Дональд Грант Крейтон: Канад тарихының зерттеушісі және саяси көзқарастары

Кіріспе

Канадалық тарихшы Дональд Грант Крейтон (15 шілде 1902 - 19 желтоқсан 1979) – канадалық тарихшы, оның маңызды еңбектерінің ішінде 1937 жылы алғаш жарық көрген «The Commercial Empire of the St Lawrence, 1760–1850» кітабы бар. Бұл кітап Канададағы Сент-Лоуренс өзеніне байланысты ағылшын саудагерлер тобының өсуін толық зерттейді. 1952-1955 жылдары екі бөлімге бөлініп жарық көрген Джон А. Макдональдтың өмірбаяны көптеген канадалық тарихшылар тарапынан Канадада өмірбаяндарды тарихи зерттеудің лайықты түрі ретінде қайта орнату деп есептелді. 1960 жылдары Крейтон Канада тарихының жалпы бағытына көшті. Крейтонның соңғы жылдары Уильям Лайон Маккензи Кингтің және оның ізбасары Луи Сен-Лоранның басшылығымен үстемдік құрған Канаданың Либералдық партиясын сынаумен айналысты. Крейтон Либералдық партияны Канаданың Ұлыбританиямен байланысын әлсіреткені және АҚШ-пен жақындасу саясатын ұстанғаны үшін айыптады, бұл саясат оған ұнамады.

Өмірбаян

Крейтон 1902 жылғы 15 шілдеде Торонтода, методист пасторы және «The Christian Guardian» басылымының редакторы Уильям Блэк Крейтон мен Лора Харви Крейтон отбасында дүниеге келді. Ол Торонто университетінің Виктория колледжінде оқып, 1925 жылы бакалавр дәрежесін алды. Оның осы саладағы маңызды үлесі – географиялық тұрғыдан және елдің ірі орталықтарға тәуелділігі арқылы Канада тарихының негізін қалаған Лорантия тезисін жасау болды. Крейтонның алғашқы еңбектері 1837–1838 жылдардағы Төменгі Канададағы көтеріліс туралы зерттеулерге арналды, онда Крейтон бұл француз Канадасының экономикалық консерватизмі мен Монреальдің ағылшын бизнес элитасының қатал күші арасындағы қақтығыстың нәтижесі деп санайды. Бұл, өз кезегінде, Крейтонды сол элитаны зерттеуге, содан кейін Канада тарихындағы Сент-Лоуренс өзенін зерттеуге алып келді. Бұл антиамерикалық көзқарас Крейтонды Канаданың мәдени, экономикалық және саяси тұрғыдан АҚШ-қа сіңіп кету қаупі бар деген сенімге жеткізді. Кейінгі жылдары Крейтон өзін бұқаралық ақпарат құралдары арқылы жиі білдірді. Қанадалық ұлтшыл Крейтонның пікірлері жиі сыналып, әсіресе тарихшы Сьюзан Манн Крейтонды Квебекке қарсы деп есептеді. Крейтон Канададағы француз тілінің мәртебесі Британдық Солтүстік Америка заңында белгіленгендей болуы керек деп ойлады. Сондықтан, Крейтон 1960 және 1970 жылдары енгізілген ресми екі тілділік сияқты өзгерістерге қызығушылық танытпады. 1960 жылдардағы «Тыныш революция» француз-канадтық ұлтшылдықты күшейтті, онға Крейтонтың ешқандай симпатиясы болмады. 1964 жылы Квебек қаласында королева Елизавета II келген кезде британдыққа қарсы тәртіпсіздіктер болғанда, ашуланған Крейтон королеваның «қорланғанын» жазды. Прогрессивті консерваторлар мен шағын «с» консерваторлардың жақтасы болған Крейтонның батырлары Макдональд, Роберт Борден және Джон Дифенбейкер болды, ол үшін Крейтон сөз жазушысы болып жұмыс істеді. Крейтон Либералдық партияны ұнатпады, өйткені ол либералдарды континентализм партиясы (яғни, Канаданы АҚШ-қа жақындату) ретінде қарады және Канаданың британдық мұрасына шабуыл ретінде қараған қадамдар жасады, мысалы, 1965 жылы Канаданың Қызыл туын Клен жапырағымен алмастыру. Федералды-облыстық қатынастарға қатысты Крейтон Макдональдтың провинциялар федералды үкіметке бағынышты болған жоғары орталықтандырылған конфедерация туралы көзқарасын бөлісті. Крейтонның пікірінше, Оттаваның 20 ғасырда провинциялық биліктің өсуіне жол беруі үлкен қателік болды. Атап айтқанда, Крейтон Квебек үкіметінің «Тыныш революция» кезінде және одан кейін федералды үкімет есебінен көбірек билік алу туралы талаптарына қарсы болды. Крейтон мұны сепаратизмге жасалған алғашқы қадам деп қарастырды. Крейтон Рене Левескенің «Квебек партиясы» үкіметіне қарсы қатал саясатты жақтады және Квебек Конфедерациядан шығу туралы дауыс беру жағдайында оны бөлуді ұсынғандардың бірі болды, солтүстік Квебек тарихи түрде Руперт жерінің бөлігі болғанын және 1912 жылы ғана Доминион үкіметі оны Квебекке бергенін жазды. Крейтонның британдық дәстүрлерді сақтауға деген ұмтылысы, Дифенбейкермен тығыз байланысы және континентализмді ұнатпауы оны антиамерикалық көзқарастармен айыптауға әкелді. Кейін Крейтон 1978 жылы жарық көрген «Басқару» атты жалғыз романымен антиамерикалық көзқарастарына бекінді. Атауынан көрініп тұрғандай, кітап АҚШ-тың Канаданы басып алуы туралы ойдан шығарылған оқиғаны баяндайды. Крейтон өзін тек Канада тарихының «ресми нұсқасына» (яғни, либералдық интерпретацияға) ғана емес, сонымен қатар көптеген канадалықтардың өз тарихына деген бейжайлығы мен немқұрайлылығына қарсы күресіп жүрген жалғыз крестонос ретінде қарады. Крейтонның пікірінше, Канада тарихының «либералдық интерпретациясы» Канаданың АҚШ-қа сіңіп кетуіне әкеледі. Крейтон өзінің өткенін ұмытқан халықтың болашағы да болмайтынын жиі айтты. Өмірі бойы Крейтон Канадада тарихтың мәртебесін көтеруге және канадалықтарды олардың мерекелеуге лайық ұлы және даңқты тарихы бар екеніне сендіруге тырысты.

