Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Баварияның патшасы 1913-1918 жылдары
King of Bavaria from 1913 to 1918
Людвиг III (Людвиг Лютпольд Йозеф Мария Алойс Альфред; 7 қаңтар 1845 – 18 қазан 1921) – Баварияның соңғы патшасы, 1913-1918 жылдары билік құрған. Бастапқыда ол Бавария әскерінде лейтенант болып қызмет етті, ал Австро-Пруссия соғысы кезінде оберлейтенант шеніне жетті. Ол 18 жасында саясатқа қатысып, Бавария парламентіне мүше болып сайланды және сайлау реформаларын қолдаған белсенді саясаткер болды. Кейіннен 1912 жылдан 1913 жылға дейін кузені Оттоның орнына регент және де-факто мемлекет басшысы қызметін атқарды. Бавария парламенті оған рұқсат бергеннен кейін Людвиг Оттоны тақтан түсіріп, өзі билікке келді. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Баварияға жетекшілік етті. Оның қысқа ғана билігі консервативтік идеяларды қолдады және католик шіркеуінің Rerum novarum энциклопедиясымен әсерленді. 1918-1919 жылдардағы неміс революциясынан кейін неміс империясы таратылып, Веймар Республикасы құрылды. Бұл төңкеріс салдарынан Бавария тағы және Германияның басқа монархиялары жойылды, Виттельсбах әулетінің Бавариядағы 738 жылдық билігі аяқталды. Өліміне қатысты қастандықтан қорқып, Людвиг Венгрияға, Лихтенштейнге, содан кейін Швейцарияға қашып кетті. 1920 жылы Баварияға оралып, Вильденварт сарайында тұрды. Людвиг көп ұзамай, Сарвардағы Надасди сарайында болғанда қайтыс болды.
Ludwig III (Ludwig Luitpold Josef Maria Aloys Alfried; 7 January 1845 – 18 October 1921) was the last King of Bavaria, reigning from 1913 to 1918. Initially, he served in the Bavarian military as a lieutenant and went on to hold the rank of Oberleutnant during the Austro Prussian War. He entered politics at the age of 18 becoming a member of the Bavarian parliament and was a keen participant in politics, supporting electoral reforms. Later in life, he served as regent and de facto head of state from 1912 to 1913, ruling for his cousin, Otto. After the Bavarian parliament passed a law allowing him to do so, Ludwig deposed Otto and assumed the throne for himself. He led Bavaria during World War I. His short reign was seen as championing conservative causes and he was influenced by the Catholic encyclical Rerum novarum. After the German Revolution of 1918–1919, the German Empire was dissolved and the Weimar Republic was created. As a result of this revolution, the Bavarian throne was abolished along with the other monarchies of the German states, ending the House of Wittelsbach's 738 year reign over Bavaria. Fearing that he might be a victim of an assassination, Ludwig fled to Hungary, Liechtenstein and then Switzerland. He returned to Bavaria in 1920 and lived at Wildenwart Castle. Ludwig would die shortly after, when he was staying at Nádasdy Mansion in Sárvár.
Ерте өмір
Людвиг Мюнхенде Баварияның князь-регенті Люитпольдтың және оның әйелі, Австрияның архигерцогинясы Аугуста Фердинанданың (Тоскананың ұлы герцогы Леопольд II-нің қызы) үлкен ұлы ретінде дүниеге келді. Ол Францияның Людовик XIV-і және Жеңімпаз Вильгельмнің ұрпағы еді. Флоренциядан шыққан Аугуста төрт баласына әрдайым итальян тілінде сөйлейтін. Людвигтің есімі оның әкесінің әкесі, Бавария королі Людвиг I-нің құрметіне берілді. Людвиг өзінің алғашқы жылдарын Мюнхен резиденциясының сайлау залдарында және Виттельсбахер сарайында өткізді. 1852 жылдан 1863 жылға дейін Фердинанд фон Малазеден сабақ алды. Он жасқа келгенде отбасы Лейхтенберг сарайына көшті. 1861 жылы, он алты жасында Людвиг әскери мансабын бастады, оның бауырласы, Бавария королі Максимилиан II оны 6-шы Ягербатальонның лейтенанты қызметіне тағайындады. Бір жылдан кейін ол Мюнхеннің Людвиг Максимилиан университетіне түсіп, құқық және экономиканы оқыды. Он сегіз жасқа келгенде ол корольдік үйдің ханзадасы ретінде Бавария заң шығарушы органы – Сенаттың мүшесі атанды. 1866 жылы Бавария Австриямен бірігіп, Пруссиямен соғысқа қатысты. Людвигтің Oberleutnant шені болды. Ол Хелмштадт шайқасында жараланып, жамбасына оқ тиді. Бұл оқиға оның әскери қызметке құштар болмауына ықпал етті. Ол Бавария әскери еңбегі орденінің 1-сыныпты рыцарь кресімен марапатталды.
