Соқыр тыңның алып сұлуы

Кіріспе

Құсқұйрықтардың түрлері

Үлкен сұр құсқұйрық (Strix nebulosa) (американ тілінде үлкен сұр құсқұйрық) – ұзындығы бойынша әлемдегі ең үлкен құсқұйрық түрі. Ол Солтүстік жарты шарда таралған және Шығыс және Батыс жарты шарларда кездесетін Strix туысының жалғыз түрі. Кейбір аймақтарда оны «Солтүстіктің көлеңкесі», көкқұйрықты соға (бұл атау Strix sartorii үшін де қолданылады), спектралды соға, Лапландия соға, шырша соға, сақалды соға және күйре соға деп те атайды. Оның көлемі көбінесе алдауға салады, себебі бұл түрдің қауырсынды қауырсыны, үлкен басы және кез келген тірі құсқұйрықтың ең ұзын құйрығы одан жеңіл денесін жасырады. Ұзындығы , аналықтарында орташа алса, еркектерде . Қанаттарының ені аналықтарда орташа , ал еркектерде . Ересектердің салмағы , аналықтарында орташа , ал еркектерде . Әдетте, еркектер ұрғашылардан кіші болады, бұл көптеген құсқұйрық түрлеріне тән. Ересек құстың дауысы – өте терең, ырғақты «ху-ху» дыбысы, ол әдетте өз аумағымен байланысты немесе балаларымен қарым-қатынаста қолданылады. Басқа уақытта ересектер көбінесе үндемейді. Жастар шырылдай, айқайлай немесе сыбылдай алады. Адамдар тамақ бергенде үйретілген құсқұйрықтар жоғарырақ дыбыспен ұлықтайды.

Таксономия

Солтүстік Америка мен Еуразияда таралған сұр суыржанның екі танымал түршесі бар. S. n. nebulosa (Forster, 1772): Солтүстік Америкада Алясканың ортасынан шығысқа қарай Канада арқылы, оңтүстік-батыс Квебекке дейін, оңтүстік Калифорния, солтүстік Айдахо, батыс Монтана, Вайоминг және солтүстік-шығыс Миннесотаға дейін. S. n. lapponica (Thunberg, 1798): Солтүстік Еуразияда Фенноскандиядан Сібір арқылы Сахалин мен Камчатка өңіріне дейін, Литваға, Байкал көліне, Қазақстанға, Моңғолияға, Маньчжурияға және Қытайдың солтүстік-шығысына дейін.

Тіршілік ету ортасы

Солтүстік аймақтарда олардың көбейетін жері көбінесе тайганың тығыз қылқан жапырақты ормандары, ашық кеңістіктерге, мысалы, шабындыларға немесе батпақтарға жақын болады. Орегон және Калифорнияда бұл сұңқарлар аралас еменді ормандарда ұялайтыны анықталған. Бұрын суық климатты қажет етеді деп есептелген, қазір бұл құстың жазғы температурасы жоғары болатын кейбір аймақтарда да тіршілік ететіні белгілі болды.

Ауқым

Олар Солтүстік Америкада Квебекке дейін шығыста көбейеді. Калифорниялық түрдің ареалына Орегонның шағын бөлігі кіреді, ол Альтурастан солтүстікке қарай орналасқан. Сонымен қатар, көбею Невада қаласының шығысындағы Тахо ұлттық орманында; I 80 тас жолының оңтүстігіндегі Сьерра-Невада тауларының етегінде, шамамен 2000 фут (610 м) биіктікте; және Йосемити маңындағы топтасқан популяцияда расталған. 1914 жылы Канаданың оңтүстігіндегі алғашқы ұя Йосемитиде табылған. Йосемити сұр құстарын зерттеу көрсеткендей, бұл популяция Орегон және одан солтүстіктегі популяциялардан 25 000 жылдан астам уақыттан бері генетикалық тұрғыдан оқшауланған. Бұл зерттеумен айналысатын биологтар Йосемити популяциясын жеке түрше деп қарастыруды ұсынады (Strix nebulosa yosemitensis). Жақын жердегі, төменгі биіктіктегі популяциялар зерттелмеген. Вашингтон штатында сұр құстардың оңтүстік-шығысында, Орегоннан басталатын тауларда және Колвилл ұлттық орманында кездеседі. Вашингтон штатында олардың тек бірнеше ұясы ғана табылған. АҚШ-тың шығысында, Идахо, Монтана және Вайоминг штаттарында, оңтүстіктегі Гранд-Тетон және Йеллоустоун ұлттық парктерінде көбейеді. Солтүстік Американың солтүстік-шығысында сұр құстар Квебек пен Онтарионың оңтүстігінде жыл бойы кездеседі, бірақ кейде қыста Нью-Йорк пен Жаңа Англияға көбірек жем іздеу үшін оңтүстікке қарай жылжып жатады. Үлкен сұр құстар Пенсильвания мен Лонг-Айленд, Нью-Йоркке дейін сирек кездеседі.

