Кіріспе

Француз тыңшы агенті Дениз Мадлен Блох (21 қаңтар 1916 – 5 ақпан 1945) – Екінші дүниежүзілік соғыста құпия британдық Арнайы операциялар атқарушы (SOE) ұйымында агент болып жұмыс істеген француз азаматы. SOE-нің мақсаты – Орталық державалар, әсіресе нацистік Германия басып алған елдерде тыңшылық, саботаж және барлау жұмыстарын жүргізу болды. SOE агенттері қарсылық топтарымен бірігіп, оларды Англиядан парашютпен жіберілген қару-жарақ және жабдықтармен қамтамасыз етті. Блох және оның еврей отбасы 1940 жылдың жазында нацистік Германия Парижде басып алғаннан кейін немістерге түсіп қалмау үшін қашып құтылды. 1942 жылы отбасы Лионға қашып кетті. Блох француз қарсыласының қозғалысына қатысып, Лионда тұтқындалудан мүжілді. Францияның оңтүстік-батысына қашып, ол SOE агенті Джордж Реджинальд Старрдың курьеры ретінде жұмыс істеді. 1942 жылдың мамырында ол Пиреней тауларын қауіпті түрде кешіп, Испанияға, содан кейін SOE штаб-пәтеріне Лондонға барып, Старрдың қарсылық күштеріне көбірек көмек беру туралы өтінішін жеткізді. Немістерге белгілі болғанмен және оның басына сыйлық тағайындалған Блох SOE-де радиооператор болып оқытылды және 1944 жылы немістерге қарсы саботаж миссияларын жүзеге асыруға көмектесу үшін Францияға қайта жіберілді. Ол тұтқындалып, Германиядағы түрмелерге қамалды және 1945 жылдың қаңтар айының соңында немесе ақпан айының басында Равенсбрюк концлагерінде өлімге кесілді.

Ерте өмір

Блох 1916 жылы Парижде еврей отбасында (Жак Анри Блох және Сюзан Леви Штраус) дүниеге келді. Оның үш бауыры болды. Оның әкесі мен екі бауыры 1940 жылы неміс әскеріне тұтқынға түскен француз сарбаздары еді. 1940 жылдың жазында немістер Солтүстік Францияны басып алды, еврейлерге қарсы науқандар басталды. Оның анасы, бауыры Жан-Клод және Дениз еврей болғандықтан қуғын-сүргіннен қашу үшін жалған құжаттар мен жаңа есімдерді пайдаланып, жасырын өмір сүрді. 1942 жылдың жазында отбасы басылып алынған Виши Франциясынан басылып алынбаған Францияға тымыздан өткізіліп, 17 шілдеде Лионға жетті.

Қарсылық және мемлекеттік корпорация үшін жұмыс істеу

Лионда Блох Жан Максим Аронның хатшысы болды, ол Citroen-нің еврей инженері және француз қарсыласымен, сондай-ақ Филипп де Вомекорт басқарған SOE желісімен жұмыс істеді. Блох Арон үшін курьер болып жұмыс істей бастады, аймақтағы агенттерге хабарламалар жеткізді. Аронмен жұмыс істеу барысында Блох француз қарсыласына жұмыс істейтін бірнеше еврейлермен және Лондоннан қарсылыққа көмектесу үшін жіберілген SOE агенттерімен кездесті. Өзін жасыру үшін ол Доминик Мендельсонмен құрметті келісімге отырғандай болды, ол да қарсылыққа қатысты. Ол SOE радио операторы Брайан Стоунхаус пен курьер Бланш Шарлетке көмектесті. 1942 жылдың 14 қазанында Стоунхаусты тұтқындағаннан кейін полиция қызметкерлерінің оны алып кететініне куә болды. (Стоунхаус соғыста неміс тұтқын лагерінде аман қалды; Шарлет түрмеден қашып, аман қалды.) Мендельсон да көп ұзамай тұтқындалды. Қауіпті жағдайға түскенін сезіне, SOE агенті Пол Саррет 26 қазанда оны Лионнан Марсельдегі қауіпсіз үйге сүйемелдеуді шешті. Блох Лиондағы анасына саяхат жоспарларымен жеделхат жіберді. Немістер жеделхатты ұстап алды. Соның салдарынан Арон, Блохты теміржол станциясына дейін сүйемелдеген, тұтқындалды. Блох пен Саррет тұтқындалған жоқ. Арон тұтқындалғаннан кейін Блох Лионда, кейіннен Француз Ривьерасындағы Вильфранш-сюр-Мерде жасырынды. Өзін жасыру үшін ол қара шашын сарыға бояды, бірақ оның 178 см биіктігі көзге түсе берді. 1943 жылдың қаңтар айында Саррет Блохты Тюлузаға алып барды, ол SOE агенттері Джордж Реджинальд Старр мен Анри Севенеттің аумағы болды. Старр мен Севенет бастапқыда Блохты қиындық тудыратын адам ретінде қарастырды және Старр оны "жоюды" ұсынды. Алайда олар оны Пиреней таулары арқылы Испанияға эвакуациялауды жөн көрді. Қыс ортасында аяқпен өтуге тырысқанда қатты қар кедергі келтірді. Блох Тулузаға қайтып оралды, онда ол алғаш рет Старрмен жеке кездесті. Ол оған қатты әсер етті және оны өзінің курьері болуға және Кастельнау-сюр-л'Овиньонның оқшауланған ауылындағы үйінде өзімен бірге тұруға шақырды. Екеуі ажырамас болды және мүмкін, махаббатқа да түсті. Старрдың сол кезде радио операторы болмаған, ал Блох апта сайын Лондондағы SOE штаб-пәтерімен байланыс үшін SOE агенті Маркус Блумның радиосымен Тулузаға ұзақ сапар шекті. Алайда 1943 жылдың сәуірінде Блум немістер тұтқындады. Лондонмен байланыс құралы болмағандықтан және қарсылық топтарына көмекке мұқтаж болған Старр Блохты өзінің қызметі туралы жазбаша есеппен және оның қорғаушысы ретінде Лондонға жіберді. Ол Пиреней таулары арқылы Морис Дюпонттың басшылығымен өтті, бірақ испандықтар оны қысқа уақытқа тұтқындап, Старрдың есебін тәркіледі. Блох британдық Гибралтар аумағына жетіп, Англияға ұшып барып, 21 мамырда келді. Немістер Блохты білгенін көрсетіп, 1943 жылдың 29 маусымында ол қатысусыз сотталып, он жылға қатаң еңбекке кесілді. Лондонда Блох SOE-мен сұхбаттасып, Францияға қайтуды қалады. SOE бастапқыда оның қайтуына қарсы болды, өйткені ол немістерге белгілі болды және SOE француз бөлімінің орынбасары Николас Бодингтон ол қауіпсіздікке қауіп төндіретінін және SOE-ден шығарылуы керек деп шағымданады. Блохтың өзі де SOE-ге наразылық білдірді. Ақырында, SOE оны радиооператор ретінде оқытып, Францияның басқа аймағына жіберуге шешім қабылдады, онда ол танымал емес еді.

