Кіріспе

Гектор Берлиоздың операсы «Фаусттың лағынымы» (ағылшынша: The Damnation of Faust), Op. 24 – француз композиторы Гектор Берлиоздың төрт жеке дауыс, толық жеті бөлімді хор, үлкен балалар хоры және оркестр үшін жазылған шығармасы. Ол оны «драмалық аңыз» ("légende dramatique") деп атады. Алғаш рет 1846 жылдың 6 желтоқсанында Париждегі Опера-Комик театрында орындалды.

Негізгі деректер және құрастыру тарихы

Француз композиторы Гётенің "Фауст" драмалық поэмасының аудармасынан шабыт алып, музыкалық шығарма жазды, ол негіз болған шедевр сияқты, оңай жіктеуге келмейді. Әр түрлі уақытта еркін формадағы оратория және опера ретінде жоспарланған (Берлиоз оны соңында "légende dramatique" деп атады), оның саяхаттық формасы мен ғарыштық көзқарасы оны опера ретінде қоюды өте қиын етті. Берлиоз өзі шығарманың сахналануын асық күткен, бірақ ол сахналанғаннан кейін, өзінің заманының қойылымдық техникасы шығарманы драмалық өмірге жеткізуге лайық емес екенін мойындады. Шығарманың көп бөлігі аты шулы концерттік орындары арқылы танылды. Берлиоз 1828 жылы Гётенің "Фауст" поэмасының бірінші бөлігін Жерар де Нервалдың аудармасында оқыды; "Бұл тамаша кітап мені бірінші күнінен бастап әсерге түсірді", - деп еске алады ол өзінің естеліктерінде. "Мен оны қолыма алмай тастай алмадым. Мен оны үнемі оқып отыратынмын, тамақ ішкенде, театрда, көшеде". Ол осы поэмадан соншалықты әсер алғандықтан, "Фаусттан сегіз көрініс" атты сюита оның 1-опусы болды (1829), бірақ кейін ол таба алған барлық даналарын жойды. Ол 1845 жылы осы материалға қайта оралып, Берлиоздың талаптарына сәйкес Альмир Гандоньердің қосымша мәтінімен үлкен шығарма жасады, оны алғашқыда "концерт операсы" деп атады, ал одан әрі дамыған сайын, соңында "драматикалық аңыз" деп атады. Ол 1845 жылғы концерттік турлары кезінде "Nature immense, impénétrable et fière" – "Фаусттың табиғатқа арналған шақыруы" үшін өзінің мәтінін жазды және 1846 жылдың 15 ақпанында Венгрияның Пешт қаласында өткен концертте үлкен сәттілікке ие болған Ракоци маршын қосты.

Өнер тарихы

Оның Париждегі Опера Комикте 1846 жылғы 6 желтоқсанда алғаш рет қойылғанда сыншылардың мақұлдауына ие болмады, мүмкін опера мен кантата арасындағы аралық статусынан туындаған шығар; көрермендер бейжай қалды, ал екі қойылым (және үшіншісінің жойылғаны) Берлиоз үшін қаржылық сәтсіздікке әкелді: «Менің өмірімдегі ең ауыр жараны осы күтпеген бейжайлық келтірді», – деп еске алды ол. «Фаусттың лағынымы» 1877 жылы Парижде алғашқы сәтті концерттік орындалысынан бері концерт залдарында үнемі қойылады. Сэр Чарльз Холле 1880 жылғы 5 ақпанда Англияда осы операның толық нұсқасын алғаш рет қойды. Опера кейде сахнада қойылады, алғаш рет 1893 жылғы 18 ақпанда Монте-Карло операсында, оны режиссер Рауль Гансбург қойды, онда Жан де Реске Фауст рөлін, ал Роза Карон Маргарита рөлін орындады. Метрополитен Операсы оны алғаш рет концертте (1896 жылғы 2 ақпанда), содан кейін сахнада (АҚШ сахнасындағы тұңғыш қойылым 1906 жылғы 7 желтоқсанда) көрсетті және 1996 жылғы 10 қарашада Карнеги залында концертте қайта жаңғыртты (келесі жылы Токиодағы гастрольдік қойылымдарда да қайталанды). Компания 2008 жылғы 7 қарашада Роберт Лепаждің продюсерлігі мен режиссерлігімен сахналық қойылымды ұсынды, онда компьютерлік графикамен жасалған инновациялық декорациялар артистердің дауысына жауап беретін болды. Фильм режиссері Терри Гиллиам 2011 жылғы мамыр айында Лондонның Англия Ұлттық Операсында «Фаусттың лағынымы» операсын қойып, опералық дебютін жасады. Қойылым британ баспасөзінде жағымды пікірлер алды. 2015 жылы Париж Ұлттық Операсы Фауст рөлін ағылшын ғалымы Стивен Хокингтің бейнесімен қайта қарастырды. Бұл нұсқада Мефистофельдің Фаустты жіберген метафизикалық саяхаты да «Марс-1» жобасымен байланыстырып, адамның Марсқа қоныс аудару үшін Жерді тастау дилеммасын бейнеледі. Париж операсы NASA, ESA, CNES және экологиялық фильмдер түсіретін кинокомпаниялармен ынтымақтастықта жұмыс істеді. Үш инструменталды бөлім – Марше Хонгроаз (Мажар маршы), Балет дес сильфы және Менюет дес фолеті кейде «Фаусттың лағынымынан үш оркестрлік пьеса» ретінде орындалады.

