Кіріспе

Ұлыбритания Парламенті сессиясының басталуын белгілейтін салтанатты шара – Ұлыбритания Парламенті сессиясының әрқайсысының ресми түрде басталуын көрсететін салтанатты іс-шара. Оның мәні – Ұлыбритания монархының "тақтан сөйлеген сөзі" (Патшаның немесе Королеваның сөзі деп те аталады). Бұл шара Парламенттің екі палатасының ресми жиынының алдында өтеді; монарх әдетте Императорлық мемлекеттік тәжді және мемлекеттік шапанды киеді, ал Лордтар палатасының мүшелері парламенттік шапан киеді (ал Қоғамдар палатасының мүшелері күнделікті киімде болады).

Төменгі қабаттарды іздеу

Біріншіден, Вестминстер сарайының жертөлелерін күзетші жасақшылар қазіргі заманғы оқ-дәрілік қастандықтың алдын алу үшін тексеріп шығады. 1605 жылғы қастандық Роберт Кэйтсби бастаған провинциялық ағылшын католиктерінің Парламент үйлерін жарып, протестант королі Джеймс I және аристократияны өлтіруге жасаған сәтсіз әрекетін қамтыды. Сол жылдан бері жертөлелер тексеріледі, қазір көбінесе, бірақ тек рәсімдік мақсатта емес. Бұл шараны лорд-үлкен палата қызметкері қадағалайды, ал күзетшілер өз қызметтері үшін шағын стақан порт шарабымен сыйланады.

Патшаның келуі және Парламент жиналысы

Монарх "мемлекеттік сапармен" Бэкингем сарайынан Вестминстер сарайына жол тартады және Виктория мұнарасының астындағы Сувереннің кіреберісіне жетеді. Мемлекеттік каретада саяхаттайтын монархты әдетте оның жұбайы, кейде патша отбасының басқа мүшелері сүйемелдейді. Патшалық үйдің жоғары лауазымды өкілдері басқа кареталармен келеді. Корольдік атты полк Сувереннің эскортын қамтамасыз етеді, ал қарулы күштердің өзге де өкілдері Бэкингем сарайынан Вестминстер сарайына дейінгі шеру жолының бойында тұрады. Монарх келген кезде ұлттық әнұран орындалады, Грин-паркте салют атылады және Виктория мұнарасының үстінде Одақ туының орнына Корольдік ту көтеріледі (монарх кеткенге дейін). Монархты келген кезде Ұлы Чемберлен (Вестминстер сарайындағы патшалық жайларды бақылайтын) және Граф Маршал (мемлекеттік рәсімдерге жауапты) қарсы алады, содан кейін ол Парламенттік Мемлекеттік киім мен Императорлық Мемлекеттік тәжін киеді. Шеруге геральдар, Мемлекеттік жоғары лауазымды тұлғалар мен Патшалық үйдің мүшелері қатысады, барлығы дайын болғанда фанфара тартады және монарх Корольдік галерея арқылы Лордтар палатасына мемлекеттік сапармен беттейді. Монархтың алдында екі пэр жүреді: біреуі (қазіргі уақытта көбінесе Лордтар палатасының басшысы) Ұстау қақпағын, ал екіншісі (қазіргі уақытта көбінесе зейнеткер аға әскери шенеунік) Ұлы Мемлекеттік қылышты алып жүреді. Таққа отырғаннан кейін, Императорлық Мемлекеттік тәжін киген монарх Лордтар палатасына "Мырзалар, отырыңыздар" деп бұйрық береді; егер оның жұбайы болса, ол монархтың сол жағындағы таққа отырады, ал егер оның балалары болса, олар мінбедегі басқа орындарда отыруы мүмкін. (Осы уақыттан бері британ монархының бірі де Парламенттің Төменгі палатасына отырыс кезінде кірген емес.) Есікті жабу рәсімі 1640 жылдарға дейін жетеді және ол Төменгі палатаның тәуелсіздігін білдірсе де, оның басты мақсаты (Эрскин Мейдің сөзіне сәйкес) Қара таяқтың кім екенін анықтау. Скиннер 2016 жылы бұл дәстүрді қайта жаңғыртты, бірақ 2019 жылы оның орнынан алынды.