Францияға оралу

1944 жылдың 2 наурызында Блох, өзінің әріптесі және бұрынғы жарыс жүргізушісі Роберт Бенуамен бірге Францияның орталық бөлігіндегі құпия қондыру алаңына қонды. Нант аймағындағы Клерман желісінде жұмыс істей отырып, екеуі SOE агенті және Бенуаның жарыс әріптесі Жан Пьер Вимильмен қайта байланыс жасады. Олардың мақсаты – Нант қаласындағы Иле-Херон электр желісінің тіректерін жою және 6 маусымда Францияға одақтас әскерлердің шабуылына көмек көрсету үшін теміржол көлігін тоқтату болды. 17 маусымда дайындықтары аяқталғандай, Бенуа Сермез маңындағы вилласында желінің негізгі мүшелерінің кездесуін шақырды. Бұл SOE-нің желі мүшелерінің бір-бірімен мүмкіндігінше аз байланыста болуы керек деген нұсқауларын бұзу болды. Кешкі ас дастарқанында ол анасының ауыр сырқатқа шалдыққанын және оны көруге бара жатқанын хабарлады. Егер ол келесі күні, 18 маусымда түскі асқа дейін оралмаса, желі мүшелері тарап кетуі керек екенін ескертті. Бенуа Париждегі анасының пәтерінің сыртында немістермен ұсталды. Оның серіктестеріне таралу туралы ескертуі ескерілмеді және 18 маусымда сағат 20:00 шамасында Sicherheitsdienst (SD) виллаға шабуыл жасап, Блохты және басқаларын тұтқынға алды.

Тұтқындалу және өлім жазасына кесу

Блох Париждегі 84-авеню Фохта орналасқан СД штаб-пәтерінде сұраққа тартылып, Фресне түрмесіне қамалды. 1944 жылдың 8 тамызында одақтастар Парижге шабуыл жасағанда, Блох және басқа тұтқынға алынған SOE агенттері пойызбен Германияға жіберілді. Тамыз айының соңында ол Равенсбрюк әйелдер концлагеріне жетті. SOE агенттері Виолетта Сабо және Лилиан Рольфпен бірге ол Саксониядағы Торгаудағы жұмыс тобына ерікті болып кірді, онда жағдай Равенсбрюктегіден жақсырақ болды. Олар қашуға тырысты, бірақ сәтті болмады. Равенсбрюкке қайтарылған соң, оларды ұрып-сапалап, жер астындағы бункерге жапты. 19 қазанда оларды Бранденбургтегі Кенигсбергке жіберді, онда олар қыста ауыр еңбек етуге мәжбүр болды. 1945 жылдың қаңтар айының соңында Равенсбрюкке қайта келгенде, олардың жағдайы өте қиын еді. Рольф енді жүре алмады, ал Блох "гангренадан зардап шегіп жатты". Бірнеше күннен кейін оларды крематорийдің ауласына алып барды. Лагерь командирі Фриц Сухрен оларға өлім жазасы берілгенін жариялады және олардың әрқайсысының басына кішкентай калибрлі тапаншадан оқ атты. Олардың денелері өртеліп жойылды. Көзі куәгер болған адам әйелдердің "өте батыл" болғанын, ал командир Сухреннің гестапоның "өздері жазаны орындамағанына" ашуланғанын айтты. Блохтың отбасылық қабірі Париждегі Монмартр зиратында оның өмірі мен өлімін еске алады.