Кіріспе

Либретто (ағылшын сөзі итальян сөзі либреттодан алынған) – опера, оперетта, маска, оратория, кантата немесе мюзикл сияқты кеңейтілген музыкалық шығармада қолданылатын немесе оған арналған мәтін. Либретто термині кейде ірі діни шығармалардың мәтінін, мысалы, месса, реквием және қасиетті кантата, немесе балеттің сюжеттік желісін атау үшін де қолданылады. Итальян тіліндегі либретто (liˈbretto, libretti liˈbretti) сөзі – libro ("кітап") сөзінің кішіртілген түрі. Кейде басқа тілдердегі шығармалар үшін сол тілдегі баламалары қолданылады, мысалы, француз тілінде livret, неміс тілінде Textbuch және испан тілінде libreto. Либретто сюжеттің синопсисінен немесе сценарийінен өзгеше, себебі либреттода барлық сөздер мен сахналық көрсетімдер болады, ал синопсис тек сюжетті қысқаша баяндайды. Кейбір балет тарихшылары либретто сөзін 19 ғасырдағы Париж балетінің көрермендеріне сатылатын, балеттің сюжетін сахналар бойынша ең толық сипаттайтын 15-40 беттік кітаптарды атау үшін де қолданады. Либретто авторы (яғни либретто жазушысы) мен композитордың музыкалық шығарманы жасаудағы қарым-қатынасы ғасырлар бойы өзгеріп келген, сондай-ақ қолданылған көздер мен жазу техникалары да әртүрлі болған. Қазіргі ағылшын тіліндегі музыкалық театр туындыларында либретто шығарманың кітабын (яғни сөйленетін диалогты) және әннің мәтінін қамтиды деп есептеледі.

Композитор мен либреттошының қарым-қатынасы

17-18 ғасырларда опералар, ораториялар мен кантаталар үшін либреттоларды әдетте композитордан басқа біреу жазған, көбінесе белгілі ақын. Пьетро Трапасси, Метастасио (1698–1782) ретінде танымал, Еуропадағы ең жоғары бағаланған либреттошылардың бірі болды. Оның либреттоларын көптеген композиторлар бірнеше рет орындаған. 18 ғасырдағы тағы бір белгілі либреттошы – Лоренцо да Понте. Ол Моцарттың үш ұлы операсының либреттосын жазды, сондай-ақ көптеген басқа композиторларға да. Евгений Скриб 19 ғасырдың ең жақсы либреттошыларының бірі болды, ол Мейербермен (онымен ұзақ және жемісті ынтымақтастық жасаған), Обер, Беллини, Доницетти, Россини және Вердидің шығармаларына сөздер жазды. Француз жазушылары Анри Мейляк пен Людовик Халеви көптеген опералар мен оперетталар үшін либретто жазды, оларды Жак Оффенбах, Жюль Массне және Жорж Бизе сияқты композиторлар сахнаға қойды. Арриго Бойто, Джузеппе Верди мен Амилкаре Понкиеллиге либретто жазғаннан басқа, өзінің екі операсын да жазды. Либретто әрқашан музыкадан бұрын жазылмайды. Михаил Глинка, Александр Серов, Римский-Корсаков, Пуччини және Маскани сияқты кейбір композиторлар мәтінсіз музыкалық бөлімдерді жазды, кейін либреттошы оларды вокалдық мелодияларға сөздермен толықтырды (мұндай жағдай 20 ғасырда американдық эстрада әндері мен мюзиклдерде жиі кездеседі, мысалы Ричард Роджерс пен Лоренц Харттың ынтымақтастығында, бірақ Роджерс пен Хаммерштейннің кейінгі жұбында әдетте ән мәтіні бірінші жазылды, бұл Роджерстің қалаулы тәсілі болды). Кейбір композиторлар өздері либретто жазды. Рихард Вагнер осы жағынан ең танымал, өйткені ол германдық аңыздар мен оқиғаларды опералары мен музыкалық драмалары үшін эпикалық тақырыптарға айналдырды. Гектор Берлиоз да өзінің ең танымал екі шығармасының – «Фаусттың кінәсі» мен «Троялықтар» либреттосын өзі жазды. Альбан Берг Георг Бюхнердің «Войцек» пьесасын «Воццек» операсының либреттосына бейімдеді. Кейде либретто композитормен тығыз ынтымақтастықта жазылады, бұл бейімделуді, Римский-Корсаков пен оның либреттошысы Владимир Бельский жасағандай, немесе толығымен жаңа туындыны қамтуы мүмкін. Мюзиклдерде музыка, ән мәтіні және «кітап» (яғни, сөйлеу диалогы мен сахналық көрсетімдер) әрқайсысының жеке авторы болуы мүмкін. Мысалы, «Скрипкашының үстіндегі қолы» мюзиклінің композиторы (Джерри Бок), лирик (Шелдон Харник) және «кітаптың» авторы (Джозеф Стейн) бар. Сирек жағдайларда композитор би аранжировкаларын қоспағанда, барлық нәрсені өзі жазады – музыка, ән мәтіні және либретто, Лионель Барт «Оливер!» үшін жасағандай. Либреттоны дамыту процесіндегі басқа да мәселелер сахналық немесе экрандық драмаларға ұқсас. Тақырыпты таңдау немесе ұсынудың алдын ала қадамдары және сценарий түріндегі іс-қимылдың эскизін жасау, сондай-ақ жұмыстың өндірісте болған кезде, Бродвей мюзиклдері үшін қаладан тыс қойылымдарда немесе белгілі бір жергілікті аудитория үшін жасалған өзгерістерде туындауы мүмкін түзетулер бар. Соңғысының танымал мысалы – Вагнердің 1861 жылы Париж үшін 1845 жылғы Дрездендегі «Таннхойзер» операсының түпнұсқа нұсқасын қайта қарауы.

