Кіріспе
Статистикада k-шы процентиль, сондай-ақ процентильдік көрсеткіш немесе сантиль деп те аталады, бұл жиілік таралымындағы көрсеткіштердің k пайызынан төмен болатын (ексклюзивті анықтама) немесе берілген пайыздық көрсеткіштен төмен немесе тең болатын (инклюзивті анықтама) мән. Процентильдер кіріс көрсеткіштерімен бірдей өлшем бірлігінде беріледі, пайызбен емес; мысалы, егер көрсеткіштер адам салмағына қатысты болса, тиісті процентильдер килограмм немесе фунтпен көрсетіледі. Шексіз үлгі көлемі шегінде, процентиль кумулятивті таралым функциясының кері функциясына, яғни процентиль функциясына жақындасады. Процентильдер – 100 топқа бөліну арқылы алынатын квантильдердің бір түрі. 25-ші процентиль бірінші квартил (Q1), 50-ші процентиль медиана немесе екінші квартил (Q2), ал 75-ші процентиль үшінші квартил (Q3) деп аталады. Мысалы, 50-ші процентиль (медиана) – бұл таралымдағы көрсеткіштердің 50 пайызынан төмен (немесе анықтамасына байланысты төмен немесе тең) болатын мән. Байланысты шама – көрсеткіштің процентильдік ранкі, ол пайызбен беріледі және оның таралымындағы одан төменгі көрсеткіштердің үлесін көрсетеді, бұл эксклюзивті анықтама. Нормативтік бағалаулар бойынша тест нәтижелерін есептеуде процентильдік көрсеткіштер мен процентильдік ранктер жиі қолданылады, бірақ, жоғарыда айтылғандай, олар бірдей емес. Процентильдік ранк үшін көрсеткіш беріледі және пайыз есептеледі. Процентильдік ранктер эксклюзивті: егер белгілі бір көрсеткіштің процентильдік ранкі 90% болса, онда көрсеткіштердің 90% одан төмен. Керісінше, процентиль үшін пайыз беріледі және сәйкес көрсеткіш анықталады, ол эксклюзивті немесе инклюзивті болуы мүмкін. Белгіленген пайыздық көрсеткіш (мысалы, 90-шы) басқа көрсеткіштердің төмендеуін (эксклюзивті анықтама) немесе төмендеуін немесе тең болуын (инклюзивті анықтама) көрсетеді.
In statistics, a k th percentile, also known as percentile score or centile, is a score below which a given percentage k of scores in its frequency distribution falls ("exclusive" definition) or a score at or below which a given percentage falls ("inclusive" definition). Percentiles are expressed in the same unit of measurement as the input scores, not in percent; for example, if the scores refer to human weight, the corresponding percentiles will be expressed in kilograms or pounds. In the limit of an infinite sample size, the percentile approximates the percentile function, the inverse of the cumulative distribution function. Percentiles are a type of quantiles, obtained adopting a subdivision into 100 groups. The 25th percentile is also known as the first quartile (Q1), the 50th percentile as the median or second quartile (Q2), and the 75th percentile as the third quartile (Q3). For example, the 50th percentile (median) is the score below (or at or below, depending on the definition) which 50% of the scores in the distribution are found. A related quantity is the percentile rank of a score, expressed in percent, which represents the fraction of scores in its distribution that are less than it, an exclusive definition. Percentile scores and percentile ranks are often used in the reporting of test scores from norm referenced tests, but, as just noted, they are not the same. For percentile ranks, a score is given and a percentage is computed. Percentile ranks are exclusive: if the percentile rank for a specified score is 90%, then 90% of the scores were lower. In contrast, for percentiles a percentage is given and a corresponding score is determined, which can be either exclusive or inclusive. The score for a specified percentage (e. g., 90th) indicates a score below which (exclusive definition) or at or below which (inclusive definition) other scores in the distribution fall.
Қалыпты үлестірім және процентильдер
Есептеу әдістері бөлімінде (төменде) берілген әдістер шағын үлгідегі статистикада қолдануға арналған жуықтау болып табылады. Жалпы алғанда, қалыпты үлестірімді ұстанған өте үлкен популяциялар үшін, процентилдерді қалыпты қисық графигіне сілтеме жасау арқылы көрсетуге болады. Қалыпты үлестіру стандартты ауытқуларға немесе сигма бірліктеріне дейін масштабталған ось бойымен салынады. Математикалық тұрғыдан алғанда, қалыпты үлестірім сол жақта теріс шексіздікке, ал оң жақта оң шексіздікке дейін созылады. Дегенмен, популяциядағы адамдардың өте аз бөлігі ғана −3σ-ден +3σ аралығынан тыс жатады. Мысалы, адамдардың бойы бойынша, өте аз адамдар +3σ биіктік деңгейінен жоғары болады. Процентилдер қалыпты қисық астындағы ауданды, солдан оңға қарай өсумен көрсетеді. Әрбір стандартты ауытқу белгілі бір процентилді білдіреді. Сөйтіп, екі ондық разрядқа дейін дөңгелектесек, −3σ – 0,13-ші процентил, −2σ – 2,28-ші процентил, −1σ – 15,87-ші процентил, 0σ – 50-ші процентил (үлестірімнің орташасы және медианасы), +1σ – 84,13-ші процентил, +2σ – 97,72-ші процентил және +3σ – 99,87-ші процентилді құрайды. Бұл 68–95–99,7 ережесімен немесе үш сигма ережесімен байланысты. Теориялық тұрғыдан алғанда, 0-ші процентил теріс шексіздікте, ал 100-ші процентил оң шексіздікте орналасады, бірақ көптеген практикалық қолданыстарда, мысалы, тест нәтижелерінде, табиғи ең төменгі және/немесе ең жоғарғы шектеулер қолданылады.
Қолданбалар
Интернет-провайдерлер "ұшқыш" интернет-жолақтың ақысын есептегенде, 95-ші немесе 98-ші пайыздық көрсеткіш әдетте әр айдағы жолақ кеңдігінің ең жоғары 5% немесе 2% шыңдарын кесіп тастайды, содан кейін ең жақын тариф бойынша есептейді. Осылайша, сирек кездесетін шыңдар ескерілмейді және клиенттерге әділ ақы алынады. Бұл статистиканың деректерді өткізуді өлшеуде осылайша тиімді болуының себебі – ол жолақ кеңдігінің құнын өте нақты көрсетеді. 95-ші пайыздық көрсеткіш уақыттың 95%-да пайдалану осы көрсеткіштен төмен екенін көрсетеді, ал қалған 5%-да пайдалану осы көрсеткіштен жоғары болады. Дәрігерлер көбінесе нәрестелер мен балалардың салмағы мен бойын ұлттық орташа көрсеткіштермен және өсу кестелеріндегі пайыздық көрсеткіштермен салыстырып, олардың өсуін бағалайды. Жолдағы қозғалыс жылдамдығының 85-ші пайыздық көрсеткіші көбінесе жылдамдық шектерін белгілеуде және олардың тым жоғары немесе тым төмен екенін бағалауда нұсқау ретінде қолданылады. Қаржы саласында құнның тәуекелге ұшырау деңгейі – бұл портфельдің құны белгілі бір кезеңде және сенімділік деңгейін ескере отырып, одан төмен түспейтін шаманы бағалау үшін қолданылатын стандартты өлшем (модельге тәуелді).