Кіріспе

Йена университеті, ресми атауы Фридрих Шиллер университеті Йена (Friedrich Schiller Universität Jena, қысқартылған FSU, қысқартылған түрі Uni Jena) – Германияның Тюрингия жеріндегі Йена қаласында орналасқан мемлекеттік зерттеу университеті. Университет 1558 жылы құрылған және Германияның ең көне он университетінің қатарына жатады. Оның алты түлегі Нобель сыйлығын алған, соңғысы 2000 жылы Йенадан түлек Герберт Кромер физика саласындағы Нобель сыйлығына ие болды. Университет 19 ғасырдың басында Йенаға аса белгілі ғалымдарды тартқан кезде философия профессоры болып жұмыс істеген ақын Фридрих Шиллердің құрметіне аталған. Карл Леонхард Рейнгольд, Иоганн Готлиб Фихте, Г.В.Ф. Гегель, Ф.В.Й. Шеллинг және Фридрих Шлегель оқытушылар құрамында болғандықтан, университет неміс идеализмі мен ерте романтизмінің қалыптасу орталығы болды. 2014 жылғы мәліметтер бойынша, университетте шамамен 19 000 студент пен 375 профессор білім алып жатыр. Қазіргі президенті Уолтер Розенталь 2014 жылдан бері осы лауазымда қызмет етеді.

Ерте тарих

Саксониялық сайлаушы Иоанн Фредерик 1547 жылы император Карл V тұтқында ұстаған кезде Саале өзені жанындағы Йена қаласында университет құру туралы ойлады. Бұл жоспарды оның үш ұлы іске асырды және император Фердинанд I-ден бекітілгеннен кейін университет 1558 жылдың 2 ақпанында құрылды. Иоанн Фредериктің бөлінген герцогтіктерінен құралған саксондық герцогтықтардың бірлескен күшімен ұсталғандықтан, университет «Герцогтық пансаксон университеті» (Herzoglich Sächsische Gesamtuniversität) немесе Салана (Саале өзенінің атымен) деп аталды. 20 ғасырға дейін университеттерге түсу көрсеткіші ең жоғары деңгейге 18 ғасырда жеткен. Университет өзінің ең жақсы кезеңіне Герцог Карл Августтың қолдауымен (1787–1806) жетті, сол кезде Готлиб Фихте, Г.В.Ф. Гегель, Фридрих Шеллинг, Фридрих фон Шлегель және Фридрих Шиллер оқытушылар құрамында болды. 16 ғасырдың жаңа діни көзқарастарының орталығы ретінде құрылған ол Германиядағы ең радикалды саяси университеттердің біріне айналды. Сол кезде Йенада студенттерге дуэльге қатысуға және «Эркіндікке» (Freiheit) құштарлық танытуға рұқсат берілгендігі үшін басқа неміс университеттерінен ерекшеленді, бұл неміс студенттік өмірінің қажетті ерекшеліктері саналды. Йена университеті швейцар суретшісі Мартин Дистели салған әйгілі карикатуралары бар тарихи тұтқын бөлмесін (Карцер) сақтап қалды. 19 ғасырдың соңында зоология факультеті эволюциялық теорияны оқытты, Карл Гегенбаур, Эрнст Геккель және басқалар Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» (1858) жарық көрген кезде егжей-тегжейлі теориялар жариялады. Кейіннен Эрнст Геккельдің даңқы кейбір еуропалық елдерде Дарвиннен басып өтті, өйткені «Геккелизм» термині Дарвинизмге қарағанда жиі қолданылды. 1905 жылы Йена университетінде 1100 студент оқыды, ал оқытушылар құрамы (приват-доценттерді қоса) 112 адамды құрады. Оның көптеген қосымша құрылымдарының ішінде 200 000 томдық кітапхана, обсерватория, метеорологиялық институт, ботаникалық бақ, теология, филология және педагогика семинарлары, сондай-ақ жақсы жабдықталған клиникалық, анатомиялық және физикалық институттар бар болды. 1918 жылы саксондық герцогтықтар таратылғаннан және 1920 жылы басқа княздықтармен бірігіп Тюрингия еркін штаты құрылғаннан кейін университет 1921 жылы Тюрингия мемлекеттік университеті (Thüringische Landesuniversität) деп қайта аталды. 1934 жылы университет тағы да атын өзгертті және қазіргі Фридрих Шиллер университеті атамын алды. 20 ғасырда Zeiss компаниясы мен университет арасындағы ынтымақтастық Йенаға жаңа өркендеу мен назар аударды, нәтижесінде қаржыландыру мен студенттер саны күрт өсті.

