Кіріспе
Опера сериясы (; көпше түрі: opere serie; көбінесе dramma per musica немесе melodramma serio деп аталады) – 1710-шы жылдардан шамамен 1770-ші жылдарға дейін Еуропаны билеген итальян операсының асыл және "қатаң" стилін білдіретін итальяндық музыкалық термин. Бұл термин сол кезде сирек қолданылып, опера сериясы сәннен шығып, тарихи жанр ретінде қарала бастағаннан кейін ғана кеңінен таралды. Опера сериясының басты қарсыласы – импровизациялық комедия дель артеден бастау алған "комедиялық" опера, яғни опера буффа. Итальян опера сериясы (әдетте итальян тіліндегі либретто бойынша) Италияда ғана емес, Еуропаның көп бөлігінде және одан тыс аймақтарда қойылды (Латын Америкасындағы опера, мысалы, Кубадағы операны қараңыз). Еуропадағы маңызды орталықтардың қатарында Варшава (1628 жылдан бері), Мюнхен (1653 жылы негісталған), Лондон (1662 жылы негісталған), Вена (1709 жылдан бері бекітілген; алғашқы опералық қойылым: Il pomo d'oro, 1668), Дрезден (1719 жылдан бері), сондай-ақ басқа неміс астаналары, Санкт-Петербург (Италия операсы Ресейге 1731 жылы келді, алғашқы опера сахналары шамамен 1742 жылы ашылды), Мадрид (Испан операсын қараңыз) және Лиссабон кірді. Опера сериясы Францияда осылай кең таралмады, себебі онда француз операсының ұлттық жанры (немесе tragédie en musique) басымдыққа ие болды. Опера сериясының белгілі композиторларына Антонио Кальдара, Алессандро Скарлатти, Георг Фридрих Гендель, Антонио Вивальди, Никола Порпора, Леонардо Винчи, Иоганн Адольф Хассе, Леонардо Лео, Балдассаре Галуппи, Франческо Фео, Джованни Баттиста Перголези және 18-ші ғасырдың екінші жартысында Кристоф Виллибальд Глюк, Никколо Джоммелли, Томмазо Трайетта, Йозеф Мысливечек, Йозеф Гайдн, Иоганн Кристиан Бах, Карл Генрих Граун, Антонио Сальери, Антонио Саккини, Джузеппе Сарти, Никколо Пиччинни, Джованни Паизиелло, Доменико Чимароза және Вольфганг Амадей Моцарт кірді. Осы дәуірдегі ең сәтті либреттошы – Метастазио болды, ал одан басқа Апостоло Зено, Бенедетто Памфили, Сильвио Стампилья, Антонио Сальви, Пьетро Париати, Пьетро Оттобони, Стефано Бенедетто Паллавичино, Никола Франческо Хайм, Доменико Лалли, Паоло Антонио Ролли, Джованни Клаудио Паскини, Раниери де Кальзабиги және Джованни Амброджио Мильявакка да белгілі болды.
Opera seria (; plural: opere serie; usually called dramma per musica or melodramma serio) is an Italian musical term which refers to the noble and "serious" style of Italian opera that predominated in Europe from the 1710s to about 1770. The term itself was rarely used at the time and only attained common usage once opera seria was becoming unfashionable and beginning to be viewed as something of a historical genre. The popular rival to opera seria was opera buffa, the 'comic' opera that took its cue from the improvisatory commedia dell'arte. Italian opera seria (invariably to Italian libretti) was produced not only in Italy but almost throughout Europe, and beyond (see Opera in Latin America, Opera in Cuba e. g.). Among the main centres in Europe were the court operas based in Warsaw (since 1628), Munich (founded in 1653), London (established in 1662), Vienna (firmly established 1709; first operatic representation: Il pomo d'oro, 1668), Dresden (since 1719) as well as other German residences, Saint Petersburg (Italian opera reached Russia in 1731, first opera venues followed c. 1742), Madrid (see Spanish opera), and Lisbon. Opera seria was less popular in France, where the national genre of French opera (or tragédie en musique) was preferred. Acclaimed composers of opera seria included Antonio Caldara, Alessandro Scarlatti, George Frideric Handel, Antonio Vivaldi, Nicola Porpora, Leonardo Vinci, Johann Adolph Hasse, Leonardo Leo, Baldassare Galuppi, Francesco Feo, Giovanni Battista Pergolesi and in the second half of the 18th century Christoph Willibald Gluck, Niccolò Jommelli, Tommaso Traetta, Josef Mysliveček, Joseph Haydn, Johann Christian Bach, Carl Heinrich Graun, Antonio Salieri, Antonio Sacchini, Giuseppe Sarti, Niccolò Piccinni, Giovanni Paisiello, Domenico Cimarosa, and Wolfgang Amadeus Mozart. By far the most successful librettist of the era was Metastasio, others were Apostolo Zeno, Benedetto Pamphili, Silvio Stampiglia, Antonio Salvi, Pietro Pariati, Pietro Ottoboni, Stefano Benedetto Pallavicino, Nicola Francesco Haym, Domenico Lalli, Paolo Antonio Rolli, Giovanni Claudio Pasquini, Ranieri de' Calzabigi and Giovanni Ambrogio Migliavacca.
