Кіріспе

Мавритания президенті 1984-2005 жылдар аралығында Мауя Ульд Сид'Ахмет Тая (معاوية ولد سيد أحمد الطايع; 1941 жылдың 28 қарашасында туған) – 1984-2005 жылдар аралығында Мавритания президенті қызметін атқарған мавританиялық әскери шенеунік. Президенттік кезеңінде ол араб ұлтшылдығы саясатын ұстанды және АҚШ-пен байланысты нығайтты. Қан төгілмейтін әскери төңкеріс арқылы билікке келген ол 2005 жылы өзі әскери төңкеріс салдарынан биліктен құлатылды. Президенттік қызметке дейін ол 1981-1992 жылдар аралығында Мавританияның 5-ші премьер-министрі болды (1984 жылы қысқа мерзімдік үзіліс болды).

Алғашқы жылдар

Атар қаласында (Адрр аймағы) дүниеге келген Олд Тая 1949-1955 жылдары франко-араб бастауыш мектебінде оқыды. Одан кейін Мавританияның оңтүстігіндегі Россо орта мектебінде білім алды. Бітірген соң, 1960 жылы француз әскери мектебіне түсіп, келесі жылы офицер болып шықты. 1975 жылы француз әскери академиясында стратегиялық оқудан өтті. 1978 жылы Мавритания армиясы билікті басып алып, ұзақ жылдар бойы президенттік қызмет атқарған Моктар Ульд Дадданы құлатты, бұл Полісарио фронтына қарсы Батыс Сахара үшін соғыста (1975–79) үкіметтің құлауын болдырмауға жасалған әрекет болды. Олд Тая бұл қастандыққа қатысушылардың бірі болды және үкіметте жылдам ықпалға ие болды.

Мавритания президенті (1984-2005)

Әскери қызметте әр түрлі лауазымдарды атқарғаннан кейін, Олд Тая 1981 жылдың қаңтарында әскери басшы Мохамед Хуна Олд Хайдалла билігі кезінде Армия Бас штабының бастығы болып тағайындалды. 1981 жылдың наурыз айында Оулд Хайдаллаға қарсы жасалған сәтсіз төңкерістен кейін, Оулд Тая 1981 жылдың 25 сәуірінде азаматтық премьер-министр Сид'Ахмет Оулд Бнейжараның орнына премьер-министр болып тағайындалды. Ол бұл лауазымды 1984 жылдың 8 наурызына дейін атқарды, содан кейін мемлекет басшысы Оулд Хайдалла өзіне билікті алды. 1984 жылдың 12 желтоқсанында Оулд Хайдалла елде болмаған кезде Оулд Тая билікті күштеп басып алып, өзін Ұлттық құтқару әскери комитетінің (CMSN) төрағасы деп жариялады. 1987 жылдың қазан айында Оулд Таяның әскери үкіметі Сенегалдың қолдауымен қара нәсілді әскери офицерлер тобының төңкеріс жасауға әрекеттенгенін анықтады деген хабар тарады. Бірнеше офицерлер тұтқындалып, сұраққа тартылып, мүмкін азапталды, нәтижесінде тек жеті адам ғана ақталды.

Сенегал-Мавритания соғысы

Мавритания қоғамының қара және араб екі бағыттағы көзқарастағы арасындағы келіспеушілік 1989 жылғы сәуірде басталған қауымдық зорлық-зомбылық кезінде қайтадан күрт өрши түсті. Бұл шиеленіс Мавритания мен Сенегал арасындағы шекаралық дау екі ел арасындағы қақтығысқа ұласқанда одан да күшейді. Соғысқа дейін-ақ Олд Тая мен сол кездегі Сенегал президенті Абду Диуф Сенегал өзеніндегі тоғандар салынысынан кейін дауласып жүрген. Олд Тая Сенегалдың OMVS-тегі өкілдері құрылыс барысында өзен портын салудан бас тартқанын, осының салдарынан Мавританияның фосфат кенін игеру мүмкіндігі шектелгенін айтты. Этникалық шиеленістің күшеюі Мавритания-Сенегал шекара соғысының себебіне қосымша түрткі болды. Бұл соғыс Мавританиялық мұрағаттар мен Сенегалдық шаруалардың Диаварада мал жаю құқығы үшін болған жанжалынан басталды. Содан кейін Сенегал мен Мавритания арасындағы шекара жабылып, екі елдің дипломатиялық қарым-қатынасы үзілді. Соғыс кезінде фула және сонинке тайпаларының өкілдері тұтқындалып, жазаланды. Олд Тая үкіметі рақымшылық заңын қабылдау алдында әскери тергеу жүргізді. 1991 жылғы шілдеде президенттер Диуф пен Олд Тая жаулықты тоқтату жөнінде келісімге келді. 18 шілдеде Сенегал мен Мавритания Мавритания-Сенегал шекара соғысын аяқтаған бейбіт келісімге қол қойды, ал 1992 жылғы 2 мамырда шекара барлық азаматтар үшін қайта ашылды.

