Клеомен I: Спарта патшасы және парсыларға қарсы күрес
Cleomenes I
Клеомен I (б.з.д. 524-490 жж.) – Спарта патшасы, Персияға қарсы грек қарсылығын ұйымдастырған, ежелгі Грекия саясатына әсер еткен маңызды тұлға. Тарихшы Геродоттың еңбектерінде айтылған.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Спартаның Агиад патшасы шамамен б.з.д. 524 жылдан шамамен б.з.д. 490 жылға дейін.
Agiad King of Sparta from c.524 BC to c.490 BC
I Клеомен (/k//l//iː/'/ɒ//m//ᵻ//n//iː//z/; грекше Κλεομένης; шамамен б.з.д. 490 ж. қайтыс болған) – шамамен б.з.д. 524 жылдан шамамен б.з.д. 490 жылға дейін Спартаның Агиад патшасы болған. Спартаның ең маңызды патшаларының бірі Клеомен Дарийдің Парсы империясына қарсы гректердің қарсылығын ұйымдастыруда және Классикалық Грекияның геосаяси тепе-теңдігін қалыптастыруда шешуші рөл атқарды.
Cleomenes I (/k//l//iː/'/ɒ//m//ᵻ//n//iː//z/; Greek Κλεομένης; died c. 490 BC) was Agiad King of Sparta from c. 524 to c. 490 BC. One of the most important Spartan kings, Cleomenes was instrumental in organising the Greek resistance against the Persian Empire of Darius, as well as shaping the geopolitical balance of Classical Greece.
Геродот жазған оқиға
Клеоменнің өмірі туралы көбінесе V ғасырдың екінші жартысындағы афиналық тарихшы Геродоттың "Тарихтары" арқылы белгілі. Ол парсы соғыстарынан бұрынғы онжылдықтарды қамтитын 5 және 6-кітаптардың маңызды тұлғаларының бірі. Дегенмен, Геродоттың баяндамасында көптеген қателіктер бар, әсіресе бірнеше маңызды оқиғалардың мерзімі бойынша, және ол Клеоменге қатысты өте жақтық емес. Геродот Клеомен туралы ақпаратты оның қарсыластарынан алған сияқты: оның жарты бауырлары Леонид пен Клеомордың ұрпақтары, сондай-ақ 491 жылы Клеомен тақтан түсірген Спартаның басқа патшасы Демараттың ұрпақтары. Мысалы, Геродот Клеоменнің билігі қысқа болғанын айтады, бірақ ол шамамен 30 жыл патшалық құрды.
Most of the life of Cleomenes is known through the Histories of Herodotus, an Athenian historian of the second half of the 5th century. He is one the most important characters of books 5 and 6, covering the decades before the Persian Wars. Herodotus' account however contains many mistakes, especially on the chronology of several major events, and is also very biased against Cleomenes. It seems that Herodotus got his information on Cleomenes from his opponents: the descendants of his half brothers Leonidas and Cleombrotus, as well as those of Demaratus, the other Spartan king who was deposed by Cleomenes in 491. Herodotus for instance states that Cleomenes' reign was short; however he ruled for about 30 years.
Отбасылық тарихы және қосылу
Клеомен – Спартаның екі патшалық әулетінің бірі (екіншісі – Эврипонтидтер) Агид әулетіне жататын Анаксандрид II-нің ұлы болды. Әкесінің бірінші әйелі (онымен туған немересі) ұл тумағандықтан, ефорлар оны тағы бір әйелге үйленуге мәжбүр етті, бірақ бірінші әйелімен ажыраспады – Спарта тарихында бұрын-соңды болмаған бигамия оқиғасы. Оның жаңа жұбайы, мүмкін, 6 ғасырдың ортасында билік еткен ефор Хилонның әулетінен шыққан болуы мүмкін. Клеомен осы екінші некеден дүниеге келді, бірақ кейін әкесі бірінші әйеліне қайта оралды және одан тағы үш ұлы болды: Дорий, болашақ патша Леонид және Клеоморот – соңғы екеуі егіз болуы мүмкін. Дорий ("дориялық") деген ат Спартаның дориялық тегіне тікелей сілтеме жасайды және эфор Хилонның Солтүстік Пелопоннестегі этностық жағынан өзгеше Ахайямен достық қарым-қатынас орнату саясатын қабылдамауының нәтижесі болуы мүмкін. Анаксандридтің екінші әйелінің туыстары Дорийдің заңдылығын оның тууына дейін-ақ даулап, ефорлар жүктіліктің рас екенін анықтау үшін оның тууына қатысты. Бұл Спарта патшалық ортасындағы күшті отбасылық бәсекелестікті көрсетеді; сонымен қатар, сол кезде Анаксандридтің екінші әйелінің туысы болашақ Эврипонтид патшасы Леотихидтың әйелі болды. Әкесі қайтыс болғаннан кейін, Клеоменнің мұрагерлігіне Дорий таласты, өйткені оның "ерлігі" жоғары бағаланды. Бұл мәлімдеме, мүмкін, Дорийдің Спартадағы қатаң әскери жаттығулар – агогеден өткенімен байланысты болса керек, ал Клеомен мұрагер ретінде одан босатылды (бірден-бір мүмкін ерекшелік). Дорий Клеоменнің заңдылығына қарсы шығуы мүмкін, себебі ол патшаның бірінші әйелінен туған, үстіне патшалық тегінен шыққан еді. Клеомен үлкен ұлы болғандықтан, оның талабы күштірек деп есептелді және ол патша болды. Бұл Дорийдің Ливия мен Сицилиядағы жаңа жерлерді мекендеуге аттануына себеп болды, ол шамамен 510 жылы сол жерлерде қайтыс болды. Клеоменнің таққа отыру күні көптеген қазіргі ғалымдар арасында ұзақ талқыланды, бірақ тарихшы Дэвид Харви грек тарихшысы Диодор Сицилиялықтың Клеомен II билігінің ұзақтығын (370–309) оның бұрынғы есімдесімен шатастырғанын анықтады. Диодордың қатесін ескермей, Харви Клеоменнің "Платея оқиғасынан бірнеше жыл бұрын" таққа отырғанын, оның билігі 524–523 жылдары басталғанын айтады.