Өсіру

Үлкен сұр соулар ұя жасамайды, сондықтан олар әдетте ірі құстар, мысалы, жыртқыштар қолданған бұрынғы ұяларды пайдаланады. Олар сынған ағаштардың басындағы қуыстар мен үлкен ағаштардың ішіне де ұялайды. Орегонның оңтүстік-батысы мен солтүстік-шығысында үлкен сұр соулар 1980 жылдан бері ұя салу үшін адам жасаған платформаларды қолданып келеді. 1970 жылдары Канаданың орталық бөлігінде Роберт Неро үлкен сұр соулар үшін ұя платформаларын орнатуды бастады. Ұялау наурыздан мамырға дейін жүреді. Мысалы, аққулар мен қара құстардан айырмашылығы, үлкен сұр соулар бірнеше жыл қатарынан бір ұялау орнын қайта пайдаланбайды. Әдеттегі жұмыртқа саны – төрт. Жұмыртқалардың орташа ені және ұзындығы белгілі бір шамада болады. Инкубация кезеңі шамамен 30 күнге созылады, 28-ден 36 күнге дейін ауытқиды. Балапандарды аналығы 2-3 апта бағады, содан кейін ұяның жанындағы ағаштарда қоныстанады. 3-4 аптада жас балапандар ұядан секіріп немесе түсіп қалады, ал 1-2 аптадан кейін ұша бастайды. Ұшып шыққаннан кейін, ақ түсті, жұмсақ балапандар ағашқа қайта көтерілу үшін өзінің тұмсығы мен тырнақтарын пайдаланады. Осы кезде аналығы сақшы болады және ықтимал жыртқыштарға қарсы агрессивті болып қанағаттанбайды. Көптеген балапандар ұшқаннан кейін бірнеше ай бойы туған жерлеріне жақын қалады. Әдетте, аталық ұялау кезеңінде анасы мен балапандарына азық іздеп әкеледі. Балапандар ұша бастағаннан кейін аналығы әдетте кетеді, ал аталық күзде өздері азықтана алатынша балапандарды тамақтандыруды жалғастырады. Жас соулар қысқа дейін өздеріне жетеді. Аймақтағы азықтың көптігі аналықтың салатын жұмыртқа санына әсер етеді, бұл солтүстік соулардың көптеген түрлерінде кездесетін қасиет. Егер кіші сүтқоректілердің саны өте төмен болса, үлкен сұр соулар ұялауға тырыспауы мүмкін; сондықтан олардың көбеюі кіші сүтқоректілердің кейде өте күрт өзгеруімен байланысты. Сонымен қатар, үлкен сұр соулар құрғақшылық жылдары ұя салмайды. Егер азық-түлік жетіспесе, олар көбірек жем табу үшін алысқа саяхаттайды, ал кейбір жылдары жем өте аз болған кезде, олар көптеп қозғалады. Олар көшпелі болмаса да, көбісі белгілі бір деңгейде көшпелі болады. Орегон штатының солтүстік-шығысындағы жер иесі Энди Хубер үлкен мүйізді соудың аналығын өлтіргеннен кейін, аналық сұр соуға төрт балапанын өсіруге көмектесті. Ол кіші сүтқоректілерді тірідей ұстап, ұяға жіберді, ал аналығы оларды балапандарға апарып берді. Балапандар өсіп, ұша бастағанда, олар жемді өздері іздеп ала бастады. Хубер мен аналық соу төрт балапанды да сәтті өсірді.

