кіші, сондай-ақ Вобурннан келген, Райт арқылы қалашықтың батыс жағында бірнеше жүз акр жер алды. Олар жаңа қонысты Жаңа Англиядағы үйлерінің құрметіне Вобурн деп атады және басқа қоныс аударушыларды әкелді. Кейіннен Вобурн Биллерика (Массачусетс штатындағы Биллерика қаласының атымен) деп қайта аталды, ал аты соңында Уайман болып өзгерді. Райт 1839 жылдың 3 маусымында Райт қалашығында қайтыс болды және Гатинодағы (Халл аймағы) Сент-Джеймс Англикан зиратына жерленді. Оның артында үлкен отбасы қалды, оның ішінде ағаш сырғанатын құрылғыны ойлап тапқан ұлы Рэгглз Райт та болды. Филемон Райт Оттава және Гатино қалаларының негізін қалаушы ретінде есептеледі. Гатинодағы Филемон Райт атындағы орта мектеп оның құрметіне аталған.