Ludwig was born in Munich, the eldest son of Luitpold, Prince Regent of Bavaria and of his wife, Archduchess Auguste Ferdinande of Austria (daughter of Leopold II, Grand Duke of Tuscany). He was a descendant of both Louis XIV of France and William the Conqueror. Hailing from Florence, Auguste always spoke in Italian to her four children. Ludwig was named after his grandfather, King Ludwig I of Bavaria. Ludwig spent his first years living in the Electoral rooms of the Munich Residenz and in the Wittelsbacher Palace. From 1852 to 1863, he was tutored by Ferdinand von Malaisé. When he was ten years old, the family moved to the Leuchtenberg Palace. In 1861 at the age of sixteen, Ludwig began his military career when his uncle, King Maximilian II of Bavaria, gave him a commission as a lieutenant in the 6th Jägerbattalion. A year later, he entered the Ludwig Maximilian University of Munich, where he studied law and economics. When he was eighteen, he automatically became a member of the Senate of the Bavarian Legislature as a prince of the royal house. In 1866, Bavaria was allied with the Austrian Empire in the Austro Prussian War. Ludwig held the rank of Oberleutnant. He was wounded at the Battle of Helmstadt, taking a bullet in his thigh. The incident contributed to the fact that he was rather averse to the military. He received the Knight's Cross 1st Class of the Bavarian Military Merit Order.
Қызмет және саясат
Людвиг өмір бойы ауыл шаруашылығына зор қызығушылық танытты. 1868 жылдан бастап Бавария ауыл шаруашылығы қоғамының Орталық комитетінің құрметті президенті болды. 1875 жылы ол Лютштеттен сарайын сатып алып, оны үлгілі шаруашылыққа айналдырды. Ол сондай-ақ технологияға, әсіресе су электр энергиясына қатты қызығушылық танытты. 1891 жылы оның ұсынысымен Бавария каналдары қоғамы құрылды. 1896 жылы Людвиг Бавария ғылым академиясының құрметті мүшесі болып тағайындалды. Патшалық үйдің ханзадасы болғандықтан, ол Бавария заң шығарушы органы – Сенаттың мүшесі болды; онда ол тікелей дауыс беру құқығын ынтамен қолдады. Людвиг 1863 жылдың 23 маусымынан бері Рейхсрат палатасының мүшесі болды. 1870 жылы ол Бундесрат мүшесі ретінде қараша айындағы шарттарды қабылдауға және Солтүстік Германия конфедерациясына қосылуға дауыс берді. 1871 жылы ол Бавария патриоттық партиясының үміткері ретінде алғашқы Рейхстаг сайлауына қатысып, жеңіліске ұшырады. 1906 жылы ол Бавария сайлау реформасын қолдады, оны СДПК-ның негізін қалаушы Август Бебель былай бағалады: «Егер неміс князьдерінен біреу кайзер болып таңдалса, неміс халқы, әлдеқайда Виттельсбахтың Людвигін, емес Пруссияның Вильгельмін сайлар еді».