Төменгі палатаның үндеуі

Спикер шақыруға бірден келеді. Қарулы сержант салтанатты сопақты алып, спикер мен Қара таяқпен бірге Төменгі палата мүшелерін жұптарымен Лордтар палатасына қарай бастап жүреді. Әдет бойынша, мүшелер ресми шерумен емес, көп пікір таласып, әзілдесіп баяу жүреді. Премьер-министр мен оппозиция жетекшісі, одан кейін вице-премьер, мемлекеттік хатшы немесе үкімет мүшесі және оппозиция жетекшісінің орынбасары көбінесе жанынан-жанына қатарласып, депутаттардың екі қатарын бастап жүреді. Сосын Төменгі палата Лордтар палатасы алдындағы тосқауылға жетеді. Тек Төменгі палата спикері, Төменгі палата хатшысы, Лордтардың аға лауазымды адамы Қара таяқ және Қарулы сержант ғана иілуге міндетті. Жоғарғы палата мүшесі емес ешкім отырыс кезінде тосқауылдан рұхсатсыз өте алмайды; осыған ұқсас ереже Төменгі палатаға да қолданылады. Олар сөйлеу барысында тосқауылдың алдында тұрады.

Тақ үндеуін айту

Монарх "Тақтан жасалған үнқатысу" немесе "Патшаның/патшайымның сөйлеуі" деп аталатын, үкіметтің алдағы жылға арналған жоспарын баяндайтын дайындалған сөзді оқиды. Сөзді Премьер-министр және оның кабинет мүшелері жазады, ол Парламенттің екі палатасының келісімін қажет ететін заңнамалық күн тәртібін көрсетеді. Ол дәстүрлі түрде ешкі терісінен жасалған пергаментке жазылады және монархқа иіліп, лорд-канцлер оқып береді. Дәстүр бойынша, монархқа арқасын бұрып тұрмау үшін, лорд-канцлер тақтың баспақыштарынан артқа қарай төмен түседі, монархқа қарап тұрады. Бірақ сол кездегі лорд-канцлер, Лэрг лорды Ирвин, бұл әдеттен бас тартқысы келіп, монархқа арқасын бұрып, баспақыштармен алға қарай жүруге рұқсат сұрады. Келесі лорд-канцлер Джек Стро бұрынғы дәстүрді сақтады, бірақ кейінгі лорд-канцлерлер көбінесе алға қарай жүруді таңдады. Сөздің барлығы "Менің лордтарым және Өкілдер палатасының мүшелері" деп басталады, бірақ бір ерекшелік бар: монарх нақтылай түсіндіреді: "Өкілдер палатасының мүшелері, мемлекеттік қызметтерге қатысты сметалар сіздерге ұсынылады", себебі бюджетті бекіту конституциялық тұрғыдан Өкілдер палатасының құзырында болады. Монарх сөзді бейтарап және ресми тонмен оқиды, үкімет ұсыныстарын қолдағандай немесе қолдамағандай көрінбейді: сөзді оқығанда монарх үнемі "Менің үкіметім" деп сіңіп айтады. Сессияда талқыланатын негізгі заң жобаларын тізімдегеннен кейін, монарх: "Басқа да шаралар сіздерге ұсынылады", - дейді, осылайша үкіметке сөздерде айтылмаған заң жобаларын ұсынуға мүмкіндік береді. Монарх жоспарланған мемлекеттік сапарларын және парламенттік сессия кезінде Ұлыбританияға келетін шетелдік мемлекет басшыларының жоспарланған сапарларын да айтады. Монарх сөзді былай деп аяқтайды: "Менің лордтарым және Өкілдер палатасының мүшелері, Құдайдың құдіретті күші сіздердің кеңестеріңізге тисін деп тілеймін". Дәстүр бойынша, Парламенттің екі палатасының мүшелері сөзді құрметпен тыңдайды, мазмұнына қатысты пікір білдірмейді, одан кейін әр палатада талқылайды. Бірақ бұл үнқатысу 1998 жылы Елизавета II патшайымның Лордтар палатасына мұрагерлік құқығымен отыру құқығын жою жоспарын жариялағанда бұзылды. Бірнеше Лейбористтік партия мүшелері "иә" және "жарайды" деп айқайлады, ал бірнеше лордтар "жоқ" және "ұят" деп қарсы айқайлады. Патшайым сөзін тоқтатпай, жалғастырды. Осы сөзді үзіп қалғандардың әрекеті сол кезде қатты сынға ұшырады.