Creighton was born on July 15, 1902, in Toronto, to William Black Creighton, a Methodist minister and editor of The Christian Guardian, and Laura Harvie Creighton. He attended Victoria College, in the University of Toronto, where he received his BA in 1925. His significant contribution to the field was the development of the Laurentian thesis, which defined the basis of Canadian history through geography and the nation's dependence on its major centres. Creighton's first works were studies in the Rebellion of 1837–38 in Lower Canada, which Creighton believed to be the product of a clash between the economic traditionalism of French Canada and the relentless drive of the Anglo business elite of Montreal. In turn, this led Creighton to the study of that elite, and hence into the study of the St. Lawrence in Canadian history. This anti Americanism moved Creighton to a growing conviction that Canada risked being absorbed by the United States culturally, economically and politically. In later years, Creighton frequently expressed himself through the mass media. An intense Canadian nationalist, his opinions have often been criticized, particularly by those, such as historian Susan Mann, who saw Creighton as anti Quebec. Creighton felt that the position of the French language in Canada should be more or less what the British North America Act had prescribed. As such, Creighton was not enamoured with changes such as official bilingualism that was introduced in the 1960s and 1970s. The Quiet Revolution of the 1960s had led to a more assertive French Canadian nationalism that Creighton had no sympathy with. In 1964, when anti British riots erupted in Quebec City when Queen Elizabeth II visited la belle province, a furious Creighton wrote Elizabeth had been "humiliated". A strong supporter of the Progressive Conservatives and small "c" conservative, Creighton's heroes were Macdonald, Robert Borden, and John Diefenbaker, for whom Creighton served as a speech writer. Creighton disliked the Liberal Party as he saw the Liberals as the party of continentalism (i. e. moving Canada closer to the United States) and for taking steps that Creighton saw as an attack on Canada's British heritage, such as replacing the Canadian Red Ensign with the Maple Leaf flag in 1965. In regard to federal–provincial relations, Creighton shared Macdonald's view of a highly centralized confederation with the provinces subservient to the federal government. In Creighton's opinion, it had been a great mistake on Ottawa’s part to allow the growth of provincial powers in the 20th century. In particular, Creighton was strongly opposed to the demands made by the Quebec government for more power at the expense of the federal government during the Quiet Revolution and afterwards. Creighton saw this as the first steps towards separatism. Creighton favored a tough line against the Parti Québécois government of René Lévesque, and was one of the first to advocate partitioning Quebec in the event of a vote to leave Confederation, writing that northern Quebec was historically part of Rupert's Land and was given to Quebec by the Dominion government only in 1912. Creighton's determination to maintain British traditions, his close association with Diefenbaker, and his dislike of continentalism led him to be accused of anti Americanism. Later, Creighton cemented his reputation for anti American views with his only novel, 1978's The Take Over. As its title implies, the book dealt with an imaginary US take over of Canada. Creighton saw himself as a lonely crusader not only against what he called the "Authorized Version" of Canadian history (i. e., the Liberal interpretation), but also against what he regarded as the widespread indifference and apathy felt by most Canadians towards their history. In Creighton's view, the so called "Liberal Interpretation" of Canadian history would ultimately lead to Canada being absorbed into the United States. Creighton frequently proclaimed the aphorism that a people who forget their past are also doomed not to have a future. Throughout his life, Creighton struggled hard to raise the profile of history in Canadian life, and to convince Canadians that they had a grand and glorious history worth celebrating.