Throughout his life, Ludwig took a great interest in agriculture. From 1868, he was the Honorary President of the Central Committee of the Bavarian Agricultural Society. In 1875, he bought Leutstetten Castle and made it a model farm. He was also very interested in technology, particularly water power. In 1891 at his initiation, the Bavarian Canal Society was established. In 1896 Prince Ludwig was appointed honorary member of the Bavarian Academy of Sciences. As a prince of the royal house he was automatically a member of the Senate of the Bavarian legislature; there he was a great supporter of the direct right to vote. Since 23 June 1863 already, Ludwig had been a member of the Chamber of the Reichsräte. In 1870 he voted as a member of the Bundesrat for the acceptance of the November treaties to join the North German Confederation. In 1871 he ran unsuccessfully for the first Reichstag elections as a candidate of the Bavarian Patriot Party. In 1906 he supported the Bavarian electoral reform, which the SPD founder August Bebel praised: "The German people, if the Kaiser were to be chosen from one of the German princes, would presumably elect Wittelsbach Ludwig and not Prussia's Wilhelm."
Баварияның регенті
1912 жылдың 12 желтоқсанында Людвигтің әкесі Люитпольд қайтыс болды. Люитпольд өзінің немере інісі Людвиг II-ні тақтан түсіруге белсенді қатысқан, сондай-ақ өзінің тағы бір немере інісі король Оттоның регенті болып қызмет еткен. Отто 1886 жылдан бері король болғанмен, 1883 жылдан бері медициналық бақылауда болды және ол ешқашан белсенді түрде билік етуге қабілетті болмайды деп ұзақтан бері түсінілді. Людвиг III әкесінен кейін дереу регент болып тағайындалды. Соңғы минуттардың ішінде баспасөз және қоғамның басқа да топтары Людвигтің өзі таққа отыруын талап етті. Алайда Бавария заң шығарушы органы сол кезде отырыс өткізбеді және 1913 жылдың 29 қыркүйегіне дейін жиналған жоқ. 1913 жылдың 4 қарашасында заң шығарушы орган Бавария конституциясына егер корольдың денсаулығына байланысты регенттік он жылға созылса және корольдың билік ету мүмкіндігі болмаса, регент регенттікті аяқтауды жариялап, тәжді өзі қабылдауына рұқсат беретін бап қосты. Бұл түзету Төменгі палатада кең қолдауға ие болды, онда 122 дауыспен мақұлданды, ал 27 қарсы дауыс берді. Сенатта түзетуге қарсы бар болғаны алты дауыс болды. Келесі күні, 1913 жылдың 5 қарашасында Людвиг регенттіктің аяқталғанын жариялады, өзінің туысын тақтан түсірді және өзінің Людвиг III ретінде билік ететінін жариялады. Заң шығарушы орган бұл әрекетті бекітті және Людвиг 8 қарашада ант берді. Тарихшылардың пікірінше, 1913 жылғы конституциялық түзету корольдың билігінің үздіксіздігіне шешуші нүкте болды, әсіресе бұл өзгеріс Ландтагтың өкілдер палатасы ретінде қабылдағандықтан. Тарихшылар бұл корольдің басшылығымен заманауи конституциялық монархияға жасалған маңызды қадам деп санайды. Бавария бір жыл бұрын толық парламенттік үкіметке қадам жасаған, Георг фон Гертлинг заң шығарушы органдағы көпшіліктің қолдауына ие болған алғашқы үкіметті басқарған.
On 12 December 1912, Ludwig's father Luitpold died. Luitpold had been an active participant in the deposition of his nephew, King Ludwig II, and had also acted as prince regent for his other nephew, King Otto. Although Otto had nominally been king since 1886, he had been under medical supervision since 1883 and it had long been understood that he would never be mentally capable of actively reigning. Ludwig III immediately succeeded his father as regent. Almost immediately, certain elements in the press and other groups in society called for Ludwig to take the throne himself. The Bavarian Legislature was not, however, currently in session, and did not meet until 29 September 1913. On 4 November 1913, the legislature amended the constitution of Bavaria to include a clause specifying that if a regency for reasons of incapacity had lasted for ten years with no prospect of the king ever being able to reign, the regent could proclaim the end of the regency and assume the crown himself, with such action to be ratified by the legislature. The amendment received broad party support in the Lower Chamber where it was carried by a vote of 122 in favour, and 27 against. In the Senate there were only six votes against the amendment. The next day, 5 November 1913, Ludwig proclaimed the end of the regency, deposed his cousin and proclaimed his own reign as Ludwig III. The legislature duly ratified this action, and Ludwig took his oath on 8 November. The constitutional amendment of 1913 brought a determining break in the continuity of the king's rule in the opinion of historians, particularly as this change had been granted by the Landtag as a House of Representatives. Historians believe this marked a definitive step toward a modern constitutional monarchy with the king as a figurehead. Bavaria had already taken a step toward full parliamentary government a year earlier, when Georg von Hertling headed the first government that depended on a majority in the legislature.