Нацистік кезең

Үшінші рейх кезінде, бейкүнә нацистер университетке жетекші лауазымдарға тағайындалды. Расалық зерттеуші және СС гауптшарфюрері Карл Астель 1933 жылы дәстүрлі біліктілік пен процедураларды ескермей, профессор болып тағайындалды; кейіннен 1939 жылы университет ректоры болды. Сондай-ақ, 1933 жылы «кәсіби мемлекеттік қызметті қалпына келтіру» заңының нәтижесінде көптеген профессорлар университетті тастауға мәжбүр болды. Студенттік ағайындықтар, әсіресе Burschenschaften таратылып, нацистік студенттік федерацияға біріктірілді. Нацистік студенттік федерациясы билікке келер алдында студенттер сайлауында, 1933 жылғы қаңтарда үлкен қолдауға ие болып, 49,3% дауыс жинады, бұл екінші үздік нәтиже болды. Йенадағы студенттік байланыстар мен нацистік студенттер арасында кең ауқымды адамдық және идеологиялық байланыстар тіркелді. 1945 жылғы ақпан және наурыз айларында Йенаға жасалған одақтас авиациялық шабуылдары кезінде Университет кітапханасы, университет бас ғимараты және Бахштрасседегі бірнеше клиникалар толық немесе айтарлықтай зақымдалды. Ботаникалық бақ, психологиялық және физиологиялық институттар, сондай-ақ үш химия институты толығымен қирады. Ұлттық-социалистік кезеңдегі маңызды оқиға – педиатр Юсуф Ибрагимді тергеу болды. Сенат комиссиясы дәрігердің физикалық немесе психикалық мүгедек балаларды «эвтаназиялауға» қатысқанын анықтады.

Қазіргі

XX ғасырда университет Карл Цайс (компания) компаниясымен ынтымақтастық арқылы дамытылды, осылайша студенттер санын жаппай университет ретінде арттыруға мүмкіндік алды. 1905 жылы университетте 1100 студент және 112 университет оқытушысы болды, содан бері бұл көрсеткіш шамамен жиырма есеге артты. Фридрих Шиллер университеті – Тюрингиядағы жалпы білім беретін жалғыз университет. 1995 жылдан бері Мартин Лютер университеті (Галле-Виттенберг) және Лейпциг университетімен университеттер бірлестігі құрылған. Мақсаты – ең алдымен студенттерге серіктес университеттерге және шараларға салыстырмалы түрде қиындықсыз бару мүмкіндігін беру, осы арқылы оқу пәндері мен тақырыптар ауқымын кеңейту. Қазіргі уақытта, мысалы, биоинформатика саласында оқыту бойынша ынтымақтастыққа қосылды. Бұдан өзге, ынтымақтастық университет басшылығына тәжірибе алмасуға және бірлескен жобаларды бастауға мүмкіндік береді. Сонымен, мысалы, Германияның интеграциялық биологиялық алуан түрлілік зерттеу орталығына (iDiv) университеттер желісінен табысты өтінім жасалды. Ынтымақтастық басқа деңгейлерде де жалғасуда: мысалы, әйелдерге арналған бірлескен менторлық бағдарламада немесе Орталық Германия архивтер желісінде. Соңғысы емес, бірлескен спорттық іс-шаралар да бар. 2014 жылдың қазанынан бастап фармаколог Вальтер Розентал университет президенті, ал 2007 жылдан математик Клаус Бартольм университет канцлері болып табылады.

Рейтингтер

Йена университеті бірнеше университет рейтингісінде танымал. QS World University Rankings 2024 бойынша университет әлемдік деңгейде 461-ші, ал ұлттық деңгейде 26-шы орында тұр. 2024 жылғы Times Higher Education World University Rankings бойынша ол әлемдік деңгейде 201-250-ші орында, ал ел ішінде 22-24-ші орында саналады. Әлемдік университеттердің академиялық рейтингісі (ARWU) 2022 жылы оны әлемдік деңгейде 401-500-ші аралыққа, ал ұлттық деңгейде 25-31-ші орынға қойды.