Құрылымы
Opera seria жоғары барокко дәуірінің конвенциялары негізінде қаланды, да капо ариясын – ABA формасында дамытып, пайдаланды. Бірінші бөлім тақырыпты ұсынатын, екіншісі – оны толықтыратын, ал үшіншісі – әншінің өрнектеуімен және музыкалық безендіруімен бірінші бөлімнің қайталануын қамтитын. Жанр дамыған сайын және ариялар ұзарған сайын, әдеттегі opera seria отыздан аспайтын музыкалық бөлімдерден тұратын. Әдеттегі опера үш бөлімнен тұратын аспаптық увертюрамен (жылдам-баяу-жылдам) басталып, кейін кейіпкерлердің эмоцияларын көрсететін ариялармен араласатын речитативтер сериясы келеді, бұл үлгі тек қана махаббатқа толы басты жұптың дуетімен бұзылатын. Речитатив көбінесе секко түрінде болар еді: яғни, тек континуомен (әдетте клавесин, теорбо және виолончель, кейде бас және аккордтық аспаптармен бірге) сүйемелденетін. Ерекше күшті құмарлық кездерінде секконың орнына строменто (немесе аккомпанято) речитативі қолданылатын, онда әншіге толық оркестр қосылатын. Ария орындалғаннан кейін, оны скрипкалар мен гобой (кейде мүйіздер немесе флейталар) сүйемелдеп, кейіпкер әдетте сахнадан шығып, көрермендерді қол соғуға шақыратын. Бұл үш актке дейін жалғасатын, содан кейін қуанышты шарықталуды тойлау үшін көтеріңкі хормен аяқталар еді. Басты әншілер әрқайсысы әртүрлі көңіл-күйлі арияларды – қайғылы, ашулы, батырлық немесе ойлы – күтетін. Opera seria драматургиясы негізінен француздық сынға жауап ретінде дамыды, олар либреттоларды көбінесе таза емес және құлқына келтіретін деп қарастырды. Оған жауап ретінде Римдегі Аркадия академиясы итальяндық операны, олардың пікірінше, неоклассикалық принциптерге қайтаруға тырысты, Аристотель анықтаған классикалық драманың біртұтастығын сақтап, «адамгершілікке жатқан» сюжеттерді, мысалы, Бузенеллоның «L'incoronazione di Poppea» туындысын, нұсқау беру мақсатымен жоғары моральдық баяндармен алмастырды. Алайда, классикалық драманың көбінесе трагикалық аяқталуы әдептілік сезімінен бас тартылды: opera seria либреттосының ерте авторлары, мысалы, Апостоло Зено, жақсылықтың марапатталуын және жеңіске жетуін қалаған, ал қарсыластарды өкінішке жетелеуге тиіс екенін ескерген. Француз операсында кең таралған көріністер мен балетке тыйым салынды.