Араб ұлтшылдығы және сыртқы саясат

1980 жылдардың соңында Оулд Тая Иракпен тығыз ынтымақтастық орнатып, белсенді араб ұлтшылдығын ұстанды. Мавритания халықаралық аренада оқшауланып, 1991 жылғы Персы шығанағы соғысында Иракты қолдағаннан кейін Батыс елдерімен қарым-қатынас күрт шиеленісті. Бұл Франциядан 1984-1987 жылдары қолдау мен көмек алғанмен де орын алды. Оулд Тая осы кезеңде қара терілі мавританиялықтардың құқықтарын бұзғаны үшін сынға ұшырады, соның ішінде оларды күштеп елден шығару жағдайлары болды.

Демократияға және көппартиялы жүйеге көшу

1991 жылы Олд Таяның режимі азаматтық, көппартиялық үкіметке өтуді бастады; жаңа Конституция шілдеде халық референдумы арқылы бекітілді. 1992 жылдың қаңтар айында алғашқы көппартиялық президенттік сайлау өтті. Олд Тая, жаңа құрылған Демократиялық және әлеуметтік-республикалық партияның (ПРДС) кандидаттығымен, оппозиция тарапынан айтылған ауыр бұзушылықтар мен алаяқтық туралы шағымдарға қарамастан, сайлаушылардың шамамен 63 пайызын жеңіп алды. 1997 жылдың 12 желтоқсанында өткен келесі президенттік сайлауда ол 90 пайыздан сәл астам дауыс жинады, бірақ ірі оппозициялық саяси партиялар сайлауды бойкоттады; олар алаяқтыққа күдіктенгендіктен, қатысуларының мәні болмайтынын айтты.

Лауазымдағы соңғы жылдары

Олд Таяның билігінің соңғы жылдары әскерилер арасындағы тәртіпсіздіктермен және үкімет пен елдің исламистері арасындағы жаушылықпен сипатталды. 1991 жылғы Персы шығанағы соғысы кезінде Олд Тая Саддам Хусейннің ирак режимін қолдаудан бас тартып, Батысқа бет бұрды. 1999 жылдың 28 қазанында Мавритания Мысыр, Палестина және Иорданиямен бірге Араб лигасының Израильді ресми түрде мойындаған жалғыз мүшелеріне қосылды. Осылайша Олд Тая 1967 жылғы Алты күндік соғыстан бері жалғасқан Израильге қарсы жарияланған соғысты ресми түрде аяқтады. Өкіметтік қызметі кезінде Олд Тая АҚШ-пен терроризмге қарсы күресте ынтымақтастық жасады, бұл саясатты кейбір құқық қорғау ұйымдары сынады. Израиль және АҚШ-пен байланыстардың күшеюі оның билігіне қарсы оппозицияны күшейтті. 2003 жылдың маусымында Олд Таяның үкіметі төңкеріс талпырысынан құтылды, екі күнге созған қақтығыстан кейін басқыншы әскерлерді жеңді. Төңкеріс жетекшісі Салех Оулд Ханенна қашқан, бірақ 2004 жылдың қазанында ұсталды және 2005 жылдың басында басқа да күдіктілермен бірге өмір бойына түрмеге кесілді. Ол "Өзгеріс рыцарлары" деген бүлікші ұйым құрғанын мәлімдеді. 2003 жылдың 7 қарашасында президент сайлауы өтті, онда Олд Тая 67%-дан астам дауыспен жеңіске жетті. 2004 жылдың тамызында үкімет Олд Тая Францияға жоспарланған сапары кезінде құлатуды жоспарлаған деген күдікпен тағы бірнеше төңкерісшіні ұстады. Алайда, кейбіреулер бұл жоспардың бар екеніне күмән келтіріп, оны қуғын-сүргінге сылтау деп санайды. Қыркүйек айының соңында үкімет Олд Таяны құлатуға тағы бір қастандық жолының жолын кестінін мәлімдеді. Табиғи ресурстарды, әсіресе теңіздегі мұнай кен орындарын пайдалану арқылы мемлекеттік кірістердің артуын күтіп, Олд Тая 2004 жылдың қарашасында мемлекеттік қызметкерлердің жалақысын және зейнетақыны арттыру туралы жариялады.