Монархтың кетуі

Сөз соңында монарх және оның сүйемелдеуші тобы палатаны тастап кетеді. Монарх Лордтар палатасының екі жағына да бас иіп, содан кейін Робинг бөлмесіне процессиямен қайтып оралады, ал Коммуналар тағы бір рет бас иіп, өз палаталарына қайтады.

Тюдорлар

Тюдор дәуірінде Парламенттің қазіргі заманғы құрылымы қалыптаса бастады, ал монарх әдеттегі отырыстар кезінде қатысудан бас тартты. Осы себепті, Мемлекеттік ашылу рәсімі үлкен символдық маңызға ие болды, себебі осы кезде Мемлекеттің толық құрамы (Монарх, Лордтар мен Коммонс) бірге көрінетін. Осы кезеңде парламенттік жиынның алдында ашық ауадағы Мемлекеттік шеру өткізіле бастады (оған көбінесе көптеген көрермендер жиналатын): Монарх, үй ішіндегі сүйіспеншіліктерімен бірге, қай патшалық резиденция пайдаланылса да, Вестминстер аббаттығына құлшылық етуге (әдетте Реформацияға дейін Киелі Рухтың миссасы) барып, содан кейін жаяу (Рухани және Дүниелік Лордтар өз киімдерінде) Вестминстер сарайына Мемлекеттік ашылу рәсіміне қатысты. 1523 жылы Томас Вриотсли салған «Вриотслинің кітабында» сол жылы Парламентте отырған Генрих VIII патша бейнеленген. Бұл 16 және 21 ғасырлардағы Мемлекеттік ашылу рәсімдерінің арасындағы көзге түріп тұратын ұқсастықты көрсетеді. Екі жағдайда да монарх таққа отырып, оң жағында – кардиналдық шапқасының астында қолдары жоғары, кардиналдық шапқасының астында қолдары жоғары, және Уильям Уорхэм, Кентербери архиепискобы, қолдары жоғары. Оның артында Лондон епискобы және Корольдік мөрдің сақтаушысы Кэтберт Тунсталл тұр. Монархтың алдында сол және оң жақта тұрған пэрлер Ұстаздық шапқа мен Мемлекеттік қылышты ұстап тұрады; Ұлы Чемберлен лорд өзінің ақ таяғын ұстап, Корольдік қаруды бейнелейтін Гартер корольдік гербінің суретшісінің (Томас Вриотслидің өзі) жанында тұрады. Патшаның сүйіспеншіліктері корольдің артында (оң жақта) орналасқан. Палатаның негізгі бөлігінде епископтар корольдің оң жағындағы орындықтарда парламенттік киімдерін киіп отыр, ал олардың артында Митр аббаттар отырады. Дүниелік Лордтар корольдің сол жағында және кресттік орындықта отырады, пэрлердің мәртебесі олардың пэрлік киімдеріндегі минивер жолақтарының санымен (алтын емен жапырақтарымен жиектелген ақ жүн) көрсетіледі: 4 герцог үшін, 3½ маркиз үшін, 3 граф үшін, 2½ виконт үшін және 2 барон үшін. Осылайша, 2 герцог бар, екеуі де герцогтық тәж киіп, біріншісі маршалдың таяғын ұстап тұр, демек ол Норфолк герцогы, Англияның граф маршалы. Уильям Уэстон, Иерусалимдегі Сент-Джон госпиталінің приоры, пэрлер тізіміндегі бірінші барон, қара киім киіп, кресттік орындықтың соңында отырады. Қазіргі заманғы рәсімнің хореографиясы 1852 жылдан бастап, «Виктория мұнарасының кіреберісі» алғаш рет пайдаланылған кезде, сондай-ақ «Патшалық баспалдағы, Норман портигі, жаңа киім бөлмесі және Корольдік галереясы» қазіргі заманғы процессиялық бағытты орнатумен байланысты. 1837 және 1861 жылдар аралығында Королева Виктория Мемлекеттік ашылу рәсімін тек төрт рет (әр жолы жүктілікке байланысты) өткізіп жіберді; бірақ Принц-консорттың қайтысынан кейін ол салтанатты шаралардан аулақ болды. Ол 1866 жылы Мемлекеттік ашылу рәсіміне мемлекеттік киімнің орнына қара киім мен шапан киіп барды (оны таққа жапқан); бұл жағдайда ол сөзді Лорд-канцлерге оқып беруді тапсырды. Виктория тағы алты рет (1870-1880 жылдары) Императорлық мемлекеттік тәждің орнына кішкентай алмаз тәж киіп, Мемлекеттік ашылуына қатысты; бірақ басқа жағдайда Парламенттің ашылуын Лорд комиссарларына (олардың бірі әдетте Уэльс принці болды) тапсырды. Королева 2022 жылы да дәрігерлердің кеңесі бойынша Мемлекеттік ашылу рәсіміне қатыспады. Бұл сессияны оның ұлы Чарльз, Уэльс ханзадасы және немересі Уильям, Кембридж герцогы ашты. Олар Мемлекеттік кеңесшілер ретінде, осы оқиғаға арналған Королева шығарған патент хаттарымен, Уэльс ханзадасы Королеваның сөзін (консорттың тағында) анасының атынан оқыды. 1958 жылы Парламенттің толық ашылуы алғаш рет фильмге түсіріліп, теледидарда көрсетілді. 1998 жылы Парламент ішіндегі рәсімдерге қысқарту мақсатында шағын түзетулер енгізілді. 1998 жылғы Корольдік сөйлеуде Елизавета II Лордтар палатасында мұрагерлік пэрлердің көпшілігін тыйым салу туралы үкіметтің жоспарын атап өткен кезде бұрын-соңды болмаған наразылыққа тап болды. Корольдің сөзі Лейбористік депутаттардың «есту» деп айқайлауымен үзілді, ал кейбір пэрлер үзіліске «ұят» деп жауап берді. Бұл әдепсіздік деп саналды және өмірде бірінші рет монархтың әдетте үндемей тыңдалатын сөйлеуі үзілді.