I бөлім

Қартайған ғалым Фауст табиғаттың жаңаруы туралы ойға келеді. Шалғайдағы шаруалардың ән салып, билегенін естіп, олардың қарапайым қуанышын өзі ешқашан сезіне алмайтынын түсінеді. Алыстан әскер маршпен өтеді (Венгр маршы). Фауст сарбаздардың даңқ пен атаққа неліктен осылай құштар екенін түсінбейді.

ІІ бөлім

Фауст мұңайып, кабинетіне қайтып келді. Тіпті білім іздеудің өзі де оны енді шабыттандыра алмайды. Өмірден шаршап, ол өзін-өзі өлтіруге асығып тұрғанда, шіркеу қоңырауларының үні мен Пасха гимні оның жастығын еске түсіреді, сол кезде оның дінге сенімі бар еді. Кенеттен Мефистофель пайда болады, Фаусттың сырттай түрленуіне ирониямен қарайды. Ол оған жастығын қайтаруға, білім беруге және барлық тілектерін орындауға уәде береді. Фауст келіседі. Мефистофель мен Фауст Лейпцигтегі Ауербахтың тавернасына жетеді, онда студент Брандер ас үйде жоғары өмір сүрген, бірақ удың дозасынан қаза тапқан тышқан туралы ән айтады. Басқа қонақтар ирониямен "Амин" дейді, ал Мефистофель бүкіл патшалық сарайды қамтитын туыстарын әкелген блоха туралы тағы бір әнмен жалғастырады (Блоха туралы ән). Мұның бәрінен жиреніп, Фауст басқа жерге апаруды талап етеді. Эльба өзенінің жағасындағы алаңда Мефистофель Фаустқа Маргарита есімді әдемі әйелдің түсін көрсетеді, осыдан Фауст оған ғашық болады. Ол оның есімін айқайлайды, ал Мефистофель Фаусты оның қасына жеткізуге уәде береді. Олар студенттер мен солдаттар тобымен бірге оның тұратын қалаға кіреді.

ІІІ бөлім

Фауст пен Мефистофель Маргаританың бөлмесінде жасырынып жүр. Фауст өзінің таза және күнәсіз әйел идеалын осында табатынын сезінеді ("Merci, doux crépuscule!"). Маргарита кіреді және өзінің жоғалған махаббатына әрқашан қайғылы түрде адал болған Туле патшасы туралы баллада ("Autrefois, un roi de Thulé") айтады. Мефистофель қызды баурап, алдау үшін рухтарды шақырады және оның терезесі алдында оның әділдігінен айырылатынын сарказммен болжайды. Рухтар жоғалып кеткен соң, Фауст алға қадам басады. Маргарита оны армандағанын мойындайды, ол да оны армандағандай, олар бір-біріне деген махаббаттарын жариялайды. Содан кейін Мефистофель кіріп, қыздың абыройын сақтау керектігін ескертеді: көршілер Маргаританың бөлмесінде бір ер адам бар екенін біліп, анасын шақырып алған. Асығыс қоштасудан кейін Фауст пен Мефистофель қашып кетеді.

IV бөлім

Фауст Маргаританы азғырып, кейін тастап кетті, ол әлі де оның оралуын күтуде ("D'amour l'ardente flamme"). Ол алыстан солдаттар мен студенттердің даусын естиді, бұл оған Фаусттың үйіне алғаш келген түнін еске салады. Бірақ бұл жолы ол олардың арасында жоқ. Фауст табиғатты әлемге деген шаршаңқысынан құтқаруға шақырады ("Nature immense, impénétrable et fière"). Мефистофель оған Маргарита түрмеде екенін айтады. Фаусттың оралуын күтіп, ол анасына Фауст бұрын берген, олардың махаббат түндері кезінде анасын тыныштандыру үшін қолданылған ұйқы дәрісін берді және оны жиі пайдаланғандықтан анасы қайтыс болды, енді оны ертең аспанға тігіп қояды. Фауст қорқып кетеді, бірақ Мефистофель оның жанын өзіне берсе, оны құтқара алатынын мәлімдейді. Маргаританы құтқару туралы ғана ойлап, Фауст келіседі. Екеуі қара аттарда жолға шығады. Олар Маргаритаға бара жатыр деп ойлап, Фауст қорқынышты әрі қияметтік көріністерді көреді. Көрініс қанша артқан сайын, соғұрлым қорқынышты әрі жаман болып келеді, және Фауст Мефистофельдің өзін тозаққа алып кеткенін түсінеді. Демондар мен құлдары Мефистофельді құпия тозақ тілінде қарсы алады және Фаусты олардың қатарына қош келдіңіздер деп шақырады. Фауст келгеннен кейін тозақта үнсіздік орнайды – оның тартып басудағы азабы сөзбен жеткізілмейді. Маргарита құтқарылып, жұмаққа қабылданады.

Пародиялар

Камиль Сент-Сеннің 1886 жылғы "Жануарлар карнавалы" шығармасынан "L'Éléphant" (Піл) атты бөлімі, "Danse des sylphes" (Сильфидтер биі) әнінен алынған мотивті, контрабас аспабында орындау арқылы қолданады.