Биліктен құлау

2005 жылдың тамызында Мауя Ульд Сид Ахмет Тая Сауд Арабиясының королі Фахдтың жерлеу рәсіміне қатысу үшін елден кеткен кезде, әскерилер үкіметтік ғимараттар мен мемлекеттік БАҚ-ты басып алды. Өзін "Әділет және демократия үшін әскери кеңес" (CMJD) деп таныстырған топ 3 тамызда мемлекеттік ақпарат агенттігі арқылы жарияланған мәлімдемесінде төңкерілгенін жариялады: "Қарулы күштер мен қауіпсіздік күштері бірауыздан соңғы бірнеше жылда халқымыз көп зардап шеккен, құлатылған режимнің тоталитарлық тәжірибелеріне нүкте қоюға келісті". Жаңа әскери диктатура демократиялық институттарды құру үшін ең көп дегенде екі жыл билікте қалатынын мәлімдеді. Әскери кеңес өзінің төрағасы ретінде көп жылдар бойы Оулд Таяның жақын серігі болған полковник Ели Оулд Мохамед Валлды тағайындады. Оулд Тая Фахдтың жерлеу рәсімінен оралғанда Нигердің астанасы Ниамейге қонды. 5 тамызда Radio France Internationale радиосына берген сұхбатында Оулд Тая төңкерілгендікке наразылық білдіріп, "Африкада осыдан артық мағынасыз төңкеріс болған емес" деді және "Құдай мені достарымнан сақтасын, жауларыммен өзім айналысамын" деген мақалды еске түсірді. 8 тамызда ол қарулы күштерге өзін билікке қайта орнатуға бұйрық беруге тырысты, бірақ сәтті болмады. Төңкерілгенге ел бойынша кең қолдау болған сияқты; Оулд Таяның өзінің партиясы PRDS төңкерілгеннен кейін бірнеше күн өткен соң жаңа режимнің кезеңдік жоспарын мақұлдап, одан бас тартты. Оулд Таяның биліктен алынуына халықаралық реакция бастапқыда өте теріс болды, соның ішінде Мавританияның Африка Одағынан шеттетілуі де болды, бірақ бірнеше күннен кейін жаңа билеушілер дипломатиялық жолмен өтпелі режиміне халықаралық қабылдауға қол жеткізді. АҚШ әсіресе бастапқыда Оулд Таяның билікке қайта оралуын талап еткен, бірақ кейіннен бұл талабынан бас тартты. 2006 жылдың сәуірінде Валл Оулд Таяның еркін азамат ретінде елге оралуы мүмкін екенін, бірақ ол кезеңдік ауысу аяқталғаннан кейін өтетін сайлауға қатыса алмайтынын айтты, себебі Валл оның қатысуы ауысу процесіне кедеріл келтіруі мүмкін екенін мәлімдеді; алайда, Валл ауысу толыққаннан кейін ол саясатқа орала алатынын атап өтті. 2007 жылғы наурызда өткен президенттік сайлауда Оулд Тая бұрынғы Орталық банк төрағасы Зейне Оулд Зейданды қолдаған деген ақпарат бар. 2013 жылдың соңында Оулд Тая Катардағы әскери академия Ахмет Бин Мохаммад әскери мектебінде оқытушы болып тағайындалды.