Бавария патшасы
Людвигтің қысқа билігі консервативті болды және католик энцикликасы Rerum novarum ықпалында болды. 1912 жылы Люитпольд тағайындаған премьер-министр Георг фон Гертлинг лауазымында қалды. Сондай-ақ Людвиг патша Мюнхен резиденциясында емес, Виттельсбахер сарайында тұрды. 1914 жылы Бірінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Людвиг Баварияның ынтымағын білдіру үшін Берлинге ресми хабарлама жіберді. Кейін Людвиг тіпті Бавария үшін аннексия талап етті (Эльзас және Бельгиядағы Антверпен қаласы, теңізге шығу үшін). Оның құпия мақсаты – жеңіске жеткеннен кейін Германия империясы шеңберінде Пруссия мен Бавария арасындағы күштер тепе-теңдігін сақтау еді. Рас емес әңгімеге сәйкес, Германия соғыс жариялағаннан кейін бір-екі күн өткен соң Людвиг 25 жастағы австриялықтан Бавария армиясына қосылуға рұқсат сұрап өтініш алды. Өтініш дереу қабылданды, және Адольф Гитлер Бавария армиясына қосылды, соңында 16-шы Бавариялық жаяу әскер полкіне орналасты, онда ол соғыстың қалған бөлігінде қызмет етті. Дегенмен, бұл оқиға Гитлердің "Менің күресім" кітабындағы естеліктеріне негізделген. Тарихшы Иан Кершоу Гитлердің оқиғасының сенімді еместігін айтады, себебі өте қиын жағдайларда осы шағын мәселені қарау үшін қажетті үлкен бюрократиялық күш-жігерге байланысты. Кершоу Гитлердің армияға қабылдануына бюрократиялық тиімділік емес, бюрократиялық қателік себеп болды деп санайды; шындығында, одақтас елдің азаматы ретінде ол сол армияда қызмет ету үшін Австрияға жіберуі керек еді. 1924 жылғы Бавария үкіметінің тергеулеріне сүйенсек, Кершоудың пікірінше, Гитлер 1914 жылдың 5 тамызында немесе сол шамада басқа мыңдаған жастармен бірге армияға қабылдануға өтініш берген, бастапқыда өтініш берушілердің көптігіне байланысты қабылданбаған, оны орналастыруға орын болмаған және ақырында 2-ші жаяу әскер полкінде (2-ші батальон) қызмет етуге шақырылған, содан кейін Бавария резервтік жаяу әскер полкінің 16-шы полкіне (Сізбе полкі) тағайындалған, ол негізінен жаңа сарбаздардан құралған. 1917 жылы Германияның жағдайы Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан нашарлағанда, Гертлинг Германия канцлері және Пруссия премьер-министрі болды, ал Отто Риттер фон Дандль 11 қарашада Корольдік үйдің және сыртқы істердің мемлекеттік министрі және Министрлер кеңесінің президенті болды, бұл Бавария премьер-министріне тең лауазым еді. Пруссияға соқыр адалдық танытқаны үшін айыпталған Людвиг соғыс барысында көрінеу танымалдылығын жоғалтты. Соғыс аяқталар алдында Баварияда Германия революциясы басталды. 1917 жылдың қыркүйегінен бері талқыланып келген 1918 жылдың 2 қарашасында корольдік үкімет пен барлық парламенттік топтар арасындағы келісім бойынша кең ауқымды конституциялық реформа қабылданды, ол пропорционалдық өкілдікті енгізуді көздеді. Людвиг III сол күні конституциялық монархияны парламенттік монархияға айналдырды. 1918 жылдың 3 қарашасында алғаш рет USPD бастамасымен мыңдаған адам Терезиенвизеде бейбітшілік үшін наразылық білдіріп, тұтқынға алынған басшыларды босатуды талап етті. 1918 жылдың 7 қарашасында Людвиг отбасымен Мюнхендегі Резиденц сарайынан қашып, Зальцбургке жақын жердегі Шлосс Анифке уақытша тұруға үміттенді. Ол Германия империясындағы тәжден бас тарған алғашқы монарх болды. Келесі күні Бавария халық мемлекеті жарияланды. 1918 жылдың 12 қарашасында, соғыс біткеннен кейін бір күн өткен соң, премьер-министр Дандль патшаны тақтан бас тартуға көндіру үшін Шлосс Анифке барды. Людвиг бас тартты, оның орнына Дандлға Anif декларациясын (Anifer Erklärung) берді, онда ол барлық үкімет қызметкерлерін, сарбаздарды және азаматтық қызметкерлерді оған адалдық антінен босатты. Сондай-ақ, ол соңғы оқиғалардың салдарынан "әзірге үкіметті басқаруға лайықты емес екенін" мәлімдеді. Декларацияны Курт Эйснердің жаңадан құрылған республикалық үкіметі Дандль келесі күні Мюнхенге оралған кезде жариялады. "Тәжден бас тарту" сөзі құжатта ешқашан пайда болмағанымен, Эйснер үкіметі оны осылай түсіндірді және Людвиг пен оның отбасы "халық мемлекетіне" қарсы әрекет етпеген жағдайда Баварияға жеке азаматтар ретінде оралуға болады деген мәлімдеме қосты. Бұл мәлімдеме Виттельсбахтарды тақтан түсірді және отбасының Баварияда 738 жыл бойы билік жүргізуіне нүкте қойды.
