Кіріспе

1728 жылы Джон Гейдің жазған баллада операсы

«Күсік операсы» – 1728 жылы Джон Гей жазған үш актілі баллада операсы. Бұл Август эпосының маңызды туындыларының бірі және бір кездері кең таралған сатирикалық баллада операсының бүгінгі күнге дейін танымал болып келе жатқан жалғыз мысалы. Баллада опералары – операның кейбір конвенцияларын қолданатын, бірақ речитативсіз сатирикалық музыкалық пьесалар. Туындыдағы әндердің мәтіні сол кездегі танымал балладаларға, опера арияларына, шіркеу гимндеріне және халық әуендеріне негізделген. «Күсік операсы» 1728 жылғы 29 қаңтарда Линкольн Инн Филдс театрында тұңғыш рет қойылды және 62 рет тізбектеп көрсетілді, сол кезге дейінгі театр тарихындағы екінші ең ұзақ қойылым (1671 жылы Парижде Роберт Камбердің «Помон» операсы 146 рет қойылғаннан кейін). Бұл туынды Гейдің ең үлкен жетістігіне айналды және одан бері қойылып келеді; ол «он сегізінші ғасырдың ең танымал пьесасы» деп аталды. 1920 жылы «Күсік операсы» Лондонның Хаммерсмит қаласындағы Лирик театрында 1463 қойылымнан тұратын қайта жаңғыруды басталды, бұл сол кездегі кез келген музыкалық театр туындысы үшін рекордтық көрсеткіштің бірі болды. Бұл туынды Лондонда танымал болған итальян операсын сатиралайды. «Нью-Йорк Таймс» газетінің мәліметінше: «Гей бұл туындыны опера емес, антиопера ретінде жазды, оның 18 ғасырғы лондондық жұртшылыққа тартымды болған себебі – итальян операсының стилін паш ету және ағылшын жұртшылығының оған деген құштарлығы болды». Операның әсем музыкасы мен тақырыптарының орнына, туындыда таныс әуендер мен қарапайым адамдар бейнеленген. Әндердің кейбіреулері Гендель сияқты опера композиторларына тиесілі болды, бірақ олардың ең танымалдары ғана пайдаланылды. Көрермендер музыкамен бірге ән шырқап, кейіпкерлермен өзін байланыстыра алды. Бұл туынды саясатты, кедейлікті және әділетсіздікті сатиралайды, қоғамның барлық деңгейіндегі жемқорлық мәселесіне назар аударады. Лавиния Фентон, алғашқы Поли Пичм рөлін сомдаған актриса, бір түндік сенсацияға айналды. Оның суреттеріне үлкен сұраныс болды, оған арнап өлеңдер жазылды және оның өмірі туралы кітаптар жарық көрді. Бірнеше комедияда ойнағаннан және «Күсік операсының» көптеген қойылымдарында қатысқаннан кейін ол үйленген сүйіктісі Чарльз Паулетт, Болтонның 3-ші герцогымен бірге қашып кетті. Бертольд Брехт (Элизабет Хауптманның неміс тіліне аудармасы негізінде) 1928 жылы туындыны «Үш тиындық опера» (Die Dreigroschenoper) деп атап, түпнұсқа сюжеті мен кейіпкерлеріне жақын болғанмен, жаңа либретто және негізінен Курт Вайльдің жаңа музыкасын пайдаланды.

