Кіріспе

Бұл мақалада Бельгиядағы саяси партиялардың тізімі келтірілген. Бельгия – көп партиялық саяси жүйесі бар федеративтік мемлекет. Көптеген партиялардың өздері жеке билікке ие болу мүмкіндігі жоқ, сондықтан коалициялық үкімет құру үшін бірлесіп жұмыс істеуге мәжбүр. Бельгияның саяси партияларының басым бөлігі тілдік топтарға бөлінеді: фламандтық (Фландриядағы саяси партияларға да қараңыз), франкофондық немесе неміс тілді партиялар. Фламандтық партиялар Фландрияда және Брюссель астанасы аймағында қызмет етеді. Франкофондық партиялар Валонияда және Брюссель астанасы аймағында қызмет етеді. Сонымен қатар, салыстырмалы түрде шағын неміс тілді қауымдастықта да партиялар жұмыс істейді. 1830 жылы Бельгия мемлекеті құрылғаннан бастап және 19 ғасырдың көп бөлігінде Бельгия саясатына екі саяси партия басымдық құрды: Католик партиясы (шіркеуге бағытталған және консервативті) және Либералдық партия (антиклерикалды және прогрессивті). 19 ғасырдың соңында Еңбек партиясы пайда болды, ол өсіп келе жатқан өнеркәсіптік жұмысшы табының мүдделерін қорғады. Бұл үш топ әлі де Бельгия саясатында маңызды рөл атқарады, бірақ олардың мінез-қалпы айтарлықтай өзгерді.

Католиктер / Христиан-демократтар

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін католик (қазіргі христиандық демократиялық) партиясы шіркеумен ресми байланысын үзді. Ол орталықтың жаппай партиясына айналды. 1968 жылы елдегі тілдік шиеленістерге жауап ретінде Христиан-демократиялық партия екі тәуелсіз партияға бөлінді: француз тіліндегі Бельгиядағы Parti Social Chrétien (PSC) және Фландриядағы Christelijke Volkspartij (CVP). Екі партия бірдей негізгі саясатты ұстанады, бірақ жеке ұйымдарды сақтайды. CVP екі партияның ішіндегі ең үлкені, PSC-ге қарағанда екі есе көп дауыс алады. Фламанд католик партиясының төрағасы қазір Сэмми Махди, ал франкофондық католик партиясының президенті – Максим Прево. 1999 жылғы жалпы сайлаудан кейін CVP және PSC үкіметтен қуылды, бұл 40 жылдық үкіметтік қызметке нүкте қойды. 2001 жылы CVP өзінің атын Christen Democratisch en Vlaams (CD&V) деп өзгертті. 1971 жылы PSC-нің неміс бөлімі тәуелсіздік алып, Christlich Soziale Partei деген атауға ие болды. 2002 жылы PSC өзінің атын Centre démocrate humaniste (cdH) деп өзгертті, ал 2022 жылы тағы да Les Engagés ("Жақтастары") деп атады, христиандық демократиялық тамырларынан бас тарды. 1999 жылғы жалпы сайлаудағы үлкен жеңілістен кейін, CVP және PSC оппозицияға жіберілгенде, бірқатар партия мүшелері жаңа либералды консервативтік партия құру үшін аналық партиялардан кетуге шешім қабылдады. Фландрияда Иоган Ван Хекке мен Карел Пинкстен Жаңа Христиандық Демократиялық Партияны (ЖХДП) құрды. Валлонияда Жерар Депрез Азаматтардың Өзгеріс Қозғалысын (АӨҚ) құрды. Екі партия да көп ұзамай ірі либералды партияларға қосылды, яғни Фландриядағы VLD және Валониядағы MR.

