Кіріспе
Хеленсбург (Бейл Эйлид) – Шотландиядағы Клайд шығанағының солтүстік жағасында, Гарелохтың сағасында орналасқан теңіз жағасындағы қала. Тарихи тұрғыдан Данбартонширге қарасты болған, ол 1996 жылы жергілікті басқару реформасынан кейін Аргилл және Бьют кеңесінің құрамына кірді.
Helensburgh ('/h//ɛ//l//ə//n//z//b//ər//ə/; Baile Eilidh) is a coastal town on the north side of the Firth of Clyde in Scotland, situated at the mouth of the Gareloch. Historically in Dunbartonshire, it became part of Argyll and Bute council area following local government reorganisation in 1996.
Темір жол революциясы
1858 жылы Глазго, Думбартон және Хеленсбург темір жолы келгеннен кейін Хеленсбург халқы одан да жылдам өсіп, 1871 жылғы халық санауында 5964 адамға жетті. Джон Хонимен жобалаған Муниципалдық ғимараттар 1879 жылы аяқталды. Осы кезде Глазго өте қарқынды түрде өнеркәсіптік қала ретінде дамыды, бірақ осы жылдам өсім оны лас, түтінді және жағымсыз етуге әкелді. Темір жолдың арқасында Глазгодағы бай бизнесмендер Хеленсбургтің таза ауасында тұрып, екі қала арасында күнделікті сапар жасау мүмкіндігіне ие болды. Бұл қаланың солтүстікке қарай, төбеге қарай кеңеюіне және көптеген әсем Виктория стиліндегі виллалар салынуына себеп болды. Егер 1911 жылғы халық санауындағы 8529 адам санына жүгінсек, Хеленсбург соғыс кезінде халқының үш пайызын жоғалтқанын есептеуге болады. Әйелдер, балалар және қарттар майданға шақырылмағанын ескерсек, бұл көрсеткіш ерекше маңызды. Сондай-ақ, көптеген адамдар дене және психикалық жарақаттарға ұшыраған деп есептеледі. Қалада көптеген ағаштармен көмкерілген көшелер бар, ал көктемде гүлдейтін жапон алхоры ерекше сәнге ие; осының нәтижесінде қала "Клайдтың бақ қаласы" деп аталады. 2016 жылы Хеленсбург ағаштарды сақтау қоры Шотландияның Ұлттық ағаш коллекцияларының мүшесі болуға шақырылды, себебі қалалық көшелердегі ағаштардың әртүрлілігі мен сапасы жоғары болды; сол кезде Шотландияның басқа қалалары мұндай құрметке ие болған жоқ. 2015 жылы Колквин алаңы үлкен қайта жаңартудан өтті (батыс эспланадасын қамтитын кеңейтілген қайта дамыту жобасының бөлігі ретінде), алаңның бір бөлігі жаяу жүргіншілерге арналды. Бұл қайта жобалаудың маңызды бөлігі – сыйлыққа ие болған Ашық аспаптар мұражайының құрылуы болды. Ол 120 тұғырдан тұрады, уақыт өте келе Хеленсбургтің тарихымен және ерекшелігімен байланысты заттармен немесе олардың көшірмелерімен толтырылады, соның ішінде Джон Логи Бэйрдтің алғашқы теледидар тәжірибелерінде қолданған қуыршақ басы және Генри Беллдің "Комета" пароходынан алынған кеме қоңырауы. Сонымен қатар, тротуарларға орнатылған бірнеше мыс тақталар 1845 жылғы қала көшелерінің жағдайын сипаттайды. Сол жылы бұрынғы құлдыраған Клайд-стрит мектебі Аргилл және Бьют кеңесінің Хеленсбург және Ломонд азаматтық орталығы ретінде едәуір жөндеуден және жаңа қанат пен қоғамдық кафе қосылғаннан кейін қайта ашылды. Сондай-ақ, Хеленсбург мұра қоры коллекцияларынан экспонаттарды көруге болады. Синклер көшесіндегі бұрынғы Сент-Колумба шіркеуінде орналасқан Tower Digital Arts орталығы 2016 жылы қала үшін алғашқы екі экранды кинотеатр және өнер орталығына айналдырылды. Жанындағы Батыс Кинг-стрит залы екі жылдан кейін жаңартылып, Шотландияның су асты кемелері орталығы ретінде жаңа міндеттерді алды. Орталықта қазіргі уақытта Корольдік теңіз күштері үшін салынған соңғы (1955) Stickleback класындағы су асты кемесі орналасқан. 