Cleomenes was the son of Anaxandridas II, who belonged to the Agiad dynasty, one of the two royal families of Sparta (the other being the Eurypontids). As his father did not have a son from his first wife (who was also his niece), the ephors forced him to marry another woman, without divorcing his first wife—an unprecedented occurrence of bigamy in Sparta. His new spouse likely came from the family of the ephor Chilon, an important reformer, who held office in during the mid 6th century. Cleomenes was born from this second marriage, but then his father returned to his first wife and had three further sons with her: Dorieus, the future king Leonidas, and Cleombrotus—the latter two were possibly twins. The name Dorieus ("the Dorian") explicitly refers to the Dorian ethnicity of Sparta, and might be a rejection of the ephor Chilon's policy of establishing an amicable relationship with the ethnically different Achaia in the northern Peloponnese. The family of Anaxandridas' second wife immediately contested the legitimacy of Dorieus even before his birth, as the ephors attended his birth in order to certify the authenticity of the pregnancy. This shows that there were strong familial rivalries among Spartan royal circles; besides, at the same time, a cousin of Anaxandridas' second wife was also the bride of the future Eurypontid king Leotychidas. In turn, when his father died, Cleomenes' succession was contested by Dorieus, because of his superior "manly virtue". Perhaps this statement is related to a great performance during the agoge—the rigorous military training at Sparta—which Dorieus had to endure, while Cleomenes avoided it as heir apparent (the only possible exemption). Dorieus could have also contested Cleomenes' legitimacy on the ground that he was a son of the king's first wife, who was additionally of royal descent. As Cleomenes was the eldest son, his claim was nevertheless deemed stronger and he became king. It prompted the departure of Dorieus to colonial ventures in Libya and Sicily, where he died in c.510. The date of Cleomenes' accession had been debated among modern scholars for a long time, until historian David Harvey found that the Greek historian Diodoros of Sicily had confused the length of Cleomenes II's reign (370–309) with that of his earlier namesake. Putting aside Diodoros' error, Harvey states that as Cleomenes came to the throne "a few years earlier than the Plataia incident", he dates the start of his reign to 524–523.
Билік
Билік құрған алғашқы жылдары Клеомен ақылға қонымды дипломатияны ұстанды, шетелдік экспедицияларға шақырылғанда оларды қабылдамады, мүмкін, шетелдегі соғыста жеңіліс гилоттардың көтерілісіне алып келуінен қорқып.
During the first years of his reign, Cleomenes adopted prudent diplomacy, rejecting foreign expeditions when solicited, possibly due to the threat of a helot revolt that a defeat in a war abroad would cause.
Платаиядағы кездесу (б.з.д. 519 ж.)
Клеоменнің патшалық құрғандағы алғашқы ісі – Фива мен Афина арасында орналасқан Платия қаласымен байланысы. 519 жылы Геродот Клеомен Платия маңында болғандығын, ал платиялықтар Спартамен одақ құруды сұраған, бірақ ол одан бас тарғандығын айтады. Оның орнына ол оларға Афинамен одақтасуға кеңес берді, себебі ол Грекияның ең қуатты екі полисі – Фива мен Афина арасында шекаралық қақтығыс тудыруды қалады. Платиялықтар осы кезде Теба құрып жатқан Бойотия лигасына күштеп қосылудан қашынғысы келген. Г. Э. М. де Стэ. Круа мен Пол Картледж бұл әрекетті дипломатияның «шеберлік қадамы» деп атайды, бірақ басқа заманауи ғалымдар Клеоменнің Фива мен Афина арасында араздық тудыруды көздегеніне сенбейді. Геродот Клеоменнің сол кезде Платияға неліктен жақын болғанын түсіндірмейді. Оны түсіндіру үшін бірнеше теориялар ұсынылды. Мүмкін, ол өзінің одақтасы Фессалияның Латтамиясының жорығына қолдау көрсету үшін Фиваға жорыққа шыққан шығар, бірақ тебандықтар ол келгенге дейін Цересс шайқасында фессалиялықтарды жеңгендіктен, ол өз күштерін қақтығысқа тартпай, оларды әлсіретуге тырысқан мүмкіндікті пайдаланды. Тағы бір мүмкіндік – ол Мегараны немесе Фиваны Пелопоннес лигасына қосылуға көндіруге тырысқан, немесе Саламис аралы үшін Мегара мен Афина арасындағы дауды шешуге араласқан. Кейбір заманауи ғалымдар осы оқиғаның күніне күмәнданып, көбінесе 519-ға емес, 509 жылды ұсынады, себебі ол Клеоменнің афиналық саясатқа қатысуымен үйлесімдірек, бірақ көпшілік пікір 519 жылды қолдайды.
The first known deed of Cleomenes as king is his dealing with the city of Plataia, located between Thebes and Athens. In 519, Herodotus states that Cleomenes happened to be in the vicinity of Plataia, when the Plataians requested an alliance with Sparta, which he rejected. Instead he advised them to ally themselves with Athens, because he wanted to stir a border conflict between Thebes and Athens, two of the most powerful poleis of central Greece. The Plataians probably wished to avoid their forced incorporation into the Boiotian League, which was being built by Thebes at this time. G. E. M. de Ste. Croix and Paul Cartledge call this move "a master stroke" of diplomacy, but other modern scholars do not believe it was Cleomenes' intention to create a rift between Thebes and Athens. Herodotus does not explain why Cleomenes was near Plataia at that time. A number of theories have been advanced to explain it. Perhaps he was marching on Thebes to support an invasion of his ally, Lattamyas of Thessaly, but as the Thebans had defeated the Thessalians at the Battle of Ceressus before he arrived, he took the opportunity to try and undermine them without engaging his forces. Another possibility is that he was trying to convince either Megara or Thebes to join the Peloponnesian League, or he was arbitrating between Megara and Athens over the island of Salamis. The date of this event has been challenged by some modern scholars, who have often suggested 509 rather than 519, as it would better fit with Cleomenes' latter involvement in Athenian politics, but the majority view remains in favour of 519.
