Кіріспе
1738 жылғы Гендельдің опера сериясы «Серсе» (; ағылшынша атауы: Xerxes; HWV 40) – Джордж Фридерик Гендельдің үш актілі операсы. Ол алғаш рет 1738 жылғы 15 сәуірде Лондонда қойылған. Итальяндық либреттосы белгісіз автормен Сильвио Стампильяның (1664–1725) 1694 жылғы Джованни Бонончинидің осы аттас операсы үшін жазған нұсқасына сәйкес өңделген. Стампильяның либреттосы Николо Минатоның (шамамен 1627–1698) либреттосына негізделген, оны 1654 жылы Франческо Кавалли музыкаға қосып жазған. Операның оқиғасы б.з.д. 470 жылғы Персияда (қазіргі Иран) өтеді және Персияның Ксеркс I-інің өміріне шала байланысты. «Серсе» рөлі бастапқыда меццо-сопрано кастратомен орындалса, қазір әдетте әйел меццо-сопрано немесе контртенор орындайды. Операның ашылу ариясы «Ombra mai fu», Ксеркс платан ағашына (Platanus orientalis) арнап айтқан ән, Гендельдің ең танымал мелодияларының бірі болып табылады және көбінесе Гендельдің «Largo» әні деп аталады (нотада «larghetto» деп белгіленгеніне қарамастан).
Serse (; English title: Xerxes; HWV 40) is an opera seria in three acts by George Frideric Handel. It was first performed in London on 15 April 1738. The Italian libretto was adapted by an unknown hand from that by Silvio Stampiglia (1664–1725) for an earlier opera of the same name by Giovanni Bononcini in 1694. Stampiglia's libretto was itself based on one by Nicolò Minato (ca.1627–1698) that was set by Francesco Cavalli in 1654. The opera is set in Persia (modern day Iran) about 470 BC and is very loosely based upon Xerxes I of Persia. Serse, originally sung by a mezzo soprano castrato, is now usually performed by a female mezzo soprano or countertenor. The opening aria, "Ombra mai fu", sung by Xerxes to a plane tree (Platanus orientalis), is set to one of Handel's best known melodies, and is often known as Handel's "Largo" (despite being marked "larghetto" in the score).
Құрастыру тарихы
1737 жылдың соңында Лондондағы Король театры Генделге екі жаңа опера жазуды тапсырды. Біріншісі – «Фарамондо», 1738 жылдың 3 қаңтарында тұңғыш рет қойылды. Осы кезде Гендель «Серсе» операсымен айналыса бастады. Бірінші акт 1737 жылдың 26 желтоқсаны мен 1738 жылдың 9 қаңтары аралығында жазылды, екіншісі 25 қаңтарда, үшіншісі 6 ақпанда дайын болды, ал Гендель 14 ақпанда партитураны аяқтады. «Серсе» алғаш рет 15 сәуірде 1738 жылы Хеймаркеттегі Король театрында сахналанды. Алғашқы қойылым толық сәтсіздікке ұшырады. Көрермендер шығарманың жаңашылдығына түсініксіздік танытқан болуы мүмкін. Лондонға арналған өзге операларынан ерекшелік ететін «Серсе» операсында Гендель комикалық (буффо) элементтерді қосты. Бұл, әрине, Каваллидің либреттоның бастапқы нұсқасындағы сияқты 17 ғасыр венециялық операларында кездесетін еді, бірақ 1730 жылдарға қарай опера сериясы толығымен трагедиялық болуы керек еді, трагедия мен комедия жанрларын немесе жоғары және төмен сыныптан шыққан кейіпкерлерді араластырмау қағидасы сақталды. Музыктанушы Чарльз Берни кейіннен «Серсе» операсын осы қағиданы бұзғаны үшін сынады: «Мен осы драманың сөздерінің авторын анықтай алмадым: бірақ бұл Гендельдің музыкаға салған ең нашар туындыларының бірі: әлсіз мәтіннен басқа, онда трагедиялық комедия мен клоунада араласқан, оны Апостоло Дзено мен Метастазио күрделі операдан қуған». «Серсе» операсының тағы бір ерекшелігі – көптеген қысқа, бір бөлімді ариялардың болуы. Гендельдің заманындағы әдеттегі опера сериясы көбінесе үш бөлімді да-капо арияларынан тұратын. Бұл ерекшелік премьераға қатысып, операны жоғары бағалаған Шафтсбери графына ерекше әсер етті. Ол «айындар да, қысқалық үшін, опера тым ұзақ болмас үшін [,] бірінен екіншісіне аралықта речитативсіз өтеді [,] оны жиі естігенге дейін түсіну қиын. Менің ойымша, бұл опера, баллада деп аталғанына қарамастан, өте маңызды туынды». Винтон Диннің сөзіне сүйенсек, «Серсе» – Гендельдің «Юлий Цезарь» операсынан кейін қазіргі заманғы көрермендер арасында ең танымал операсы. 18 ғасыр тыңдаушыларына ұнамаған ерекшеліктері – ариялардың қысқалығы және комедияның араласуы – 20 және 21 ғасырларда оның танымалдығын түсіндіруге болады. «Серсе» 1962 жылдың қаңтарында Италияның Милан қаласындағы Ла Скала театрында сахналанды. Қойылымды Пьеро Беллуги жүргізді, ал актерлік құрамында Мирелла Френи, Роландо Панерай, Фиоренца Коссото, Ирен Компанес, Леонардо Монреал, Франко Калабрезе және Луиджи Альва (басты рөлде) болды. Гендель опералары сахнаға оралудың бастапқы кезеңінде болғандықтан, музыканттар әлі ариялардың да-капо бөлімдерін (А бөлімінің қайталануын) безендіру туралы ойламағандықтан, олар безендірілмеген. 1979 жылы толық жазба жасалды. 1985 жылы, композитордың туылғанына 300 жыл толуына орай, Англияның Ұлттық опера театры ағылшын тілінде орындалған ерекше сәтті қойылымды қойды. Сэр Чарльз Маккеррас дирижерлік етті, Николас Хитнер режиссерлік жасады, сонымен қатар либреттоны аударды, ал басты рөлде Энн Мюррей, Ромильда рөлінде Валерия Мастерсон, Арсамен рөлінде Кристофер Робсон және Аталанта рөлінде Лесли Гаррет ойнады. 2014 жылдың қыркүйегінде Лондон Колизейінде қойылым алтыншы рет қайта жаңғыртылды, оның басты рөлін Ксеркс Алис Кут ойнады. Хитнердің қойылымы 2011 жылы Сан-Франциско операсында да қойылды. Әлемдегі көптеген қойылымдардың арасында 2017 жылы Версаль корольдік операсы, 2019 жылы Дюссельдорф опера үйі және 2023 жылы Детройт операсы бар.
Тарихи себептер
Либреттода нақты оқиғаларға негізделген кейбір мотивтер бар. Серсе, Амастр және Арсамен – тарихи тұлғалардың прототиптері. Ксеркс ағасы Арсаменнің сүйікті әйеліне үйленгісі келген оқиғасы шын мәнінде болған жайтқа негізделген. Бірақ шындығында, Ксеркс өзінің басқа ағасының әйеліне ғашық болған, алайда оны өзіне әйел етіп ала алмаған. Геллеспонттағы көпірдің құлауы және Ксеркс Грециядағы сәтсіз жорықтан оралуы – Ксеркс патшалығы кезінде болған тарихи оқиғалар, бірақ бұл жерде олар уақытқа қатысты дұрыс емес көрсетілген.