2016 жылы Чарльз Ренни Маккинтош салған деген күдік тудырған ғимараттың шын мәнінде оның жұмысы екеніне дәлелдер табылды. Ол Хеленсбург және Гарелох консервативті клубы ретінде салынған, ал осы үлкен ғимараттың жоғарғы қабаты қазір Маккинтош клубы деп аталады. Ол қала орталығында, Синклер көшесі, 40 мекенжайында орналасқан. Үш жылдан кейін Хеленсбургтің тағы бір Маккинтош жұмысы, Хилл Хаус, "Қорап" деп аталатын қорғаныш құрылысына оратылды, бұл ғимараттың ылғалдың енуінен болатын зақымдануын баяулатуға бағытталған сақтық шарасы болды, соның арқасында ғимарат кеуіп кетуіне мүмкіндік туды. "Қораптың" дизайны тізбекті тор қабырғаларымен және келушілерге Хилл Хаус сыртын жоғарыдан көруге мүмкіндік беретін ішкі жаяу жүргін жолдарымен ерекшеленеді. 2021 жылдың маусым айында Эрмитаж паркіне төрт жылдық жобаның аяқталуын белгілейтін павильон қосылды. Парк павильоны – Passivhaus стандартына сәйкес салынған, Шотландиядағы тұрғын емес алғашқы Passivhaus ғимараты. Келесі жылдың қазан айында Хеленсбург пирсінде 22 миллион фунт стерлингтік демалыс орталығы ресми түрде ашылды, ол екі ай бұрын жабылған бұрынғы бассейннің орнына салынды.
География және геология
Хеленсбург Глазгодан солтүстік-батысқа қарай 25 миль (40 км) жерде орналасқан. Қала оңтүстікке қарай Гриннокқа қарай Клайд фьордының арғы жағына қарай орналасқан, бұл жерде ені шамамен 3 миль (5 км). Гриннокқа теңізге жүретін кемелер тоқтауы мүмкін, бірақ Хеленсбургтің жағалауы өте жай, алайда қаланың батысында Гарелох терең. Хеленсбург Хайленд шекаралық жарылысының батыс құрлықтағы шетінде орналасқан. Бұл Хеленсбургтен солтүстікке қарайғы төбелер Таулы аймақта, ал Хеленсбургтен оңтүстікке қарайғы жер Шотландияның төмендігінде немесе Орталық белдеуінде жатыр дегенді білдіреді. Осының салдарынан, айналасындағы аймақта әртүрлі ландшафттар бар – мысалы, Лох-Ломонд (Шотландияның алғашқы ұлттық паркі) Хеленсбургтен солтүстік-шығысқа қарай тек 4 миль (6 км) қашықтықта орналасқан. Хайленд шекаралық жарылысы геологиялық тұрғыдан белсенді болмаса да, бұл аймақта кейде өте ұсақ жер сілкіністері болады. Соңғы мұз дәуірінде мұздың салмағы жерді төмен қарай итерді. Сондықтан мұз еріген кезде теңіз деңгейі қазіргісінен жоғары болды. Бұған дәлел ретінде Хеленсбургте теңізге жақын орналасқан алғашқы екі көше блогының көтерілген жағажайда салынғанын анық көруге болады. Олардың артында жер бір блокқа дейін тік көтеріледі, содан кейін бірте-бірте көтеріледі – бұл эрозияға ұшыраған бұрынғы теңіз жартасы. Мұздың салмағынан босаған жер біртіндеп көтеріліп келеді, ал жергілікті жер сілкіністері осыны көрсетеді. Соңғы мұз дәуірінің қосымша дәлелдері төмен су кезінде де көрінеді, мұнда жағажайда мұздық ертеректер деп аталатын үлкен тас тастар бар – олар мұздықтардың ішінде алыстан әкелініп, мұздықтар еріген кезде қазіргі орналасқан жерлеріне тасталған.