Басқа елдерде эквиваленттер

Ұлыбританиядан басқа, Парламент ашылу рәсімі басқа да Достастық елдерінде өткізіледі. Әдетте, Австралия штаттары мен Канада провинцияларының генерал-губернаторы немесе тиісінше, губернатор немесе лейтенант-губернатор сөз сөйлейді. Кейде монарх бұл парламенттерді ашып, өзі сөйлеуі мүмкін. Австралия мен Канадада соңғы рет мұндай оқиға 1977 жылы болған. Жаңа Зеландияда монарх парламентті жеке өзі 1990 жылдың ақпан айында ашқан. Испанияда Испания Парламентінің салтанатты ашылуын монарх жүргізеді. Малайзияда Малайзия Парламенті жыл сайынғы Мемлекеттік ашылуды, әдетте наурыз айында, Янг ди Пертуан Агонгтың төрағалығымен өткізеді. Алайда, парламент жоғарғы палатаның (Деван Негара) емес, төменгі палатада (Деван Раякт) ашылады, сондықтан отырысты оның спикері жүргізеді. Сонымен қатар, Лорд-канцлерге балама болмағандықтан, сөзді монархқа премьер-министр ұсынады. Үндістанда Үндістан Президенті Парламентті Тақтан сөйлеуге ұқсас үнқатысумен ашады. Бұл Мальта, Маврикий және Сингапур сияқты атқарушы билігі жоқ президенттік республикаларда да осылай. Нидерландыда осындай рәсім қыркүйек айының үшінші сейсенбісінде өткізіледі, ол Нидерландыда Prinsjesdag деп аталады. Конституцияның 65-бабында «Үкіметтің саясатын білдіретін мәлімдеме Король немесе оның атынан екі палатаның бірлескен отырысы алдында жыл сайын қыркүйек айының үшінші сейсенбісінде немесе Парламент актісімен белгіленген ертерек күні жасалады» делінген. Норвегияда конституцияның 74-бабына сәйкес король Стортингтің президенті оны заңды түрде құрылған деп жариялағаннан кейін Стортингтің ашылуына төрағалық етуі керек. Ол Тақтан сөйлеуді жасап, алдағы жылға арналған үкімет саясатын баяндайды, содан кейін үкімет мүшесі өткен жылғы үкіметтің жетістіктері туралы есеп беретін Патшалықтың жағдайы туралы баяндаманы оқиды. Швецияда 1974 жылға дейін, конституция өзгергенге дейін, британдықтарға ұқсас рәсім өткізілді. Швециядағы ескі мемлекеттік ашылу Риксдагенс хохтидлига аппннаде («Риксдагтың салтанатты ашылуы») деп аталды және британдықтар сияқты символизмге толы болды. Ескі мемлекеттік ашылу жойылғаннан кейін, ашылу қазір Риксдагта, бірақ монарх пен оның отбасының қатысуымен өткізіледі. Парламентті ресми түрде король ашады. Парламент ашылғаннан кейін король сөз сөйлейді, содан кейін премьер-министр үкімет туралы мәлімдеме жасайды. Израильде Президент қатысатын жарты жылдық рәсім Кнессеттің қысқы және жазғы сессияларын ашады. Бұрын ол Кнессеттің жоғарғы палубасында қонақ ретінде отырғанмен, президент енді баяндамашының трибунасынан рәсімге қатысады және алдағы сессияға қатысты жазбаша сөз сөйлейді. Кнессеттің әрбір заң шығару кезеңінің бірінші сессиясында Президент бірінші сессияны өзі ашып, уақытша Кнессет спикерін тағайындайды, содан кейін барлық Кнессет мүшелерінің тағайындалу рәсімін жүргізеді. Кейбір елдерде президенттік немесе оған ұқсас жүйеде мемлекет басшысы мен үкімет басшысының рөлдері біріктірілген жағдайларда, атқарушы биліктің басшысының заң шығару тармағына жыл сайынғы сөйлеуі парламенттік мемлекеттің ашылу салтанатының кейбір салтанатты мәнімен толығады. Ең танымал мысал – АҚШ-тағы «Одақтың жағдайы» туралы үнқатысу. Филиппиндегі Елбасының үнқатысуы да бар, ол бұрынғы американдық тәуелділік болған. Бұл үнқатысулар Мемлекеттік ашылудан кем дегенде екі жағынан ерекшеленеді: олар заң шығару сессиясын ашпайды және оларды атқарушы биліктің басшысы өзінің атынан сөйлейді. Польшада Польша Президенті Сейм мен Сенат алдында осы палаталардың бірінші отырысында сөз сөйлейді, бұл Тақтан сөйлеуге ұқсас. Бұл заңнан гөрі дәстүр. Польша президенттерінің көпшілігі Парламент алдында сөз сөйледі. 2007 жылы ерекше жағдай болды, онда президент Лех Качинский Сеймге сөйлеудің орнына 6-шы Сеймнің бірінші отырысын Пресс-галереядағы Президенттік ложадан бақылады. Мексика Президенті 2006 жылға дейін конституциялық түрде сөз сөйлеуге міндетті болған, ол Америкадағы «Одақтың жағдайына» ұқсас болды, ол кезде президент Висенте Фоксқа оппозициялық партиялар Конгресс ғимаратына алтыншы және соңғы сөзіне кіруге кедергі келтірді. Осы оқиғадан кейін Конституция президенттің Конгресс ашылған кезде қатысуын талап етпейді.