Әдебиет ерекшеліктері

Опера либреттосы бастапқыда (шамамен 1600 жылдан) өлеңмен жазылған, және бұл 19 ғасырдың соңына дейін сақталды. Бірақ, сөйлеу диалогы бар музыкалық театр жанрлары көбінесе музыкалық нөмірлерде өлеңді, ал қалған бөлігін қарапайым прозамен алмастырды. 19 ғасырдың соңынан бастап, кейбір опера композиторлары проза немесе еркін өлең либреттоларына музыка жазды. Мысалы, Джордж Гершвиннің «Порги мен Бесс» операсының көптеген речитативтері – ариялардың, дуэттердің, триолардың және хорлардың өлеңдері өлеңмен жазылған, ал қалған бөлігі Дубоз бен Дороти Хейвардтың «Порги» пьесасының прозалық түрінде жазылған. Ал музыкалық либретто, әдетте, прозада жазылады (әндердің мәтінінен басқа). Егер музыкалық пьесадан (немесе тіпті романнан) бейімделген болса, онда ол бастапқы көзінен диалогты кеңпейілдікпен алуы мүмкін – мысалы, «Оклахома!» Линн Риггстің «Жасыл гүлдер» пьесасынан диалогты қолданды, «Карусель» Ференц Молнардың «Лилиом» пьесасынан, «Мой прекрасный леди» Джордж Бернард Шоудың «Пигмалион» пьесасынан диалогты сөзбе-сөз алды, «Ла Манча адамы» 1959 жылғы «Мен, Дон Кихот» телеспектаклінен, ал «Питер Пэннің» 1954 жылғы музыкалық нұсқасы Дж.М.Барридің диалогын пайдаланды. Тіпті «Шоу-бот» мюзиклі, Эдна Фербердің романынан көп ерекшеленсе де, Фербердің бастапқы диалогының кейбір бөлімдерін қолданады, әсіресе, нәсілдер араласу сахнасында. Ал Лайонел Барттың «Оливер!» романы Чарльз Диккенстің «Оливер Твист» романынан диалогтарды пайдаланады, бірақ ол өзін романың «еркін бейімделуі» деп жариялайды.

Тіл және аударма

Операның бастауы итальян тілі болғандықтан, ол 18-шы ғасырда Еуропада (Франциядан басқа) және тіпті келесі ғасырда Ресейде, мысалы, Санкт-Петербургтегі итальяндық опера труппасы жаңадан пайда болған орыс репертуарымен бәсекелескен кезде, осы жанрға басымдық танытты. 1800 жылға дейінгі маңызды ерекшеліктер Пурселлдің шығармаларында, Генделдің алғашқы операларында, 18-ғасырдың баллада операсы мен Зингшпильінде және т.б. кездеседі. Әдебиет және ән сияқты, либретто да аудармада өз қиындықтары мен мәселелеріне тап болады. Бұрын (қазір де) сөйлеу диалогы бар шетелдік музыкалық сахналық туындылар, әсіресе комедиялар, кейде ән бөлімдері түпнұсқа тілінде, ал сөйлеу диалогы халық тілінде орындалатын. Әннің мәтінін аудармаудың салдары туындының өзіне байланысты. Луи Дурдилли сияқты адам либреттоның барлығын, диалогтар мен арияларды француз тіліне аударатын: «Così fan tutte» – «Ainsi font toutes, ou la Fidélité des femmes» болып, ал Феррандоның «Un' aura amorosa» әнін орындау орнына, француз тілінде сөйлейтін көрермендер Фернанның «Ma belle est fidèle autant qu'elle est belle» әнін тыңдайтын. Көптеген мюзиклдер, мысалы, ескі Бетти Грейбл, Дон Амеше және Кармен Миранда фильмдері бұл жағдайға көп әсер етпейді, бірақ «Show Boat», «The Wizard of Oz», «My Fair Lady» немесе «Carousel» сияқты мюзиклдердің аудармаларында мұндай тәсіл жаңылысқа ұшырауы мүмкін, себебі онда әндердің мәтіні мен сөйлеу мәтіні көбінесе тығыз байланысты болады және әндердің мәтіні сюжеттің дамуына көмектеседі. Бүгінде басылған немесе проекцияланған аудармалардың болуы түпнұсқа тілінде ән айтуды ыңғайлырақ етеді, бірақ өз тілінде айтылған драманы тыңдауға деген ниетті ешкім жоққа шығара алмайды. Испан тіліндегі «libretista» (драматург, сценарийші немесе сценарий жазушы) және «libreto» (сценарий) сөздері, испан теле- және киноиндустриясында қолданылады және олардың мағыналары бастапқы опералық мағынадан туындаған.