1720 1740 жыл
Opera seria 1720 жылдардың басында толыққанды пішін алды. Апостоло Зено мен Алессандро Скарлатти жол салғанмен, бұл жанр тек Метастазио мен одан кейінгі композиторлардың еңбегі арқасында гүлденді. Метастазионың мансабы «Гли орти эспериди» («Гесперидтердің бақтары») атты серенадасымен басталды. Никола Порпора (кейін Гайднның ұстазы болған) осы шығарманы музыкаға қойды, және ол үлкен сәттілікке ие болды, сондықтан танымал римдік примадонна Марианна Булгарелли, «La Romanina» Метастазионы іздеп тауып, оны өзінің шәкірті ретінде қабылдады. Оның қамқорлығында Метастазио бірінен соң бірі либретто жазды, оларды Италия мен Австрияның ең көрнекті композиторлары тез арада музыкаға қойып, opera seria жанрының халықаралық сипатын қалыптастырды: Didone abbandonata, Catone in Utica, Ezio, Alessandro nelle Indie, Semiramide riconosciuta, Siroe және Artaserse. 1730 жылдан бастап ол Венада қоныстанды және 1740 жылдардың ортасына дейін императорлық театр үшін көптеген либреттолар жазды: Adriano in Siria, Demetrio, Demofonte, Olimpiade, La clemenza di Tito, Achille in Sciro, Temistocle, Il re pastore және ол өзінің ең жақсы туындысы деп есептейтін Attilio Regolo. Либретто жазуда Метастазио және оның ізбасарлары көбінесе ежелгі дәуірден алынған классикалық кейіпкерлерді бейнелейтін драмаларға сүйенді, олар биліктің құндылықтары мен моральдық қағидаларын ұстана отырып, махаббат, ар-ұяқ және борыш арасындағы қайшылықтармен күреседі. Бұл драмалар әсем әрі көркем тілмен жазылып, опера ретінде де, музыкасыз драма ретінде де орындалуға қолайлы болды. Ал Гендель, дәстүрлі жанрдан тыс жұмыс істеп, лондондық тыңдаушылары үшін Метастазионың тек бірнеше либреттосын қойды, себебі ол мәтіндердің әртүрлілігін қалайтын. Осы кезеңде Метастазионың ең ірі композиторлары Хассе, Кальдара, Винчи, Порпора және Перголези болды. Винчидің Didone abbandonata және Artaserse шығармалары строменто речитативтері үшін жоғары бағаланды, және ол жаңа мелодиялық стильді қалыптастыруға үлкен үлес қосты. Хассе, керісінше, күшті ырғақты қосымшаларға бейімделді және сол кезде екеуінің ішіндегі ең тәуекелді композитор деп есептелді. Перголези лирикалық өрнегімен көзге түсті. Барлық композиторлардың басты міндеті – recitativo secco және ария да капо үлгісінен жаңаша шығу арқылы әртүрлілікке қол жеткізу болды. Метастазионың либреттоларындағы көңіл күйдің өзгеруі, сондай-ақ композиторлардың строменто речитативтері сияқты жаңалықтары осыған көмектесті. Осы кезеңде эмоцияларды бейнелеу үшін әртүрлі тональностьтарды қолдану қалыптасты: D миноры композитордың «ашу» ариясы үшін, D мажоры – салтанаттылық пен батылдық үшін, G миноры – пасторальдық әсер үшін, ал E♭ мажоры – қайғылы әсер үшін жиі қолданылатын.
1740 1770 жыл
1750 жылдары ең жоғары деңгейге жеткеннен кейін метастазиандық модельдің танымалдылығы төмендеді. Никколо Джоммелли және Томазо Трайетта сияқты композиторлар тарапынан танымал болған жаңа үрдістер опера сериясына енуді бастады. Италиялық үлгідегі, кезегімен, қарама-қарсы речитатив пен арияның орнына француз опералық дәстүрінен алынған идеялар көш бастады. Джоммеллидің 1740 жылдан бастап жазған шығармаларында речитативке сүйемелдеу, үлкен динамикалық контраст, сондай-ақ оркестрдің маңызды рөлі күшейді, ал виртуоздық вокалдық өнер шектелді. Трайетта операларына балетті қайта енгізіп, классикалық драмалардың трагикалық, мелодрамалық соңын қалпына келтірді. Оның опералары, әсіресе 1760 жылдан кейін, хорға үлкен рөл берді. Бұл реформалардың шыңы Кристоф Виллибальд Глюк операларында көрінді. "Орфео э Эвридиче" (1762) операсымен бастап, Глюк әншілерге берілген вокалдық виртуоздық мүмкіндіктерін күрт қысқартты, *секко речитативті* жойды (соның салдарынан ария мен речитатив арасындағы шекараны күрт азайтты) және итальяндық және француз дәстүрлерін біріктіре отырып, драма, би, музыка және театрлық практиканы үйлестіруге ерекше көңіл бөлді. Ол "Альчеста" (1767) және "Париде э Елена" (1770) операларымен реформасын жалғастырды. Глюк оркестрлеуге көп мән берді және хордың рөлін едәуір арттырды: сонымен қатар, шығу арияларын қысқартты. Бұрынғы барокко операларында жиі кездесетін, күрделі қосымша сюжеттер жойылды. 1768 жылы, Глюктің "Альчеста" операсынан кейін, Джоммелли және оның либреттошысы Верази "Фетонте" операсын жариялады. Ансамбль мен хор басым рольде: әдеттегі шығу арияларының саны екі есе азайтылды. Дегенмен, бұл үрдістер көбінесе 1790 жылдарға дейін кең таралған жоқ, ал метастазиандық модель үстемдігін сақтап қалды.