Социалистер/Социал-демократтар

Қазіргі Бельгияның социалистік партиялары Бельгияның Еңбек партиясының мұрагерлері болып табылады. Олар ертедегі марксистік тенденцияларының көп бөлігінен айрылды. Қазіргі таңда Германияның Социал-демократиялық партиясы мен Францияның Социалистік партиясына ұқсас, еңбекшілерге негізделген партиялар. Социалистер соғыстан кейінгі бірнеше үкіметтердің құрамына кірді және елдің ең көрнекті мемлекет қайраткерлерінің бірін шығарды. 1978 жылы социалистер тілдік принцип бойынша да бөлініп кетті. Коннер Руссо – Фламанд социалистік партиясының қазіргі басшысы, ал Пол Магнет – франкофондық социалистердің қазіргі президенті. Жалпы алғанда, Валлониялық социалистер ішкі мәселелерге көбірек назар аударады. 1980-ші жылдары Фламанд социалистері халықаралық мәселелерге, әсіресе Еуропадағы қауіпсіздікке ерекше назар бөлді, және АҚШ саясатына жиі қарсылық көрсетті. Бірақ Вилли Клас, содан кейін Франк Ванденбрукке және Эрик Дерикке сыртқы істер министрі болған кезде, үш Фламанд социалісі де партия сыртқы саясат мәселелерінде азырақ дау тудыратын ұстанымдарды қабылдап, орталыққа қарай айтарлықтай серпіліс жасады. Франкофондық Parti Socialiste (PS) негізінен Валонияның өнеркәсіптік қалаларында (Льеж, Шарлеруа және Монс) орналасқан. Фламанд социалистерінің қолдауы аймақтық тұрғыдан аз шоғырланған. PS Шығыс Бельгияда Sozialistische Partei (SP) деп белгілі. Фламанд социалистері 2002 жылы партия атын Socialistische Partij Anders (SP.a) деп, ал 2021 жылы Vooruit деп өзгертті. Соңғы кезде партияның көптеген саяси мәселелерде "жеткіліксіз социалистік ұстаным" алғаны туралы халықтан келген шағымдарға байланысты, партияның радикалды қанаты ана партиядан бөлініп, кішігірім солшыл партиялардың қолдауымен "Басқа саясат комитетін" (CAP) құрды. SP.a ішінде, көбірек марксистік SP.a Rood партия бағытын өзгертуге тырысып жатыр.

Либералдар

Либералдық партиялар негізінен кәсіпкерлерге, мүлік иелеріне, дүкендердің иелеріне және жалпы өзін-өзі жұмыспен қамтығандарға үндеу жасайды. Ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде қалыпты қолданылатын терминдермен бельгиялық либералдарды «орталық консерваторлар», «бюджеттік консерваторлар» және «әлеуметтік либералдар» деп атайды. Екі либералдық партия тілдік байланыс бойынша құрылған: Open Vlaamse Liberalen en Democraten (Open VLD) бірнеше жыл бұрын Volksunie және CD&V партияларынан кеткендерге қатарын ашты, 1999 жылы CD&V-нің бельгиялық саясаттағы басымдығын бұза алды. Open VLD қазіргі уақытта Эгберт Лахерт басқарады. Mouvement Réformateur (MR) франкофондық жағындағы балама партия болып табылады және оны Жорж Луи Буше басқарады. MR негізінен бұрынғы PRL құрамына кіретін федерация, сондай-ақ MCC деп аталатын христиандық демократиялық топтан бөлінгендерден де тұрады. Бұрын ол 2012 жылдың қыркүйегіне дейін Брюссельдегі FDF партиясынан құралған болатын.

Жақында фламандтық либералдық партия жаңа «оң либералдық» партияларды құру үшін бірнеше жоғары лауазымды сайланған шенеуніктердің партиядан шығуына куә болды: Еуропарламент депутаты Уорд Бейсен (Liberaal Appèl, LA), сенатор Лео Говаертс (Veilig Blauw), сенатор Хьюго Ковелье (VLOTT), Жоғары қадағалау комитетінің басшысы Вилли Вермеулен (Verstandig Rechts), VLD кеңесінің мүшесі Будевийн Буккарт (Cassandra vzw) және сенатор Жан Мари Дедекер (Lijst Dedecker, LDD). Франкофондық «оң либералдық» партиялар да болды: сенатор Ален Дестехе (Listes Destexhe) және Серж Кубла кабинетінің бұрынғы орынбасары (алғашқыда Libéral Démocrate, LiDé, кейіннен Parti populaire, PP партиясын құрған).