Шетелдік елшіліктер (б.з.д.
516 жылы Клеомен Самос аймағынан келген Маандрийдің елшілігін қабылдады, ол Персия империясының құлы болған Силосон тиранын қууға көмек сұрады. Персия империясы сол кезде Шығыс Эгей теңізінің қала-мемлекеттерін бағындырып алған еді. Алайда, ефорлардың қолдауымен Клеомен бас тартты және олар Маандрийді Пелопоннес аймағынан қуып жіберді. Клеомен Пелопоннес одағын алысқа соғысқа салуды, әсіресе Парсы империясына қарсы, қаламаған болуы мүмкін. Маандрийдің ниеттері де рөл атқарған болуы мүмкін, өйткені ол Самостың тираниясын иеленгісі келген. Шамамен 513 жылы Дарий Ұлы Скифияға шабуыл жасады, бұл Скифияны парсыларға қарсы одақ сұрап Спартаға елші жіберуге мәжбүр етті. Геродоттың айтуынша, скифтер Фазис өзенінен Мидияға дейін жорық жасауға, ал спарталықтар Эфестен шығысқа қарай ілгерілеуге келісетін. Алайда, бұл оқиға күмәнді, себебі скиф елшілері кейін Клеоменнің өліміне түсінік беру үшін қайта пайда болды, ал ұсынылған одақ Геродоттың пан-грек фантазиясы сияқты көрінеді. 494 жылдан кейінгі басқа да уақыт көрсетілген, себебі Геродоттың Эфес туралы айтуы, қала сол кезде парсылардың бақылауында болмағанын көрсетеді, ал бұл тек 499-494 жылдардағы Иондық көтерілістен кейін ғана болды.
In c.516, Cleomenes received an embassy from Maeandrius of Samos asking him for help to expel the tyrant Syloson, a puppet of the Persian Empire, which was at the time was subjugating the city states of the eastern Aegean Sea. However, with the support of the ephors, Cleomenes refused and they expelled Maeandrius from the Peloponnese. Perhaps Cleomenes did not want to commit the Peloponnesian League to long distance wars, especially against Persian Empire. Maeandrius' intentions may have also played a role, as he probably coveted the tyranny of Samos. In about 513, Darius the Great invaded Scythia, which prompted the latter to send an embassy to Sparta in order to request an alliance against the Persians. Herodotus says the Scythians offered to go from the river Phasis to Media, while the Spartans would march east from Ephesus. This story is however suspect, as the Scythian ambassadors later resurfaced to explain the death of Cleomenes, and the proposed alliance looks like a Pan Hellenic fantasy of Herodotus'. An alternative date of after 494 BC has been proposed, because the mention of Ephesus by Herodotus implies that the city was not under Persian control, which only happened after the Ionian Revolt of 499 – 494.
Спартаның Хиппиасқа қарсы соғысы (б.з.д.
500-ші жылдары Клеомен афиналық саясатқа төрт рет араласты, бұл Афинада демократияның құрылуына әкелді. Афинаның қуатты, бірақ жер аударылған Алкмеонидтер әулеті Дельфидегі Аполлон оракулына пара беріп, спарталықтарға оракулға кіруге рұқсат етілмейтінін айтты, егер олар 561 жылдан бері Афинада билік жүргізіп келген Пейсистратидтер әулетінің тираниясын жоймаса. Анхимолус басқарған алғашқы спарталық жорық шамамен 511 жылы өтті, бірақ Писистраттың ұлы тиран Гиппиас, оған 1000 атты әскер жіберген тессалиялық одақтастарының көмегімен жеңіске жетті. 510 жылы Спарта Клеомен басқаратын үлкен күш жіберді, ол құрлық арқылы Аттикаға келді. Спарталықтар Гиппиасқа қарасты тессалиялық жалдамалы әскерді жеңіп, содан кейін Гиппиас өзінің қолдаушыларымен бірге паналаған Акропольді қоршады. Спарталықтар оның ұлдарын кездейсоқ тұтқындағаннан кейін тиран басылды; ол кейін Парсы империясына жер аударылды. Гиппиасқа қарсы соғыс Спартаның 6-шы ғасырдың соңында тирандарды жою саясатына сай болды. Сонымен қатар, Афина тирандары парсылықтарға деген ықыласымен (медизм деп аталады) белгілі болды, және Клеомен осы уақытта бүкіл Грекияда оған қарсы күреске кірісті. Гиппиас сонымен қатар Спартаның тағы бір жауы – Аргос қаласымен достық қарым-қатынаста болды. Тиранияның құлауына спарталық патшаның араласуы себеп болғанына ұялған афиналықтар кейіннен 514 жылы Гиппиас ағасы Гиппархты өлтірген Хармодий мен Аристогейтон туралы әңгімені кеңінен таратты. Спартаның Афина ісіне араласуының тағы бір себебі, мүмкін, Гиппиас ықпалымен Мегараның Пелопоннес одағынан шығуы болуы мүмкін. Бұл Анхимолус кемелерді пайдалануының себебі болуы мүмкін, өйткені Коринф бұғазы жабық болды. Клеомен 511/510 жылдары Мегараны одаққа қайтаруға мәжбүр етті. Плутарх Солон заманында Спарта Афина мен Мегара арасында Саронидық шығанағындағы Саламис аралының иелігі үшін төрешілік жасағанын айтады. Бірақ Клеомен де төрешілердің бірі ретінде есімдері тізілгендіктен, кейбір заманауи ғалымдар осы мәселені соғыстан кейін, шамамен 510 жылы шешілгенін айтады, себебі Клеомен Мегараның одақтан шығуы үшін жазалау мақсатында Афинаның пайдасына шешім шығарды, сондай-ақ Афинаны Пелопоннес одағына қосуға тырысты. Бұл теория әлі де даулы, өйткені басқа пікірлер Мегара төрелігін 519 жылы, Платея оқиғасымен бір уақытта болды деп санайды.