17701800 жыл
Глюк реформаларының нәтижесінде, бұрынғы онжылдықтардағы опера сериясының көптеген композиторлары қолданудан шықты. Хассе, Джоммелли, Галуппи және Траеттаның мансабы дерлік аяқталды. Оларды ізденісшіл композиторлардың жаңа толқыны алмастырды: Вольфганг Амадей Моцарт, Жозеф Гайдн, Иоганн Христиан Бах, Карл Генрих Граун, Антонио Сальери (Глюктің шәкірті), Антонио Сакчини, Джузеппе Сарти, Никколо Пиччини, Джованни Паизиелло және Доменико Чимароза. Ария да капоның танымалдылығы төмендеді, оның орнына рондо келді. Оркестрлердің құрамы кеңейді, ариялардың ұзақтығы артты, ансамбльдер маңыздырақ болды, ал обблигато речитатив кеңінен таралды және күрделенді. 1780 жылдардың бойында Метастазионың либреттолары репертуарда үстемдік етсе де, венециялық либретто авторларының жаңа тобы опера сериясын жаңа бағытқа бұрды. Гаэтано Сертор және оның айналасындағы топтың жұмысы әншілердің толық үстемдігін бұзып, опера сериясына 19 ғасырдың романтикалық операсының әсемдік және драмалық элементтеріне жаңа серпін берді. Соңында, трагедиялық аяқталулар, сахнадағы өлім және патша өлтіру жиі кездесетін құбылысқа айналды. Ғасырдың соңына таман опера сериясы дәстүрлі анықтамасы бойынша толығымен жойылды, ал француз революциясынан туған саяси дүрбелең оны түгелдей жойды.
Әлеуметтік жағдай
Кейбір ерекшеліктерді қоспағанда, опера сериясы – соттың, монархияның және дворяндықтың операсы болды. Бұл – әмбеге жалпы сурет емес: Гендель Лондонда сот үшін емес, әлдеқайда әлеуметтік тұрғыдан алуан түрлі аудитория үшін шығармалар жазды, ал Венеция республикасында композиторлар операларын соттың емес, халықтың талғамына қарай өзгертетін. Бірақ көбінесе опера сериясы сот операсымен тең болды. Бұл бірнеше талаптарды әкелді: сот, әсіресе монарх, өздерінің дворяндығын сахнада көрсетуді талап етті. Опера сериясының сюжеттері осы талапқа сәйкес қалыптасты: «Il re pastore» Ұлы Александрдың даңқын көрсетеді, ал «La clemenza di Tito» – Рим императоры Титтің беделін арттырады. Көрермендердің арасындағы билеуші, ежелгі әлемдегі өзінің теңдестерін тамашалап, олардың игілікті басшылығының өзіне де артықшылық әкелетінін көретін. Сахналаудың көптеген аспектілері осы әсерге қызмет етті: өнер көрсетілімдері кезінде зал да, сахна да жарықтандырылды, ал декорациялар опера өтетін сарайдың архитектурасын дерлік толық қайталайтын. Кейде опера мен көрермен арасындағы байланыс одан да тығыз болды: Глюктің «Il Parnaso confuso» серенадасы Венада алғаш рет корольдік отбасының мүшелерінен құралған актерлік құраммен орындалды. Алайда, Француз революциясы Италияда ауқымды саяси өзгерістерге әкелді, жаңа, теңдікке негізделген республикалар құрылып, ескі автократиялар құлағанда опера сериясының аркадиялық идеалдары күннен күнге артықсыз болып көрінді. Билеушілер енді зорлықпен өлімнен қорғалмайтын, ал жаңа әлеуметтік идеалдар бойынша әншілердің иерархиясы бұзылды. Осындай маңызды әлеуметтік-саяси өзгерістердің салдарынан билеуші класспен тығыз байланыста болған опера сериясының өмірі аяқталды.