Климат
Хеленсбургтің теңіздік климаты бар (Köppen: Cfb).
Көлік
Қала үш теміржол станциясымен қызмет көрсетеді: Хеленсбург Орталық, Крейгендоран және Хеленсбург Жоғарғы. Хеленсбург Орталық және Крейгендоран екеуі де Солтүстік Клайд желісінің бөлігі болып табылады, ал Хеленсбург Орталық – соңғы станция ретінде қызмет етеді. Хеленсбург Жоғарғысы Батыс Хайленд желісінде орналасқан және «Каледониялық Түндеуші» пойызын қабылдайды. Хеленсбургке сондай-ақ бірнеше автобус маршруты да бар. Олар Глазго қаласына, Левен аңғарына және Каррик қамалына қатынайды. Жергілікті көліктің ерекше түрі – «Уэверли» аспалы бу машинасы, ол жазғы сапарлары кезінде Хеленсбург портына тоқтаған. Ол өзін әлемдегі соңғы теңізге шығатын аспалы бу машинасы деп жарнамалайды және 1946 жылы Крейгендоран портынан қызмет ету үшін іске қосылды. Алайда, Крейгендоран порты қазір тоқырап тұр, 1972 жылы қызмет тоқтатылған. 2018 жылдың соңында Хеленсбург порты нашар күйіне байланысты барлық теңіз кемелері үшін жабылды, сондықтан «Уэверлидің» қайтадан тоқтаулары қашан басталатыны белгісіз.
Халық саны және жұмыспен қамту
2022 жылы Шотландияның Ұлттық тізілімі Хеленсбургтің халқы 13 230 адамға жетеді деп бағалады. Бүгінде Хеленсбург жақын орналасқан Глазго қаласының серіктес қаласы болып табылады, сонымен қатар аймақ үшін және теңіз жағалауына тартылған туристер мен күндізгі саяхатшылар үшін маңызды сауда орталығы қызметін атқарады. Хеленсбургке Гарелохтағы Фасландағы Клайд теңіз базасының да ықпалы бар, ол Ұлыбританияның ядролық қарулары бар су асты кемелерінің базасы және ірі жергілікті жұмыс беруші болып табылады.
Дін
Шотландиядағы негізгі христиан діндерінің көпшілігі Хеленсбургте шіркеулерге ие. Олардың ең ірісі – Шотландия шіркеуі, 1880 жылға қарай қалада әрқайсысы өз ғимаратына ие 5 қауымы болған. Бірақ, шіркеуге барушылардың азаюы және миссияны тиімдірек жүзеге асыру үшін ресурстарды оңтайландыру мақсатында, 2015 жылға дейін олардың барлығы біріктірілді. Сөйтіп, қазіргі таңда Шотландия шіркеуінің жалғыз қауымы – Колкхун алаңындағы Хеленсбург шіркеуі. Хеленсбург – Шотландиядағы ең ірі Шотландия шіркеуінің приходы. Шотланд католик шіркеуі қалада маңызды ықпалға ие, Ломонд көшесінде Сент-Джозеф атты шіркеу бар. Сент-Джозеф шіркеуінің үйі бастапқыда Хеленсбургтегі приход шіркеуі болып құрылған. Сент-Михаил және Барлық Періштелер шіркеуі қаланың жалғыз А санатындағы тізімдегі шіркеуі болып ерекшеленеді. Бұл ғимарат Шотландия епископ шіркеуінің қауымы үшін 1868 жылы сэр Роберт Роуанд Андерсонмен жобаланған.
Білім
Жалпы алғанда, Хеленсбургте жеті мектеп бар. Олардың ішінде үш мемлекеттік бастауыш мектеп: Колгрейн, Джон Логи Бэйрд және Эрмитаж бастауыш мектебі. Бұл мектептер қаладағы мемлекеттік орта мектеп – Эрмитаж академиясына оқушылар дайындайды. Хеленсбургте сондай-ақ Рим-католик мемлекеттік бастауыш мектебі, атап айтқанда, Сент-Джозеф мектебі бар. Парклендс мектебі Аргилл және Бьют кеңесімен қамтамасыз етіледі және ол күрделі арнайы білім беру қажеттіліктері бар оқушылар үшін арнайы салынған мектеп. Мектеп аумағында Ардлуи үйі орналасқан, ол осындай балалар мен жасөсперімдерге 2 аптаға дейін қысқа мерзімді демалыс ұсынады. Жалғыз жекеменшік мектеп – Ломонд мектебі, 1977 жылы Сент-Брайд мектебінің (қыз балаларға арналған) және Ларчфилд мектебінің (тек бастауыш сыныптар және ұлдарға арналған) бірігуі нәтижесінде құрылды. Ломонд мектебінде бастауыш және орта білім беріледі, және мектеп күндізгі оқушылар мен интернатта оқитындарды қабылдайды, солардың көп бөлігі шетелден келеді.