In the 500s, Cleomenes meddled four times in Athenian politics, which ultimately led to the creation of democracy in Athens. The powerful, but exiled, Alcmaeonid family of Athens bribed the Oracle of Apollo at Delphi to tell the Spartans that they would not have access to the Oracle unless they removed the tyranny of the Peisistratid dynasty, who had held power in Athens since 561. The first Spartan expedition, headed by Anchimolus, took place in c.511, but was defeated by the tyrant Hippias, son of Pisistratus, thanks to the help he received from his Thessalian allies, who had sent a force of 1000 cavalrymen. In 510, Sparta sent a bigger force commanded by Cleomenes, who went to Attica by land. The Spartans defeated the Thessalian mercenaries of Hippias, then besieged Hippias in the Acropolis, where he had sought shelter with his supporters. The tyrant surrendered after the Spartans captured his sons by chance; he then went into exile in the Persian Empire. The war against Hippias was consistent with the policy of removing tyrants followed by Sparta during the late 6th century. Moreover, the tyrants of Athens were known for their Persian sympathies (called Medism), which Cleomenes started to vigorously fight throughout Greece at this time. Hippias was also a friend of Argos, another one of Sparta's enemies. Embarrassed by owing the fall of the tyranny to the intervention of a Spartan king, the Athenians later promoted instead the story of Harmodius and Aristogeiton, who had murdered Hippias' brother Hipparchus in 514. Another reason for the Spartan interventions in Athens may be the defection of Megara from the Peloponnesian League, perhaps at the instigation of Hippias. This would also be the reason why Anchimolus had to use ships to reach Attica, since the Isthmus of Corinth was cut off. Cleomenes then forced Megara back into the League in 511/510. Moreover, Plutarch mentions that at the time of Solon, Sparta acted as arbitrator between Athens and Megara for the ownership of Salamis, an island in the Saronic Gulf. But as Cleomenes is cited as one of the arbiters, several modern scholars place the settlement in c.510, just after the war, because Cleomenes finally decided in favour of Athens, probably to punish Megara for its defection, and also to bring Athens into the Peloponnesian League. This theory remains controversial as several other opinions place the Megara arbitration in c.519, at the same time as the Plataea incident.
Афиналық төңкеріс (б.з.д. 507 ж.)
Афинада аристократиялық топтар арасында Клистен мен Исагор бастаған күрес қала билігі үшін өршіді. 508/507 жылдары Спарталық олигарх Исагор архонт болды, бірақ Клистен азаматтардың арасында үлкен қолдау табу және билігін кеңейту үшін демократиялық реформалар жасауға уәде берді. Енді жеңіліс алған Исагор досы Клеоменнен көмек сұрады, ал оның Исагордың әйеліне ғашық болғаны туралы әңгімелер тарады. Клеомен дипломатиялық жолмен Клистенді елден қууға қол жеткізді, бірақ Исагор әлі де қауіпсіздігіне көзі жетпей, Спарталық досының араласуын сұрады. Клеомен өзінің беделі қаладағы саяси жағдайды өзгертуге жеткілікті деп ойлап, шағын күзетшілер тобымен Афинаға келді. Бірақ, буль (boule) тарату туралы бұйрықты қабылдамады; осы қарсылық әрекеті афиналықтардың арасында үлкен көтеріліске ұласты. Клеомен мен Исагор күтпеген жерден Акропольге сиынып, қоршауға алынды. Акропольде қамалып қалған Клеомен ежелгі Афина Полиас ғибадатханасына кіруге тырысты, бірақ діни қызметкер оған кіруге тыйым салды, себебі ғибадатхана дориандарға – спартандықтардың этникалық тобына (ал афиналықтар иониялықтар) тыйым салынған еді. Клеомен өзінің күшін көрсету үшін тыйым салынған жерде құрбандық шалуға тырысқан, бұл жаулап алушылар, әсіресе спартандық қолбасшылар үшін тән мінез-құлық болатын. Афинаның діни қызметкері Афинадағы ең маңызды дін қызметкері болғанымен, Геродот оның есімін атамай, Спартаның шабуылына қарсы тұрған құдай ретінде сөйлеуіне мүмкіндік берді. Клеомен: «Әй, әйел, мен дориан емес, ахейлікпін», – деп жауап берді. Осы контексте ахейліктер Гомер поэмаларындағы гректер еді. Бұл атау 6 ғасырдың ортасында ефор Хилонның мұрасын иелену саясатын еске салады. Хилонның ұрпағы болған Клеомен афиналықтарға өзін жат емес екенін көрсету үшін ахейлік екенін айтуға тырысты. Оның діни қызметкерге берген жауабының екінші бір мағынасы бар, оны «Мен Дориус емеспін» деп аударуға болады, бұл оның бәсекелес жартылай бауырының аты. Қоршаудың үшінші күні Клеомен жағдайының үмітсіз екенін түсінді және капитуляция туралы келіссөздер жүргізді: спартандықтар Исагормен бірге кетуге рұқсат алды, бірақ соңғысының жақтастары қырғынға ұшырады.