Great grey owls do not build nests, so they typically use nests previously used by a large bird, such as a raptor. They will also nest in broken topped trees and cavities in large trees. In southwestern and northeastern Oregon, the great grey owl has been using man made platforms for nest sites since the 1980s. The erection of nest platforms for great grey owls was pioneered by Robert Nero in central Canada in the 1970s. Nesting may occur from March to May. Unlike, for example, osprey or white storks, the great grey owl does not predictably re use nest sites over consecutive years. Four eggs are the usual clutch size. Eggs average wide and long. The incubation period is about 30 days, ranging from 28 to 36 days. Brooding lasts 2 to 3 weeks, after which the female starts roosting on a tree near nests. The young jump or fall from the nest at 3 to 4 weeks, and start to fly 1 to 2 weeks after this. Immediately after fledging, the white, fuzzy young must use beak and feet to climb back into trees. The female is on guard at this time and may be aggressive toward potential predators. Most offspring remain near their natal sites for many months after fledging. Normally the male hunts for his mate and the young throughout the nesting period. Once the young begin the fly, the female typically withdraws and the male continues to feed the young until they can hunt on their own in the autumn. The young owls go off on their own by winter. The abundance of food in the area usually affects the number of eggs a female lays, a feature quite common in northern owl species. In years when small mammal populations are very low the great grey owl may not attempt nesting; thus their reproduction is connected to the sometimes extreme fluctuations of small mammal populations. Also, great grey owls may not nest in years of drought. If food is scarce, they may travel a fair distance to find more prey, with considerable movements by large numbers in some years of particularly scarce prey. Though they do not migrate, many are at least somewhat nomadic. One alert landowner in northeast Oregon, Andy Huber, helped a female great grey owl raise her four nestlings after a great horned owl killed the male. Huber live trapped small mammals and then released them at the nest site, and the female took these to the nestlings. As the owlets matured and began flying they came for the prey on their own. Huber and the mother owl raised all four owlets successfully.

Тамақтандыру

Бұл құстар аң іздеу үшін күтеді, тыңдайды және бақылайды, содан соң олжаға құлайды; олар ашық жерлерде де төмен ұшып, аң іздейді. Олар көбінесе төменгі тыңдау бекетінен аң аулайды, ол түп, төменгі ағаш бұтағы, қоршау тірегі немесе жол белгісі болуы мүмкін. Олардың үлкен бет дискілері, сондай-ақ "жеңдері" деп аталатын бұл бөліктер, дыбысты шоғырландырады, ал құлақтарының асимметриялық орналасуы оларға аң аулау кезінде, жарық жетіспейтін кешкі және таңғы сағаттарда олжаны табуға көмектеседі. Ұялаған жерлерде олар негізінен түнде, таңертең және кешке жақын аң аулайды; қалған уақытта олар көбінесе түнде белсенді болады. Олардың есту қабілеті өте жақсы, және қардың астында қозғалатын олжаны тек осы сезім арқылы, бірнеше туннельдер арқылы таба алады (содан кейін ұстап алады). Олар өз дене мөлшерімен шамалас қарға құлап, олжасын ұстап алады. Осы түр және сирек кездесетін басқа үлкен соулар (Strix туысынан) ғана олжаға қарға құлауға бейім, бұл әдеттің керемет есту қабілетін қажет етеді, ол барлық соу түрлерінде кездеспейді. Ылғалдылыққа бейімделген бүркіттер мен мүйізді соулардан айырмашылығы, үлкен сұр соулар негізінен кішкентай кеміргіштерге тәуелді. Олардың қандай түрлерді жейтіні, сол аймақтағы кішкентай сүтқоректілердің саны мен қолжетімділігіне байланысты. Солтүстік Канадада және Скандинавияның басқа аймақтарында олар негізінен леммингтерді жейді. Калифорнияның Сьерра-Невада тауларының құрғақ жерлерінде олар көбінесе қалталы тиін жейді. Кейбір аймақтарда құс-құс басым азық болып табылады. Жергілікті жерлерде, басқа азық түрлері (әдетте олжаның 20% -дан азын құрайды) сарышұнақ, қоян, тышқан, құмырсқа, қарға, Канада жайрауы, таулық бөдене, кішкентай бүркіт, үйрек, бақа және ірі қоңыздарды қамтиды. Бұл түрдің басқа жыртқыштардан жем ұрлағаны немесе өлексе жегені белгілі емес. Жұптасқанда, аталық аңшы бүкіл отбасы үшін азықпен қамтамасыз етеді, ал аналық жұмыртқаларды, балаларды және ұшпайтын жас құстарды қорғайды және күзетеді.