Ludwig's short reign was conservative and influenced by the Catholic encyclical Rerum novarum. Prime Minister Georg von Hertling, appointed by Luitpold in 1912, remained in office. Also as King Ludwig lived in the Wittelsbacher Palais rather than in the Munich Residenz. At the outbreak of World War I in 1914 Ludwig sent an official dispatch to Berlin to express Bavaria's solidarity. Later Ludwig even claimed annexations for Bavaria (Alsace and the city of Antwerp in Belgium, to receive an access to the sea). His hidden agenda was to maintain the balance of power between Prussia and Bavaria within the German Empire after a victory. A spurious story holds that, a day or two after Germany's declaration of war, Ludwig received a petition from a 25 year old Austrian, asking for permission to join the Bavarian Army. The petition was promptly granted, and Adolf Hitler thereupon joined the Bavarian Army, eventually settling into the 16th Reserve Bavarian Infantry Regiment, where he served the remainder of the war. However, this account is based on Hitler's recollections in Mein Kampf. Historian Ian Kershaw holds that Hitler's story is simply not credible on its face, due to the remarkable bureaucratic effort it would have required to attend to this minor matter during days of extreme crisis. Kershaw suggests that bureaucratic error, rather than bureaucratic efficiency, was responsible for Hitler's enlistment; indeed, as a national of an allied country, he should have been sent to Austria for service in that army. Based on Bavarian government investigations in 1924, the more likely scenario in Kershaw's view is that Hitler applied for enlistment, along with thousands of other youths, on or about 5 August 1914, was initially turned away because the authorities were overwhelmed with applicants and had no place to assign him, and eventually was recalled to serve in the 2nd Infantry Regiment (2nd Battalion), before being assigned to Bavarian Reserve Infantry Regiment 16 (the List Regiment), which was principally made up of raw recruits. In 1917, when Germany's situation had gradually worsened due to World War I, Hertling became German Chancellor and Prime Minister of Prussia and Otto Ritter von Dandl was made Minister of State of the Royal Household and of the Exterior and President of the Council of Ministers on 11 November 1917, a title equivalent to Prime Minister of Bavaria. Accused of showing blind loyalty to Prussia, Ludwig became increasingly unpopular during the war. As the war drew to a close, the German Revolution broke out in Bavaria. Already discussed since September 1917, on 2 November 1918, an extensive constitutional reform was established by an agreement between the royal government and all parliamentary groups, which, among other things, envisaged the introduction of proportional representation. Ludwig III, approved on the same day the transformation of the constitutional into a parliamentary monarchy. For the first time on 3 November 1918, initiated by the USPD, a thousand people gathered to protest on the Theresienwiese for peace and demanded the release of detained leaders. On 7 November 1918, Ludwig