Шығу тегі және талдау

Операның түпкілікті идеясы Джонатан Свифтке тиесілі, ол 1716 жылғы 30 тамызда Александр Поупқа «Ньюгейт пасторалын ұрылар мен жезөкшелер арасында қалай ойлайсың?» деп сұрады. Олардың досы Гей бұл пасторлық опера емес, сатиралық опера болатынын шешті. 1728 жылы алғаш рет қойылғанда Гей барлық әндерді ешқандай қосымша сүйемелдеусіз орындауды жоспарлаған, бұл оның туындысының шоқтықты және шыншыл атмосферасын күшейте түсетін еді. Бірақ, премьераға бір аптадай уақыт қалғанда, театр директоры Джон Рич, өзінің театрымен байланысты композитор Иоганн Кристоф Пепушқа операдағы екі әнге (соның ішінде Люсидің үшінші актідегі «I'm Like A Skiff on the Ocean Toss'd» әніне негізделген фуга) негізделген ресми француз увертюрасын жазуды және 69 әнді аранжировкалауды талап етті. Аранжировканы кім жасағаны туралы тікелей дәлелдер жоқ, бірақ 1729 жылы Dover Books баспасынан шыққан түпнұсқа партитураны зерттеу Пепуштің аранжировка жасағанын көрсетеді. Бұл туынды жоғары сыныптардың итальяндық операға деген құштарлығын сатиралық тұрғыдан сынайды, сонымен қатар белгілі виг саясаткері Роберт Уолполді, жалпы саясаткерлерді, сондай-ақ ұрыларды ұстаушы Джонатан Уайлд, қарақшы Клод Дюваль және түрмеден қашқан Джек Шепард сияқты әйгілі қылмыскерлерді паш етіп көрсетуге тырысты. Бұдан өзге, ол кең ауқымда әлеуметтік теңсіздік мәселесін көтеріп, төменгі топтағы ұрылар мен жезөкшелерді олардың аристократиялық және буржуазиялық «жақсыларымен» салыстырады. «Күсік операсы» әуендері белгілі халық балладаларына сілтеме жасайды, ал Гейдің өлеңдері көрермендерді қызықтыру үшін олардың сөздерімен ойнайды. Гей шотланд халық әуендерін, негізінен ақын Аллан Рамзидің өте танымал «Жігіт шопан» (1725) жинағынан және екі француз әнін (соның ішінде «Bergers, écoutez la musique!» әніне негізделген «Fill Every Glass» әнін) өзінің әзілге толы және сыни мәтіндеріне сәйкес пайдаланды. Макиаттың қазіргі қоғамды сатиралық сипаттауы («Соттың әдеттері бұрынғыдан да кең таралды») Генри Перселлдің «Lillibullero» әніне де салынған. Пепуш увертюраны жазды және 1728 жылғы 28 қаңтарда Линкольн Инн Филдс-те премьераға дейін барлық әуендерді аранжировкалады. Бірақ Пепуштің партитурасынан увертюра (толық оркестрмен) және фигуралы бассыз әндердің әуендері ғана сақталған. Әр түрлі реконструкциялар жасалды, ал американдық композитор Джонатан Добиннің 1990 жылғы реконструкциясы қазіргі заманғы бірнеше қойылымдарда қолданылды. Гей опералық үш акттық құрылымды (сол кездегі драмалық пьесалардағы бес акттық стандартқа қарамастан) пайдаланды және диалог пен сюжетті мұқият бақылап, қырық бес жылдам сахна мен 68 қысқа әннің әрқайсысында көрермендерді таң қалдыратын жағдайлар жасады. Операның сәттілігіне байланысты, жұртшылық сувенирлер мен естеліктерге ұмтылыс жасады, оларға Поллидің суреттері салынған жанкөйлектер мен киімдер, ойын карталары, пеш алдындағы экрандар, барлық кейіпкерлерді бейнелейтін парақшалар және операның жылдам жарияланған музыкалық партитурасы кірді. Кейбір зерттеушілер бұл пьесаны виг партиясының күшейіп бара жатқан билігіне жауап ретінде либертариандық құндылықтарды қолдайтын реакциялық шақыру деп қарастырады. Макиаттың кейіпі сыншылар тарапынан кейіпкер де, антикейіпкер де деп бағаланды. Харольд Джин Мосс Макиаттың асыл тұлға екенін дәлелдеп, «сүйіспеншілік пен өмірлік құштарлыққа ұмтылатын адам, Макиат өзін қоршаған құлдыраудың Мәсіх тәрізді құрбанына айналады» деп жазды. Керісінше, Джон Ричардсон «Eighteenth Century Life» журналында Макиаттың әдеби тұлға ретінде күштілігі оның кез келген түсіндірмеге қарсы тұруында, «күткені мен иллюзияға қарсы» екенін айтты. Алайда, Джек Шепардтың Ньюгейттен қашқаннан кейін қылмыскерлерге қызығушылық артып, «Күсік операсы» кейінгі британдық комедияларына, әсіресе ХІХ ғасырдағы британдық комедиялық операға және қазіргі заманғы мюзиклге үлкен әсер етті.