Медициналық қызмет
Қалада екі медициналық практика бар, екеуі де Шығыс Король көшесіндегі бір медициналық орталықта орналасқан. Қалада сондай-ақ бірнеше стоматологтар мен оптиктер бар. Виктория ауруханасы ретінде салынған Виктория интегралды күтім орталығы енді стационарлық емдеу жүргізбейді және бастапқы ғимарат қазір көбінесе пайдаланылмайды. Дегенмен, аумақтағы ғимараттарда түрлі емханалар жұмыс істейді. 2006 жылы Хеленсбург ауданы Инвернесте орналасқан NHS Highland аймағына қосылуға шешім қабылдады. Алайда, Хеленсбург ауданы мен Инвернес арасындағы үлкен қашықтықтан туындаған жағдайға байланысты, NHS Highland NHS Greater Glasgow and Clyde-пен келісім жасады, осы арқылы соңғысы жергілікті қажеттіліктерге жауап беретін қызметтерді ұсынады.
Спорт және демалыс
Спорт түрлері жақсы дамыған, қалада футбол, регби, крикет, жеңіл атлетика, нетбол, хоккей, керлинг, боулинг, гольф, желкен және балық аулау сияқты түрлі клубтар белсенді түрде жұмыс істейді. Теңіз жағалауында жабық жүзу бассейні, эспланада, түрлі дүкендер, кафелер мен пабтар, сондай-ақ Хеленсбург желкендеу клубы орналасқан. Хеленсбург жыл сайын көптеген шараларға ұйымдастырады, оның ішінде Round Table жергілікті бөлімі Гай Фокс күнінде әдеттегі фейерверк көрсетілімін өткізеді және Real Ale фестивалін ұйымдастырады. Хеленсбург және Ломонд таулы ойындары маусым айының басында жыл сайын өткізіледі. Өнер саласында Хеленсбургте "The Tower" деп аталатын цифрлық өнер орталығы бар, ол кинотеатр ретінде жұмыс істейді және музыка мен театрдан тікелей қойылымдар ұйымдастырады. Хеленсбургтің ішінде және айналасында көптеген жаяу жолдар бар, сонымен қатар ол ұзақ қашықтыққа жаяу серуендеу және каякпен жүзуге арналған бастапқы нүкте болып табылады. Қаланың өзінде Аргилл және Бьюттің жалғыз жергілікті табиғат қорығы – Герцогиня орманында жаяу жолдары бар. Ұзақ жаяу жол – "Үш көл жолы", ол Лох Ломондты Хеленсбург, Гарелох және Лох Лонгпен байланыстырады, ұзындығы 34 миль (55 км). Жергілікті жерден басталатын барлық жолдардың ең ұзыны – Джон Мьюр жолы. Бұл жол бүкіл әлемде "Ұлттық саябақтардың әкесі" деп танылатын Джон Мьюрді еске алады және Хеленсбургтен оның туған жері – Шығыс Лотиандағы Данбарға дейін 134 миль (215 км) созылады. "Clyde Sea Lochs Trail" – бұл Думбартоннан Хеленсбург арқылы Роснет түбегін айналып, Арочарда аяқталатын жол, оның бойында ақпараттық тақталар орналасқан. "Argyll Sea Kayak Trail" жолы да Хеленсбург портынан басталып, Обанда аяқталады, қашықтығы шамамен 95 миль (150 км).
Туған қала
Хеленсбургтің жалғыз серіктес қаласы – Францияның Туарс қаласы. 1983 жылы серіктестік туралы келісім жасалды.