Коммунистер

Бельгиядағы алғашқы коммунистік партия 1921 жылы Бельгия Еңбек партиясының радикалды топтарымен құрылды және Бельгия Коммунистік партиясы (KPB PCB) деп аталды. Партия Коминтерннің мүшесі болды және 1925 жылы парламентке өтті. Ол ең жоғары нәтижені соғыстан кейінгі 1946 жылғы сайлауда көрсетті, онда ол халықтың 12,7% дауысын алып, келесі коалициялық үкіметке қатысты. Салқын соғыс басталғаннан кейін партия төмендеуге бет бұрды және 1985 жылғы сайлаудан кейін Бельгия парламентінде өкілдігі болмады. Партия 1989 жылы өзін таратып жіберді, бірақ Фландриядағы Коммунистік партия (KP) және Валониядағы Коммунистік партия (PC) сияқты екі шағын партия өзінің жалғасы екенін жариялады. Бельгиядағы ең табысты маоистік қозғалыс 1960 жылдардың соңында, Лёвен университетінде студенттер наразылықтары кезінде құрылған "Жұмыскерлерге бар билік" (AMADA TPO) болды. 1979 жылы бұл қозғалыс Бельгия Жұмысшылар партиясына (PVDA PTB) айналды, ол қазір Бельгиядағы ең ірі коммунистік партия болып табылады және түрлі муниципалитеттер мен провинциялық кеңестерде, сондай-ақ Өкілдер палатасында, Фламанд парламентінде, Валония парламентінде және Брюссель парламентінде өкілдік етеді. Басқа шағын коммунистік және солшыл партиялар: Троцкишіл революциялық коммунистік лига (LCR SAP) және Солшыл социалистік партия (LSP PSL).

Өңірлік партиялар

Бельгиядағы ерекше құбылыс – бельгиялық қоғамның бір тілдік тобының немесе аймағының мәдени, саяси және экономикалық мүдделерін қорғау үшін ғана құрылған бірмәселелік партиялардың пайда болуы болды. Фламанд қозғалысын қараңыз. 1950-1960 жылдары парламенттегі ең белсенді фламанд аймақтық партиясы Volksunie (VU) бір кезде Бельгияның голланд тілінде сөйлейтін сайлаушыларының шамамен төрттен бірін дәстүрлі партиялардан тартып алды. Volksunie елдің ұзақ жылдар бойы үстемдік құрған француз тілді халқымен мәдени және саяси теңдікке жету үшін фламанд халқының сәтті науқанының алдыңғы қатарында болды. Алайда, 1990-шы жылдары партия ауыр соққыларға ұшырады. 2001 жылдың қазан айында партия тарап кетті. Солшыл либералдық қанаты Spirit құрды, кейіннен ол Социал-либералдық партия деп аталды, ал дәстүрлі фламанд ұлтшыл қанаты Nieuw Vlaamse Alliantie (NVA) туы астында қызметін жалғастырды. 2009 жылғы аймақтық сайлауда көңіл көншітпейтін нәтижеге ие болғаннан кейін Социал-либералдық партия фламанд экологтары Groen! партиясымен бірігуге шешім қабылдады. NVA, керісінше, 2004-2008 жылдары христиандық демократиялық CD&V партиясымен сайлауалды одақ құрды. Осы кезеңнен кейін партияның танымалдылығы айтарлықтай өсті және ол ең ірі фламанд партиясына айналды. NVA 2010 жылғы федералдық сайлауда фламанд дауысының 28% (жалпы дауыстың 17,4%) және 2014 жылғы фламанд парламенті сайлауында 31,9% дауыспен жеңіске жетті. NVA-ны 2013 жылдан бері Антверпен қаласының мэрі Барт Де Вевер басқарады. NVA мүшесі Герт Буржуа 2014 жылдан 2019 жылға дейін Фламанд үкіметінің премьер-министрі болды. NVA саясаты негізінен Бельгия конфедерациясының басқару үлгісінде саяси билікті кеңейту арқылы экономикалық реформаға бағытталған және соңында Бельгия конфедерациясынан толық бөлінуді ұсынады. Демократиялық, федералистік, тәуелсіз (DéFI) – Брюссельде және оның айналасындағы француз тілді адамдардың тілдік құқықтарын қорғауға және кеңейтуге бағытталған француз тілінде сөйлейтін бельгиялық саяси партиясы. Ол либералдық альянс партиясы – Реформациялық қозғалысқа FDF деген атпен мүше болды. Франкофондар одағы (UF) – Фландриядағы аймақтық сайлаулар үшін бельгиялық франкофондық ірі партияларды біріктіретін сайлау тізімі. Неміс тілді қауымдастық (Pro deutschsprachige Gemeinschaft) – бұрынғы Partei der Deutschsprachigen Belgier (PDB) партиясының мұрагері. PDB өзі христиандық демократиялық CSP партиясынан бөлініп, Еуропалық еркін альянс пен Еуропалық ұлттардың федеративтік одағының мүшесі болды (ProDG әлі де соңғысының мүшесі).