Мәртебе

Либреттистер композиторларға қарағанда тарихи түрде аз атаққа ие болды. 17 ғасырдағы кейбір опералар әлі де қойылып жатыр, онда либретто авторының аты тіпті жазылмаған. Либреттилерді концерттерде сату үшін басып шығару жиілеген сайын, мұндай жазбалар қолжазба күйінде қалған музыкадан гөрі жақсы сақталды. Бірақ тіпті 18 ғасырдың соңында Лондонда да, Лоренцо Да Понте өз естеліктерінде айтқандай, сын мақалаларында либретто авторының есімі сирек айтылды. 20 ғасырда кейбір либреттистер Гилберт пен Салливан немесе Роджерс пен Хаммерштейн сияқты танымал бірлестіктердің құрамында танылды. Бүгінде опера немесе опереттаның музыкалық партитурасын жазған композитор (өткен немесе қазіргі) аяқталған туындысы үшін әдетте ең жоғары бағаланады, ал мәтін жазушы екінші орынға немесе жай ғана түсіндірмеге түсіріледі, Гертруда Штайн – үш актідегі «Төрт қасиет» операсы үшін ең жоғары баға алған ерекше жағдай. Тағы бір ерекшелік – Альберто Франчеттидің 1906 жылғы «La figlia di Iorio» операсы, ол сол кездегі танымал итальян ақыны, романист және драматург Габриэле Д’Аннунционың өте сәтті пьесасының жақын бейімделуі болды. Кейбір жағдайларда опералық бейімделу негіз болған әдеби мәтіннен гөрі танымал болды, мысалы, Клод Дебюссидің «Пеллеас және Мелисанда» операсы Морис Метерлинктің пьесасынан кейін жазылды. Операда музыка маңызды ма, әлде сөздер ма деген мәселе уақыт өте келе талқыланып келеді және кем дегенде екі операның негізін құрайды: Рихард Штраустың «Каприччо» және Антонио Сальеридің «Prima la musica e poi le parole».

Жарияланым

Либреттолар бірнеше форматта қолжетімді, кейбіреулері басқаларына қарағанда толықтығырақ. Мәтін – яғни, сөйлеу диалогы, ән мәтіні және қажет болған жағдайда сахналық көрсетімдер – көбінесе музыкадан бөлек жарияланады (мұндай кітапша әдетте көптеген опералардың дыбыс жазбаларымен бірге қоса беріледі). Кейде (әсіресе, қоғамдық домендегі опералар үшін) бұл формат маңызды бөлімдер үшін музыкалық нотацияның мелодикалық үзінділерімен толықтырылады. Опералардың ноталық жинағында либреттоның толық нұсқасы болады, бірақ нота мен жеке басылған мәтін арасында маңызды айырмашылықтар болуы мүмкін. Көбінесе бұл либреттодағы сөздер мен тіркестердің нотада қосымша қайталанғанын білдіреді. Мысалы, Пуччинидің "Турандот" операсынан "Nessun dorma" ариясында либреттоның соңғы жолдары: "Tramontate, stelle! All'alba, vincerò!" (Сөніп бара жатқан жұлдыздар! Таңда жеңіске жетемін!). Ал нотада олар былай орындалады: "Tramontate, stelle! Tramontate, stelle! All'alba, vincerò! Vincerò! Vincerò!". Қазіргі заманғы мюзиклдер көбінесе екі бөлек, бірақ байланысты форматта жарық көреді (яғни, барлық сөздері бар кітап және либретто, және барлық музыкалық материалдары бар фортепианоға арналған вокалдық ноталар), сондықтан бүкіл қойылымды толыққанды оқу үшін екеуі де қажет.