In Athens, a struggle took place between aristocratic factions headed by Cleisthenes and Isagoras for the control of the city. The pro Spartan oligarch Isagoras became archon in 508/507, but Cleisthenes promised democratic reforms in order to gain greater support among the citizenry and expand his power base. Now on the losing side, Isagoras called for help from his friend Cleomenes, whom it was rumoured was also in love with Isagoras' wife. Cleomenes obtained the exile of Cleisthenes through diplomacy, but Isagoras still felt unsafe, and requested intervention by his Spartan friend. Cleomenes personally came to Athens with a small bodyguard, possibly thinking that his prestige would be enough to change the political course of the city. However, the boule rejected the dissolution order; this act of resistance triggered a large revolt among the Athenians. Taken by surprise, Cleomenes and Isagoras sought shelter on the Acropolis, where they were besieged. While stuck on the Acropolis, Cleomenes tried to enter the Old Temple of Athena Polias, but the priestess barred him access, saying that the temple was forbidden to Dorians—the ethnic group of the Spartans (Athenians were Ionians). Cleomenes likely wanted to show his strength by making a sacrifice in a forbidden place, which was a typical behaviour for conquerors and notably Spartan commanders. Even though the priestess of Athena was the most important cleric in Athens, Herodotus chose not to give her name in order to make her speak as the goddess resisting the Spartan invasion. Cleomenes famously replied: "Woman, I am not Dorian but Achaean". In this context, the Achaeans were the Greeks of Homer's poems. The name recalls the ephor Chilon's policy of appropriating their heritage in the middle of the 6th century. A descendant of Chilon, Cleomenes therefore attempted to present himself as less alien to the Athenians by claiming an Achaean identity. His reply to the priestess also conveys a second meaning, as it can be translated by "I am not Dorieus", the name of his rival half brother. In the third day of the siege, Cleomenes realised that his position was hopeless, and negotiated a surrender: the Spartans were allowed to leave with Isagoras, but the supporters of the latter were massacred.
Боеотия соғысы (б.з.д.
Көрген қорлықтан кейін кек алу ниетімен Клеомен Афинаға қарсы үлкен коалиция құрды, Пелопоннес лигасы, Беотия және Эвбея аралындағы Халкисті біріктірді, бұл Афинаны Парсымен одақ іздеуге итермеледі – Клеоменнің араласуының тағы бір себебі. Мақсаты – Исагорды қайтадан тиран етіп орнату еді. Бірақ Пелопоннес әскері Батыс Аттикадағы Элеузиске келгенде, коринфтіктер одан әрі жорықтан бас тартып, үйлеріне оралды. Эврипонтид патшасы Демарат та Клеоменмен келіспей, қалған одақтастарын Пелопоннеске алып кетті, осылайша жорықтың ілгерілеуін тоқтатты. Соның салдарынан афиналықтар бооттықтарды, содан кейін халкисті жеңіліспен күйретіп жіберді. Көптеген қазіргі заманғы тарихшылар бұл көңіл күйдің өзгеруіне сенбейді және баламалы теориялар ұсынады. Лоуренс Тритлдің пікірінше, Клеомен Акропольден шегінген соң, Элеузисті басып алып, толық әскерімен қайтып келгенше Исагорды сол жерде қалдырған. Келесі жылы спартандықтар мен олардың одақтастары Элеузиде Афинаның бұл қаланы қайтарып алғанын білді; Аттикада сенімді база болмағандықтан, тұтас жорық үмітсіз болып көрінді де тоқтатылды. Симон Хорнбловердің ойынша, пелопоннезиялықтар Афина мен Парсы арасындағы одақ туралы Элеузиске жеткеннен кейін ғана білген, және олар соңғысымен соғысқа түсуге құштар емес еді. Клеомен Элеузис маңында қаланың қасиетті аумағындағы кейбір ағаштарды, әскери мақсатта жойған болуы мүмкін. Бұл сәтсіз жорықтың бірнеше салдары болды. Біріншіден, Спартада екі патшаның бір уақытта жорыққа шығуына тыйым салатын заң қабылданды, осылайша даулы жағдайды болдырмақ болды. Екіншіден, Пелопоннес лигасының ұйымдастырылуы айтарлықтай өзгертілді. Спарта одақтастарына Лига конгресін құруға рұқсат берді, онда одақтастар соғыс жариялау және бейбітшілік орнату туралы дауыс бере алатын еді. Бірнеше жылдан кейін, шамамен 504 жылы, Пелопоннес лигасының алғашқы конгресі Спартада өтті, онда Гиппиас Афинаға қайтару мәселесі талқыланды. Спартандықтар оны қайта орнатуды қалады, себебі олар Алькмеонидтердің жалған болжамдарымен алданып, 510 жылы Гиппиас биліктен алынғанын айтты. Гиппиас Спартаға келіп, өзінің ісін қорғады, бірақ Коринф бастаған одақтастар бұл ұсынысты қабылдамады. Содан кейін Гиппиас Грекияны тастап, мүмкін Хиос аралына көшіп кетті. Кейбір ғалымдар Спартаның сыртқы саясатындағы бұл өзгерістің Клеоменнің ісі екенін болжайды, бірақ Геродот оны мүлдем есімдерінде жоқ. Сте. Круа керісінше, Спартаның Гиппиасқа қолдауы қаладағы Клеоменнің қарсыластарынан туды деп жазады, олар Афинадағы жаңа үкіметті Гиппиасқа қарағанда Спартаға қауіптірек деп есептеді.
Revengeful after the humiliation he suffered, Cleomenes set up a large coalition against Athens, gathering the Peloponnesian League, Boeotia, and Chalkis (on the island of Euboea), which pushed Athens to seek an alliance with Persia—another reason for Cleomenes' intervention. The goal was again to install Isagoras as tyrant. However, once the Peloponnesian army arrived at Eleusis in Western Attica, the Corinthians refused to continue and returned home. Demaratus, the Eurypontid king, similarly disagreed with Cleomenes and took the rest of the allies with him back to the Peloponnese, thus effectively calling off the invasion. As a result, the Athenians easily defeated the Boeotians, then Chalkis. Several modern historians find this change of mood unconvincing and have offered alternative theories. Lawrence Tritle has suggested instead that after Cleomenes retreated from the Acropolis, he captured Eleusis and left Isagoras in charge there until his return with the full army. The following year, the Spartans and their allies discovered at Eleusis that Athens had retaken this city; without a secure base in Attica, the whole expedition appeared hopeless and was cancelled. Simon Hornblower thinks that the Peloponnesians only learned about the alliance between Athens and Persia once they reached Eleusis, and they did not want to go to war with the latter. While near Eleusis, Cleomenes may have destroyed some trees in the sacred area of the city, probably for military reasons. This failed invasion had several consequences. Firstly, a law was passed in Sparta forbidding the two kings to go on campaign at the same time, in order to avoid another dangerous disagreement on the field. Secondly, the organisation of the Peloponnesian League was considerably amended. Sparta had to concede its allies the creation of a League congress, in which the allies could vote on declaring war and making peace. A few years later, possibly in 504, the first recorded congress of the Peloponnesian League took place in Sparta, during which the restoration of Hippias to Athens was debated. The Spartans wished to restore him because they said they had been tricked by the false oracles of the Alcmeonids, which prompted the removal of Hippias in 510. Hippias was present and pleaded his cause in Sparta, but the allies led by Corinth rejected the proposal. Hippias then left Greece for good, perhaps to the island of Chios. Although some scholars have assumed this reversal of Sparta's foreign policy was Cleomenes' doing, it seems that he played no part in this, because Herodotus does not mention him at all. Ste. Croix instead writes that Sparta's support of Hippias came from Cleomenes' opponents in the city, who considered the new regime in Athens to be more hostile to Sparta than Hippias.