Жасыл жемістер

Фламандтық (Agalev) және франкофондық (Ecolo) экологтар партиясы 1981 жылы парламентте өзінің табысын бастады. Олар қоршаған орта мәселелеріне ерекше назар аударады және АҚШ саясатын ең қатаң сынап келеді. 1999 жылғы жалпы сайлаудағы маңызды жетістіктерден кейін екі жасыл партия тарихында алғаш рет федералды коалициялық үкіметке кірді, бірақ келесі сайлауда үкіметтен шығарылды. "Агалев" партиясы 2003 жылы өзінің атын "Гроен!" деп өзгертті. 2012 жылы партия өзінің таңбалық белгісін – нүктелі лепті жойып, "Гроен" болып қайта аталды.

Ұлттықлер

Бельгиядағы ең ірі фламандтық партиясы – 2004 жылы құрылған Vlaams Belang, оның бұрынғысы "айырымшылықты және расизмді үнемі қоздыру" үшін Жоғарғы сотта айыпталып сотталғаннан кейін пайда болды. Фландриядағы оңшыл бағыттағы Vlaams Blok партиясы 1980-1990 жылдары қарқынды дамыды. Фортуиншіл VLOTT партиясынан басқа, қалған партиялар Vlaams Belang-қа, бұрынғы Vlaams Blok-қа жасағандай, санитарлық кордон сақтайды. Бельгиядағы басқа партиялар фламандтық және голландтық мәдени мәселелерді қолдаса да, Vlaams Belang фламандтық тәуелсіздікке жету үшін сепаратистік бағдарламаны ең белсенді түрде ілгерілетеді. Валонияда Ұлттық фронт (FN) иммигранттарға қарсы ең үлкен валониялық партия болды. Ресми түрде ол екі тілді партия болғанмен, шындығында ол француз тілінде сөйлейтін топ еді, бірақ Бельгияның федерализмін қолдады.

Қатыстықтар

Сайлауда 5% шегі орнатылғаннан кейін, жеке қаржыландыруға дерлік тыйым салынған және мемлекеттік қаржыландыру парламентте кемінде бір өкілі бар партияларға ғана берілгеннен кейін, кейбір шағын партиялар, әсіресе Фламанд аймағында, ірі, дәстүрлі партиямен одақ құрды. Кез келген одақтағы партиялар тәуелсіздігін сақтайды, бірақ сайлауда бірыңғай тізім бойынша үміткерлерді тіркеуге келіседі. Әдетте, шағын партия немесе партиялар орын алуға, ал ірі партия дауыстардың үлкен үлесін алуға кепілдік алады. Бұл әсіресе CD&V/N-VA альянсы үшін орынды болды, нәтижесінде CD&V Фламанд аймақтық сайлауда дауыс саны бойынша ең ірі партияға айналды, соның арқасында коалициялық келіссөздерді бастауға және Фламанд аймақтық үкімет басшысын тағайындауға мүмкіндік алды. VLD/Vivant альянсы сайлауда үміткерлердің қолдауына ие болмады. Ұсынылған SP.a/Spirit/Groen! альянсы құрылмады, оның орнына SP.a/Spirit альянсы сайлауға қатысты, бірақ үш партиялық картель 2006 жылғы қазан айында өткен жергілікті сайлаудағы кейбір сайлау округтерінде іске асырылды.