Қауіптер

Бұл түрдің ең үлкен қауіп-қатері – сұр бүркіттің қоныс екенінен ағаш шаруашылығын жүргізу. Үлкен сұр бүркіттерге басқа да қауіптер – кеміргіштерге қарсы улар, көліктермен соқтығысу және Батыс Нил вирусы. Климаттың өзгеруімен Батыс Нил вирусының таралуы күшейе түсуі мүмкін. Онтарио және Орегонның солтүстік-шығысында осы вирустан өлген үлкен сұр бүркіттердің болғаны расталды. 2005 жылдан бері Йосемити аймағындағы бүркіттерді зерттеу нәтижесінде осы популяцияда вирус табылды. Үлкен дене мөлшеріне байланысты сұр бүркіттің табиғи жауы аз. Үлкен мүйізді соулар, түрлі шағын ет жейтін жануарлар және қара аюлар жас құстарды аулайтыны белгілі, бірақ бұл жануарлар ересектерге сирек қауіп келтіреді, ал бүркіттер өз ұяларын қорғағанда қара аю сияқты ірі жануарларға да тойтарыс бере алады. Ересек сұр бүркіттердің жалғыз белгілі жауы – еуразиялық бүркіт буға (Bubo bubo), ол кейде Еуропаның жекелеген аймақтарында осы түрді жемдейді.

Аумақтық мінез-құлық

Үлкен сұр құс басқа альфа жыртқыштарға қарағанда агрессивті емес. Олар басқа ірі жыртқыш құстарға қарағанда бір-біріне немесе қауіпті жағдайларға сирек шабуыл жасайды. Олар үлкен ұя салу аумағын қорғамайды, сондай-ақ аң аулау аумағын да агрессиямен қорғамайды. Бірақ, аналық құс жұмыртқаларын және балапанды қорғағанда агрессивті болады. Ол әсіресе балапандар алғаш рет ұядан шығып, әлі ұша алмайтын, сондықтан өте осал кезде ерекше күшті және агрессивті болады. Осы аумақтық агрессияның болмауы үлкен сұр құсты табиғатта табуды қиындатады. Көптеген сұр құстар ұялау аумағында өз түрлерінің дауысын естігенде жауап береді. Ал үлкен сұр құстар мұндай дауыстарға көбінесе жауап бермейді. Олар адам жақындағанда немесе көлік өткенде әрқашан қозғалмайды. Үлкен сұр құс адам жанында болса да көбінесе тыныш тұрады, сондықтан олар жиі назардан тыс қалады немесе байқалмайды.

Облыстық құс

Үлкен ақ сұр құс - Манитоба провинциясының символы болып табылады.

Тұтқындық

2016 жылғы дерек бойынша, Орегон және Калифорния штаттарында тұтқында төрт үлкен сұр құс бар. Олардың екеуі Орегон штатының Пендлтон қаласының жанындағы «Блю-Маунтин» жабайы табиғат орталығында, үшіншісі Калифорния штатының Уолнат-Крик қаласындағы Линдси мұражайында, ал төртіншісі Калифорния штатының Сан-Матео қаласындағы «КюриОдиссей» мұражайында өмір сүреді. Алясканың Ситка қаласындағы Алясканың Raptor орталығында тұтқынға алынған, жараланған үлкен сұр құс Борис бар. Борис Анкоридждің солтүстігінде оң білегіне жарақат алып, ұшу қабілетін жоғалтқан күйде табылған. Тағы бір тұтқынға алынған, жараланған үлкен сұр құс, Еррол, Алясканың Анкоридж қаласындағы Аляска зообағында тұрады. Еррол «Wild Bird Rescue» құс құтқару орталығынан зообаққа келді, тоқтап тұрған автомобильдің дөңгелегіне соқтығысып жарақат алғаннан кейін. Сұр құстың еуразиялық түрі Еуропа зообақтарында өте кең таралған.

Өнер саласында

Уильям Шаффтың Songs: Ohia тобының 2003 жылы шыққан «The Magnolia Electric Co.» альт-кантри альбомының обложкасында адам қолы бар алып сұр құс бейнеленген.