Иониялық көтеріліс және оның салдары
499 жылы Милет тираны Аристагор Спартаға келіп, Персияға қарсы Иониялық көтерілісте көмек сұрап патша Клеоменге жүгінді. Аристагор Клеоменді Персияны және оның байлықтарын оңай жаулап алуға уәде беріп, көндіруге тырысты, бірақ Клеомен Персияның орталығына дейінгі қашықтық тым ұзақ екенін білген соң оны кері қайтарды. Аристагор оған пара беру үшін күміс ұсынды. Клеомен бас тартқандықтан, Аристагор оған одан да көп ұсыныс жасауға кірісті. Геродоттың сөзінше, Аристагор Клеоменге 50 талант күміс ұсынғанда, оның кішкентай қызы Горго оны, өзін бұзуға тырысатын адамға сенбеуге ескертті.
In 499, Aristagoras, the tyrant of Miletus, came to Sparta to request help from King Cleomenes with the Ionian Revolt against Persia. Aristagoras nearly persuaded Cleomenes to help, promising an easy conquest of Persia and its riches, but Cleomenes sent him away when he learned about the long distance to the heart of Persia. Aristagoras attempted to bribe him by offering silver. Cleomenes declined, so Aristagoras began offering him more and more. According to Herodotus, once Aristagoras offered Cleomenes 50 talents of silver, Cleomenes's young daughter Gorgo warned him not to trust a man who threatened to corrupt him.
Аргосқа қарсы соғыс (б.з.д. 494 ж.)
494 жылы Спарта мен Аргос арасындағы елу жылдық бейбітшілік аяқталып, жаңа соғысқа бастады. Бұл бейбітшілік, мүмкін, Спартаның Тиреат аймағын бақылаудағы жеңісінен кейін, екі қаланың шекаралық аймағын Анаксандридас II жаулап алғаннан соң жасалды. Клеоменнің ниеті Пелопоннестегі қарсыласын әлсірету немесе Аргостың медизмге қатысы үшін жазалау болуы мүмкін. Бұл жорықта Пелопоннес одағы емес, тек Спарта ғана қатысты, және, мүмкін, тек спарталық азаматтар, әдетте олармен бірге шайқасқан perioeci қатыспады. Олардың қатарында кем дегенде 2000 спарталық сарбаз және олармен бірдей санда халоттар болды. Кемелер Арголь шығанағының қарсы бетіне, Аргостың бағынышты қалалары Тиринт пен Науплионға түсті. Тиринт маңындағы Сепеяда үлкен шайқас болды, онда Аргос армиясының барлығы, шамамен 6000 адам қырылды. Сте. Круа бұл шайқасты «екі грек мемлекеті арасындағы соғыста гоплиттердің ең ірі қырғыны» деп есептейді. Аман қалғандар жақын жердегі қасиетті орынға қашқан, бірақ Клеомен діңгектерді өртеп, аргивтерді өлтірді. Содан кейін ол әскерінің көп бөлігін жіберіп, мың сарбазымен Аргостың солтүстік-шығысындағы Микен қаласына бет бұрды. Жолда ол Аргостың Херайон ғибадатханасында тоқтады, онда құрбан шалуға тырысқан дін қызметкерін сабалап, тағы да құдайға қарсы келіп, оны тоқтатуға әрекеттенді. Екі жағдайда да Клеомен өзімен бірге келген халоттарына спарталықтарды діни жазадан қорғау үшін құдайға қарсы әрекет жасауды бұйырды. Клеомен шайқастан кейін Аргос маңында қалды, Тиринт пен Микеннен екі тәуелсіз қала құрып, Аргостың Науплион портына қол жеткізуін кесті. Аргосқа қарсы күшті жеңіске қарамастан, Клеомен қаланы басып алуға тырыспады, мүмкін, оның қорғанысы тым мықты болды немесе оған сенімді үкімет орнату мүмкін болмады. Спартаға оралғанда Клеоменді ефорлар алдында шайқастан кейін Аргосты сақтап қалғаны үшін пара алуда айыптады. Сот процесі Геросия немесе экклесия алдында өтті. Клеомен Аргостың қасиетті діңгектерін алғаннан кейін, оракулдың Аргосты басып алу туралы болжамы орындалғанын түсіндірді, себебі олардың аттары бірдей болғандықтан, және осылайша ақталды.