1-ші акті

Пейчем, ұрыларды сатушы және ұстаушы, өз әрекеттерін ақтауға тырысады. Миссис Пейчем күйеуінің өнімсіз ұрыларды қара тізімге енгізгенін естіп, олардың бірі – Боб Бути (Роберт Уолполдың лақап аты) туралы наразылық білдіреді. Пейчемдер қыздары Полидің Пичмнің басты клиенті, әйгілі қарақшы Макиатқа жасырын үйленгенін біледі. Полиді енді өздерінің бизнесінде пайдалана алмайтындарын білген Пейчем мен оның әйелі, осындай күйеуді "құмар, ішімдік және әйелдермен жүру" арқылы қалай асырайтынын сұрайды. Дегенмен, күйеуін ақша үшін өлтіруге болатын болса, бұл олар үшін пайдалы болуы мүмкін деген шешімге келеді. Олар осы жұмысты істеу үшін кетеді. Бірақ Поли Макиатты жасырып қойған еді.

2-ші акті

Макиат тавернаға барады, онда оны күмәнді мінез-құлқы бар әйелдер қоршап алады. Өз дәрежелеріне қарамастан, олар әдептілік танытып, тартымды әңгімелесуге тырысады, бірақ сөздері қалтақорлық және дүкендерден ұрлық жасау туралы болады. Макиат екеуінің (Дженни Дайвер, Суки Таудри) оны ұстау үшін Пичуммен сөз байласып алғанын кеш біледі де, Ньюгейт түрмесіне қамалады. Түрмені Пичумның әріптесі, сыбайлас түрме бастығы Локит басқарады. Оның қызы Люси Локит Макиатты өзіне үйленуге келісіп, сосын уәдесін бұзғаны үшін айыптайды. Ол оны азаптап жатқанын көруге қуанарын айтады. Макиат оны жұбатады, бірақ Полли келіп, оны күйеуі деп жариялайды. Макиат Люсиге Поллидің ақыл-есі дұрыс емес екенін айтады. Люси Макиаттың қашуына көмектеседі, әкесінің кілттерін ұрлап береді. Әкесі Макиаттың оған үйленуге уәде бергенін біліп, Макиат қайта ұсталса және дарға асылса, оның мүлігі Пичумның талабына ілігуі мүмкін деп алаңдайды. Локит пен Пичум Макиаттың тығылған жерін табады. Олар оның мүлігін бөлісуге келіседі.

3-ші акт

Осы арада Поли Люсиге келісімге келу үшін барады, бірақ Люси оны улауға тырысады. Поли уланған сусыннан қиындықпен құтылады, ал екі қыз Макиаттың маскүнем Диана Трапс мырзаның кінәсінен қайта ұсталғанын біледі. Олар әкелерінен Макиаттың өмірін сақтап қалуды жалбарынады. Дегенмен, Макиат енді тағы төрт жүкті әйел оны күйеуі деп таласады. Ол өлімге кешіріліске дайын екенін жариялайды. Баяндаушы (Кеңсары) әдепті аяқтамада Макиат пен басқа да жаман адамдардың асылатынын айтса да, көрермендер қуанышты аяқтаманы күтеді, сондықтан Макиат кешіріледі және барлығы оның Полимен үйлену тойын тойлауға биге шақырылады.

Жалғасы

1729 жылы Гей «Полли» атты жалғасын жазды, оқиғасы Батыс Үндістанда өтеді: Макиат, жер аударылуға кесімді, қашып, қарақшы болады, ал миссис Трапс ақ құлдықпен айналысып, Поллиді бай плантатор Мистер Дукатқа сату үшін Шанхайға жібереді. Полли ер киімімен қашып құтылады, көптеген оқиғалардан кейін Кариб вождінің ұлына үйленеді. Дегенмен, «Поллидегі» саяси сатира «Жақпастың операсынан» гөрі тікелейірек болды, нәтижесінде премьер-министр Роберт Уолпол Лорд Чемберленге оны тыйым салуға талап етті, және ол елу жылдан кейін ғана сахнаға қойылды.

