Кіріспе

1941 жылғы ирактық төңкеріс (ثورة رشيد عالي الكيلاني, Thawrah Rašīd ʿAlī al Kaylānī), сондай-ақ Рашид Әли әл-Гейлани төңкерісі немесе Алтын алаң төңкерісі деп аталады, 1941 жылдың 1 сәуірінде Иракта болған ұлтшыл төңкеріс. Ол британдықтарға жақын регент Абд әл-Иланың үкіметін және премьер-министрі Нури әл-Саидты құлатты, ал Рашид Әли әл-Гейланиді премьер-министр етіп тағайындады. Төңкерісқа "Алтын алаң" деп белгілі болған төрт ирактық ұлтшыл армия генералы жетекшілік етті. Олардың мақсаты – 1932 жылы қол жеткізген шектеулі тәуелсіздіктен кейін, соғыс аясында толыққанды ирактық тәуелсіздігіне қол жеткізу болды. Осы үшін олар неміс барлау қызметімен ынтымақтастық жасады және нацистік Германия мен фашистік Италиядан әскери көмек алды. Үкіметтегі бұл өзгеріс британдықтардың Иракқа әскери жорық жүргізуіне және одан кейін 1947 жылға дейін оккупацияға алып келді.

Төңкеріс

1939 жылдан 1941 жылға дейін Иракты регент Абд әл-Илаһ және премьер-министр Нури ас-Саид басқарған, Ұлыбританияға жақын үкімет биледі. Ирак 1939 жылдың 5 қыркүйегінде Еуропада Екінші дүниежүзілік соғыс басталғаннан кейін Германиямен қарым-қатынасын үзді. Дегенмен, Нури Ұлыбританияменғы тығыз байланысы мен Германияны қолдайтын армия офицерлері мен кабинет мүшелеріне тәуелділігі арасында сақтық танытуға мәжбүр болды.

Империяның әскерлері көтерілісті басуға жіберілді .

18 сәуірде Ұлыбритания Басраға үнділік 20-шы жаяу әскер бригадасын жіберіп, жауап берді. Олар алғаш рет жергілікті ассириялық жасақтарды, әсіресе Хаббанияда, Ирак күштерінің бөлімдерімен бірге қолданды. Ұлыбритания Иракпен жасалған қорғаныс шарты бойынша мұның өзіне рұқсат етілгенін мәлімдеді.

Хаббанияның қоршауы

Келесі күндері жаңа ирак үкіметі, жаяу әскер бригадасын, артиллерия бригадасын, 12 бронеавтомобиль мен танктерді қоса алғанда, маңызды күштерді Евфрат өзенінің жанындағы, Бағдадтан батысқа қарай 80 шақырым жерде орналасқан RAF Хаббания – Ұлыбритания Корольдік әуе күштерінің (RAF) ірі базасына тасыды. Ирактықтар келген соң, британдықтардан базаға әскер мен ұшақтарды кіргізбеуді талап етті. Британдықтар алдымен ирактықтардың аймақтан кетуін талап етіп, содан кейін 2 мамырдың таңында берілген ультиматум мерзімі біткеннен кейін шабуылға көшті. Базада 96 жеңіл қаруланған ұшақ болды, олардың көпшілігі жаттығу үшін арнайы жасалған немесе ескірген, жаттығу мақсатында қайта жабдықталған ұшақтар еді. Сондай-ақ, Корольдік Ланкастер полкінен (King's Own Royal Regiment) бірге, британдықтар жасаған ассириялық жасақтан (Assyrian Levies) алты рота, 18 бронеавтомобиль және RAF қызметкерлерінен бір рота болды, барлығы 2200 сарбаз базаны қорғауға дайын тұрды. Корольдік ирак әуе күштерінде көптеген заманауи британдық, итальяндық және америкалық ұшақтары болғанына қарамастан, RAF-ты жеңе алмады. 3 мамыр күні (шайқастың екінші күні) төрт "Бленхейм" соғыс ұшағы келді. Британдық күштердің әуеде басымдығы болғандықтан, ирак армиясы Фаллужаға кері шегінді, ал RAF Мосул мен Рашидтегі ирак әуе күштерінің базаларына шабуыл жасады. Хаббания өзінің күштерімен қоршаудан шықты. "Ирак күштері" деген атпен күшейткіштер екі бағыттан келді. Британдық және Араб легионы Палестина мен Трансжорданиядан шөл арқылы екі колоннамен (Habforce және Kingcol) келді. Басраға қосымша үнді әскерлері де жетіп келді. Ирак армиясы Фаллужадан қуылды және бір апта ішінде құлаған Бағдадқа дейін қуылды. Бұл Регенттің және британдық үкіметтің номиналды түрде қайта орнатылуына жол ашты. Ұлыбританияның Иракты әскери басып алуы 1947 жылдың соңына дейін жалғасты.

Германия мен Италияның ұлтшылдарға қолдау көрсетуі

Ирак соғысы барысында ұлтшылдарға алдымен Германиядан, содан кейін Италиядан шағын күштер жіберілді. Келіп қонған ұшақтар дөңгелектеп ирактық түстермен боялды. Германияның әуе күштері (Люфтваффе) бомбалаушылары мен ауыр истребительдері, бірнеше күннен кейін Италияның әуе күштерінің (Regia Aeronautica) ескірген екі қанатты истребительдері Мосулдан Ұлыбританияның Хаббания әуе күштеріне және Трансиорданиядан келген одақтас әскерлеріне қарсы ұшты. Бұл шабуылдар тиімсіз болды. Сирия мен Ливандағы Виши үкіметі Ирактың жақтас ұлтшылдарына, сондай-ақ Германия мен Италияның әуе күштеріне көмектесті, оларға әуежайларды ұшу-қону және жанармай құю үшін ұсынды. Ирактағы әскери науқан аяқталғанға дейін бұл Ұлыбританияның Сириядағы әуе базаларына шабуыл жасауына себеп болды. Бірнеше апта өткен соң бұл оқиғалар британдық және одақтас күштердің Виши билігіндегі Сирия мен Ливанға Сирия-Ливан операциясында басып кіруіне әкелді.