In 494, a fifty years' peace that had been signed between Sparta and Argos expired, leading to a new war. This peace had been possibly concluded after a Spartan victory for the control the Thyreatis, the border area between the two cities, won by Anaxandridas II. Cleomenes' motivations may have been either to weaken a rival in the Peloponnese, or to punish Argos for its Medism. The campaign only involved Sparta, not the Peloponnesian League, and perhaps only Spartian citizens, without the perioeci who usually fought alongside them in battle. They were at least 2,000 Spartan soldiers, with an equal number of helots. The ships landed on the other side of the Argolic Gulf, at Tiryns and Nauplia, two subject cities of Argos. A large pitched battle took place at Sepeia, near Tiryns, where the entire Argive army was wiped out, perhaps up to 6,000 men. Ste. Croix thinks the battle was "the greatest slaughter of hoplites [ ] in any war between two Greek states". The survivors fled to a sacred ground nearby, but Cleomenes put the grove on fire and killed the Argives. He then dismissed most of his army but a thousand soldiers and moved to Mycenae, in the northeast of Argos. On his way, he stopped at the Heraion of Argos, the great temple of Hera, where he committed another sacrilege by flogging the priest who tried to prevent him from performing a sacrifice in the temple. In both cases, Cleomenes had ordered his accompanying helots to commit the sacrileges, probably to shield the Spartiates from the religious consequences. Cleomenes remained in the vicinity of Argos in the aftermath of the battle in order to create two independent city states out of Tiryns and Mycenae, thus cutting Argos' access to its best harbour at Nauplia. Despite his crushing victory against Argos, Cleomenes did not try to capture the city, possibly because its defences were too strong, or he failed to install a friendly government. On his return to Sparta, Cleomenes was accused of bribery before the ephors for having spared Argos after the battle. A trial took place before the Gerousia or the ecclesia. Cleomenes explained that after having taken the sacred grove of Argos, the oracle's forecast regarding the capture of Argos had been fulfilled—since they shared the same name, and was therefore acquitted.
Демараттың (б.з.д. 491 ж.) жерленгені
493 жылы Иондық көтерілісін басып алғаннан кейін Грекияға шабуыл жасаған парсыларға көптеген қала-мемлекеттер сауда-саттықтарын жоғалтудан қорқып, дереу мойынсұнды. Осы мемлекеттердің бірі – Эгина еді. 491 жылы Клеомен ондағы маңызды жақтастарды қамауға тырысты. Эгина азаматтары оған көмектеспеді, ал Эврипонтид Спарта патшасы Демарат оның әрекеттерін әлсіретуге ұмтылды. Клеомен Демаратты құлатты, бұл алдымен Дельфи оракуліне пара беріп, оның құдайдың қалауы екенін жариялағаннан кейін, оны Леотихидаспен алмастырды.
When the Persians invaded Greece after putting down the Ionian revolt in 493, many city states quickly submitted to them fearing a loss of trade. Among these states was Aegina. So in 491, Cleomenes attempted to arrest the major collaborators there. The citizens of Aegina would not cooperate with him and the Eurypontid Spartan king, Demaratus attempted to undermine his efforts. Cleomenes overthrew Demaratus, after first bribing the oracle at Delphi to announce that this was the divine will, and replaced him with Leotychidas.
Шөгеру және өлім
490 жылы Клеомен өзінің қоса патшасы Демаратқа қарсы жасаған қастандығы ашылғанда Спартадан қашуға мәжбүр болды. Геродот алдымен Фессалияға барғанын айтады, бірақ мұндай үлкен жолдан кетудің ықтималдығы төмен, сондықтан Геродоттың қолжазбасы жиі Спартаның солтүстігіндегі Периоектер қаласы болған «Селасияға» түзетілді. Селасия Спартаға тым жақын болды, сондықтан Клеомен Аркадияға көшті. Шамамен 490 жылы Аркадияға келгеннен кейін Клеомен аркадиялықтарды біріктіргісі келді және оларға «ол қайда болса да, соңынан еріп жүруге» ант беруді сұрады. Бұл ант Пелопоннес одағының антының қайталауы болды, сондықтан Клеомен оларды Спартаға адал болудан өзіне адал етуге және содан кейін Аркадиямен жеке одақ құрып Спартаға қарсы шығуға тырысқан сияқты. Ол оларға егер Спартадағы орнын қайта алуға көмектессе, Аркадияны біртұтас саяси бірлік ретінде мойындайтынын уәде еткен болуы мүмкін. Геродоттың айтуынша, ант Нонакрис қаласында Стикс өзенінің жанында берілді – бұл әдетте тек құдайлар ғана ант беретін әлемнің астындағы өзен, сондықтан Клеомен тағы бір киелілікке қарсы келіп, «құдайлық мегаломаниядан» зардап шекті. Бірінші ғасырдың бірінші жартысында шығарылған аркадиялық монеталарға сүйене отырып, бірнеше тарихшылар Клеомен алғашқы Аркадия одағын құрды деп санайды, бірақ бұл федеративтік құрылым ежелгі дереккөздерде тек 371 жылы Леуктра шайқасында Спарта жеңілгеннен кейін ғана кездеседі. Алайда, соңғы зерттеулер бұл монеталардың саяси емес, Зевс Ликай мерекесімен байланысты екенін және Клеомен Аркадиядағы жоспарларын аяқтамағанын көрсетті. Геродоттың айтуынша, Стикске берілген ант ешқашан қабылданбаған.
Around 490 Cleomenes was forced to flee Sparta when his plot against his co king Demaratus was discovered. Herodotus states that he first went to Thessaly, but such a large detour is implausible, and Herodotus' manuscript has often been corrected to "Sellasia", which was a Perioecic city north of Sparta. Sellasia was still too close to Sparta, and Cleomenes moved to Arcadia. Upon his arrival in c.490, Cleomenes wanted to unite the Arcadians and requested them to swear the oath of "following him withersoever he might lead". This oath was a paraphrase of the oath of the Peloponnesian League, so it seems that Cleomenes tried to make them shift their allegiance from Sparta to himself, then turn against Sparta at the head of a personal union with the Arcadians. He might have promised them that if they helped him to regain his place in Sparta, he would recognise Arcadia as a single political unit. According to Herodotus, the oath would have been taken in the city of Nonacris, by the Styx—the river of the Underworld, where normally only gods swore oaths—therefore making Cleomenes commit another sacrilege and suffering from "divine megalomania". Based on Arcadian coins produced in the first half of the 5th century, several historians have even considered that Cleomenes created the first Arcadian League, whereas this federal structure only appear in ancient sources after the Spartan defeat at Leuctra in 371. However, more recent studies have shown that this coinage was probably not political, but connected to the festival of Zeus Lykaios, and that Cleomenes never completed his plans in Arcadia. The wording in Herodotus implies that the oath by the Styx was never taken.