Бейімделулер

Көрсетілген уақытта Лондондағы қалыпты практика бойынша, операның толық "ноталары" жиналып, тез жарияланды. Әдеттегідей, бұл толық реттелген увертюрадан тұрады, одан кейін 69 әннің мелодиялары, тек ең қарапайым бас серіктестігімен қолдалады. Би музыкасының белгілері жоқ, аспаптық сүйемелдеулер немесе осыған ұқсас нәрселер, үш жағдайды қоспағанда: Люсидің "Егер оның тағдыры белгіленген болса" әнінде – "виолончель" деп белгіленген бір такт төмендейтін гамма; Трапедің "Менің жастық шағымда" әнінде, онда "фа-ла-ла хоры" "виолончель" деп жазылған; және соңғы кешірім биі, Макиаттың "Осылай тұрам мен түріктей" әнінде, онда "би" деп белгіленген 16 такттан тұратын екі бөлім бар. (1729 жылғы ноталарға қараңыз, бұрын Dover баспасынан шыққан). Түпнұсқалық орындаушылық партиялардың жоқтығы продюсерлер мен аранжировщиктерге еркіндік берді. Жекеленген аранжировкалар дәстүрі, кем дегенде, Томас Арнның 18 ғасырдағы аранжировкаларына дейін, бүгінгі күнге дейін сақталуда, романтикалықтан бароккоға дейінгі музыкалық стильдердің кең ауқымын қамтиды: Остин, Бриттен, Сарджент, Бонинге, Добин және басқа дирижерлер әрқайсысы әндерге жекелеген ерекшеліктер қосып, кейіпкерлерді бейнелеудің әртүрлі аспектілерін ерекшелендірді. Нэнси Доусонның 1700 жылдардың ортасында "Кедей операсының" актілері арасында билеген мүйізқұбыр әуені қазір "Біз мұнда мырза бұтасын айналып өтеміз" әні үшін қолданылады. Төменде 20 ғасырдағы операның ең жоғары бағаланған қойылымдары мен аранжировкаларының тізімі келтірілген. 1920 жылы баритон Фредерик Остин музыканы жаңадан аранжирледі (сонымен қатар Пичм рөлін орындады) және Лирикалық театрда, Хаммерсмитте ұзаққа созылған қойылымда (1463 қойылым) орындады. Ирландиялық баритон Фредерик Раналоу әр қойылымда капитан Макиат рөлін орындады. 1955 жылы дирижер сэр Малкольм Сарджент бұл нұсқаны Джон Кэмеронды Макиат рөлінде және Моника Синклерді Люси рөлінде жазды. 1928 жылы түпнұсқалық қойылымның 200 жылдығына Бертольт Брехт (сөздері) және Курт Вейл (музыкасы) Германияда "Үш тиындық опера" (Die Dreigroschenoper) атты жұмыстың танымал жаңа музыкалық бейімделуін жасады. Бұл шығармада түпнұсқа сюжетке өте жақыннан еріледі (дегенмен уақыт жүз жылдан астам алға жылжытылды), бірақ музыканың көп бөлігі жаңа. 1946 жылы Джон Ла Туш (кітап және ән мәтіні) және Дьюк Эллингтон (музыка) Бродвей үшін "Күсіктің демалыс күні" (Beggar's Holiday) атты жұмыстың тағы бір музыкалық бейімделуін жасады. Бұл оқиғаның жаңаша нұсқасы, ол алаяқ мафиозилер, алаяқ мадамдар, олардың азғын жезөкшелері, сұлулар мен көшедегі адамдар мекендейтін бұзылған әлемге бағытталған. 1948 жылы Бенджамин Бриттен жаңа үйлесімдермен және бұрыннан бар мелодияларды аранжирлеумен бейімделуді жасады. Қосымша диалогты продюсер Тайрон Гатри жазды. Питер Пирс Макиаттың алғашқы орындаушысы болды. Ол ағылшын опера тобының төрағасы Джеймс Холдейн Лориге арналған. Опера 1953 жылы фильмге айналдырылды, онда Лоренс Оливье капитан Макиат рөлінде ойнады. 1975 жылы чех драматургы (кейін президент) Вацлав Гавел музыкасыз бейімделуді жасады. 