fled from the Residenz Palace in Munich with his family and took up residence in Schloss Anif, near Salzburg, for what he hoped would be a temporary stay. He was the first of the monarchs in the German Empire to be deposed. The next day, the People's State of Bavaria was proclaimed. On 12 November 1918, a day after the Armistice, Prime Minister Dandl went to Schloss Anif to see the king in hopes of persuading him to abdicate. Ludwig refused, instead giving Dandl the Anif declaration (Anifer Erklärung) in which he released all government officials, soldiers and civil officers from their oath of loyalty to him. He also stated that as a result of recent events, he was "no longer in a position to lead the government." The declaration was published by the newly formed republican government of Kurt Eisner when Dandl returned to Munich the next day. Although the word "abdication" never appeared in the document, Eisner's government interpreted it as such and added a statement that Ludwig and his family were welcome to return to Bavaria as private citizens as long as they did not act against the "people's state." This statement effectively dethroned the Wittelsbachs and ended the family's 738 year rule over Bavaria.
Соңғы жылдар
Людвиг III Баварияға оралды. Оның әйелі Мария Терезия 1919 жылдың 3 ақпанында Вильденварт сарайында (Химгау) қайтыс болды. 1919 жылдың ақпан айында Эйснер өлтірілді; қарсы өлтірудің құрбаны болуы мүмкін деп қорқып, Людвиг Венгрияға қашып кетті, кейін Лихтенштейн мен Швейцарияға көшті. 1920 жылдың сәуір айында Баварияға оралып, Вильденварт сарайында қайтадан тұрды. Ол 1921 жылдың қыркүйегіне дейін сонда қалды, содан кейін Венгрияның Сарвар қаласындағы Нэдасди сарайына сапар шекті. Ол 18 қазанда онда қайтыс болды. 1921 жылдың 5 қарашасында Людвигтің денесі әйелімен бірге Мюнхенге жеткізілді. Мемлекеттік жерлеу монархияны қайта орнатуға ұмтылыс тудыруы мүмкін деген қорқынысқа қарамастан, олар патша отбасының, Бавария үкіметінің, әскери қызметкерлердің және шамамен 100 000 көрерменнің алдында құрметпен қойылды. Олар Мюнхендегі Фрауенкирхе шіркеуінің мазардағы патшалық ата-бабаларының қасына жерленді. Принц Руппрехт әкесінің қазасынан кейін монархияны күшпен қайта орнатуға тырыспады, оның орнына заңды жолмен жасағанды жөн көрді. Мюнхен архиепископы, кардинал Михаэль фон Фальхабер, жерлеу сөзінде монархияға адал екенін айқын білдірді, ал Руппрехт тек туғаннан бергі құқығына ие болғанын мәлімдеді.
Ludwig III returned to Bavaria. His wife, Maria Theresia, died 3 February 1919 at Wildenwart Castle/Chiemgau. In February 1919, Eisner was assassinated; fearing that he might be the victim of a counter assassination, Ludwig fled to Hungary, later moving on to Liechtenstein and Switzerland. He returned to Bavaria in April 1920 and lived at Wildenwart Castle again. There he remained until September 1921 when he took a trip to his castle Nádasdy in Sárvár in Hungary. He died there on 18 October. On 5 November 1921, Ludwig's body was returned to Munich together with that of his wife. In spite of fears a state funeral might spark a move to restore the monarchy, the pair were honored with one in front of the royal family, Bavarian government, military personnel, and an estimated 100,000 spectators. Burial was in the crypt of the Munich Frauenkirche alongside their royal ancestors. Prince Rupprecht did not wish to use the occasion of the passing of his father to reestablish the monarchy by force, preferring to do so by legal means. Cardinal Michael von Faulhaber, Archbishop of Munich, in his funeral speech, made a clear commitment to the monarchy while Rupprecht only declared that he had stepped into his birthright.