Гелоттардың көтерілісі
Спарталықтар 490 жылы Персияға қарсы Марафон шайқасына кешігіп келді. Олардың ресми түсіндірмесі бойынша, олар діни мереке аяқтауға тиіс болған, бірақ философ Платон мұның Месениядағы гелоттардың көтерілісінен туындағанын айтты, және бірнеше тарихшылар оны сол кездегі Спартаға қарсы Клеоменнің әрекеттерімен байланыстырды. Клеомен, оның інісінің ұлы, кейінірек регент болған Паузания сияқты, гелоттарға олардың жағдайын жақсартуға көмектесу үшін олардан қолдау сұраған болуы мүмкін. Бұл теорияны қолдайтын дерек ретінде, шамамен 488 жылы Мессениядан келген босқындар Сицилияда Мессена қаласын құрды, ал спарталықтар 5 ғасырдың басында Мессендіктерге қарсы жеңіске жеткен соң Олимпиадада құрбандық шалдырды. Аркадия және Месенияның біріккен көтерілісінің қаупіне тап болған спарта билігі, әсіресе ефорлар, Клеоменді Спартаға қайта шақырды.
The Spartans arrived late at the battle of Marathon against Persia in 490. Their official explanation was that they had to finish a religious festival, but the philosopher Plato mentioned that it was caused by a revolt of the helots in Messenia, which several historians have linked to the activities of Cleomenes against Sparta at the time. Cleomenes could have promised the helots an improvement of their condition in exchange for help, as did his nephew the regent Pausanias a few years later. In support of this theory, the city of Messena in Sicily, was founded in c.488 by refugees from Messenia, and the Spartans made a dedication at Olympia after a victory against the Messenians at the beginning of the 5th century. Facing the threat of a combined revolt from Arcadia and Messenia, the Spartan authorities, notably the ephors, recalled Cleomenes to Sparta.
Спартаға оралу және өлім
Алайда, Геродоттың айтуынша, Клеомен осы кезде ақылдан безген деп есептелген. Спарталықтар оның не істейтінінен қорқып, оны түрмеге қамады. Жартылай бауырлары Леонид I мен Клеомброттың бұйрығымен Клеоменді тізбекке бұғаулады. Ол түрмеде түсініксіз жағдайда қайтыс болды, ал спарталық билік оның ақылсыздықтан өз-өзіне қол жұмсағанын мәлімдеді. Түрмеде Клеомен өлген күйде табылған, ал өлімі өзін-өзі жарақаттап, өз-өзіне қол жұмсау деп танылды. Ол өзін күзеткен гелотты пышақ беруге көндірген, содан кейін тізелерін, жамбасын және қарнына қатты жарақат келтіріп, қатыгездікпен өз-өзіне қол жұмсады. Оның орнын үлкен жартылай бауыры Леонид I басты, ол кейін Клеоменнің қызы Горгоға үйленді. Геродот Клеоменнің ақылсыздығы мен өзін-өзі өлтіруін түсіндіру үшін Грецияда тараған төрт түрлі нұсқаны келтіреді. Ең көп таралғаны – Дельфи оракулына пара бергені үшін құдайдың жазасы болды. Аргивтер бұл Сепея шайқасынан кейін қасиетті тоғайда қоршалып қалған аргив әскерлерін қырғынға ұшыратқаны үшін дейді; афиналықтар оның Элевсин тоғайларын ұлықтамағаны үшін деп ойлады; спарталықтар оның 514 жылы келген скиф елшілерінен үйренген, су қоспаған шарап ішкенінен ақылдан безгенін айтты. Геродоттың пікірінше, Клеомен Демаратты қуылғаны үшін құн төледі. Афиналықтар мен аргивтердің нұсқалары Клеоменге деген өкпелерін білдіру үшін жасалған, ал спарталықтардың нұсқасы Спартаны дінсіздік айыбынан ақтап көрсету үшін құрастырылған. Қазіргі ғалымдар Клеоменнің өзін-өзі өлтіруіне күмәнмен қарайды және оның келесі кезекте тұрған жартылай бауыры Леонидтың қолынан қаза тапқанын жорамалдайды. Клеоменнің қызы Горго әкесінің өлімі туралы спарталықтардың «ресми нұсқасын» Геродотқа жеткізген сияқты, ол Леонидқа үйленгендіктен бұл оқиғаға қатысқан болуы мүмкін.
However, according to Herodotus Cleomenes was by this time considered to be insane. The Spartans, fearing what he was capable of put him in prison. By the command of his half brothers, Leonidas I and Cleombrotus, Cleomenes was placed in chains. He died in prison in mysterious circumstances, with the Spartan authorities claiming his death was suicide due to insanity. While in prison, Cleomenes was found dead with his death being ruled as suicide by self mutilation. He apparently convinced the helot guarding him into giving him a knife, with which he slashed his shins, thighs and belly in an especially brutal suicide. He was succeeded by the elder of his surviving half brothers Leonidas I, who then married Cleomenes' daughter Gorgo. Herodotus gives four different versions that circulated in Greece to explain Cleomenes' madness and suicide. The most common one was that of divine retribution for having bribed the Oracle of Delphi. Alternatively, the Argives said it was for the massacre of the Argive soldiers cornered in their sacred grove after the battle of Sepeia; the Athenians thought it was for his sacrilege of the groves of Eleusis; the Spartans suggested that the wine he drank unmixed with water—a taste he acquired from the Scythian ambassadors who visited him in 514—turned him insane. For Herodotus, Cleomenes paid for his removal of Demaratus. The Athenians' and Argives' versions were coined to suit their own grief against Cleomenes, whereas the Spartan version was designed to absolve Sparta from any accusation of impiety. The suicide of Cleomenes has appeared suspect to modern scholars, who instead consider the possibility that he was murdered by his half brother Leonidas, who was next in line. Cleomenes' daughter, Gorgo, seems to have transmitted to Herodotus the Spartan "official version" of her father's death, to which she might have participated as she was married to Leonidas.