1977 жылы Нобель сыйлығын жеңіп алған Нигерия драматургы және драматург Воле Сойинка Opera Wonyosi (1981 ж. жарияланды), Джон Гейдің "Кедей операсы" және Бертольд Брехттің "Үш тиындық операсы" шығармаларының бейімделуін жазды, сахналады және режиссерлік етті; оның кейіпкерлерінің көпшілігі, сондай-ақ кейбір ариялар екі бұрынғы пьесадан алынған. 1978 жылы бразилиялық әнші-сазгер Чико Буарке Джон Гейдің "Кедей операсы" мен Бертольд Брехттің "Үш тиындық операсының" бейімделуін, жаңа әндермен және 1940 жылдардағы Рио-де-Жанейрода жазды, кейін режиссер Руй Гера оны фильм ретінде бейімдеді. 1981 жылы Ричард Бонинге мен Дуглас Гэмли Австралия операсы (қазіргі Австралия операсы) үшін жаңа редакцияны жасады. Ол сол жылы Джоан Сазерленд, Кири Те Канава, Джеймс Моррис және Анжела Лансберидің қатысуымен жазылды. Опера 1983 жылы BBC теледидары үшін бейімделді. Бұл қойылымды Джонатан Миллер режиссерлік етті, ал басты рөлдерді Роджер Далтри орындады. "Бақытты" соңы өзгертілді, сондықтан Макиатты асып тастады. 1984 жылы Алан Айкборнның "Құдайдан безген хор" (A Chorus of Disapproval) пьесасында (кейін фильмде) "Кедей операсының" әуесқойлық қойылымы басты сюжеттің қозғаушы күші болып табылады және үзінділер орындалады. 1990 жылы Джонатан Добин Ten Ten Players (қазіргі Theatre 2020) үшін өзінің кезеңдік стильдегі орындау нұсқасын жасады және ол сол кезден бері АҚШ-тың әртүрлі жерлерінде қойылды. Бұл басылым 1728 жылғы баспа басылымына негізделген және Пепуш толыққанды баяндаған увертюраны қамтиды, сондай-ақ 18 ғасырдағы түпнұсқалық қойылымның қалған 69 әуені мен билерін толықтырады. Бұл пьеса Майя Микинің зейнетке шығу пьесасы болды. 2008 жылы Австралияның Сидней театр компаниясы мен Out of Joint Theatre Company бірлесіп Стивен Джеффристің жазған және Макс Стаффорд Кларктың режиссерлік еткен "Жазаланғандар операсы" (The Convict's Opera) атты нұсқасын жасады. Бұл нұсқа Жаңа Оңтүстік Уэльске бағытталған жазаланғандар тасымалдайтын кемеде өтеді, онда жазаланғандар "Кедей операсының" нұсқасын қояды. Жазаланғандардың өмірі "Кедей операсының" кейіпкерлеріне шамалы ұқсас, ал пьесада заманауи танымал әндер орындалады. "Жазаланғандар операсы" 2009 жылдың басында Ұлыбритания бойынша гастрольдік сапарға шықты. Vanishing Point театр компаниясы 2009 жылы The Royal Lyceum Theatre және Belgrade Theatre, Coventry үшін "Кедей операсының" заманауи қойылымын жасады, ол жақын болашақтағы апокалиптикалық әлемде өтеді. Онда A Band Called Quinn тобының музыкасы қолданылды. Түпнұсқа опера 2011 жылдың жазында Regent's Park Open Air Theatre-да 18 ғасылдағы декорацияда, Люси Бейли режиссерлік еткен қойылымда орындалды. 2019 жылы Kneehigh Theatre Company Liverpool Everyman & Playhouse компанияларымен бірлесіп "Кедей операсының" жаңа бейімделуін жасады және "Dead Dog in a Suitcase (and other love songs)" атты қойылымды гастрольдік сапарға шығарды. 2021 жылы француз меццо-сопраносы және композиторы Элен Дюкос "Кедей операсынан" шабыттанған төрт актілі "Minuit Montmartre" операсын жасады. Алғашқы қойылым 10 шілдеде Парижде өтті.