Кіріспе

20 ғасырдағы австриялық нацистік концлагерь күзетшісі

Гермин Браунштейнер Райан (16 шілде 1919 – 19 сәуір 1999) – австриялық нацистік СС көмекшісі және Равенсбрюк және Майданек концлагерлеріндегі әйел лагерь күзетшісі, сондай-ақ Батыс Германияда сотталу үшін АҚШ-тан экстрадицияланған алғашқы нацистік соғыс қылмыскері.

Өмір

Браунштейн Венада, қатаң католик жұмысшы отбасында дүниеге келді, ол отбасының ең кіші баласы болды. Оның әкесі Фридрих Браунштейнер сыра зауытында шофер немесе қасапшы болып жұмыс істеген. Гермина медбике болу арманына қол жеткізе алмады, сондықтан ол үй шаруасынан жұмыс істеді. 1937-1938 жылдары ол Англияда америкалық инженердің үйінде қызмет етті. Үш жылдан кейін Мандельмен туған дау Браунштейнерді 1942 жылдың қазан айында ауыстыру туралы өтініш беруге мәжбүр етті. Ол кезде көптеген Ауфзехериндер Альтер-Флюгхафен еңбек лагерінен Майданекке көшірілген еді. Браунштейнер лагерьде түрлі қызметтер атқарды. Ол газ камерасына жіберілетін әйелдер мен балаларды "іріктеуге" қатысып, бірнеше әйелді өлтіре соқты. Эльза Эрих, Хильдегард Лэхерт, Марта Ульрих, Элис Орловски, Шарлотта Карла Майер Воллерт, Эрна Валиш және Элизабет Кноблих сияқты басқа да әйел күзетшілермен бірге Браунштейнер ашушаңдығымен және тез ашуланғыштығымен белгілі болды. Дюссельдорфтағы сотта болған куәгердің айтуынша, ол "балаларды шаштарынан ұстап, газ камерасына бара жатқан машиналарға лақтырып жіберген". Басқа да куәгерлер оның әйелдерді болат ұштығы бар етікпен таптап өлтіргенін айтты, соның салдарынан оған "Тоқырау ат" (поляк тілінде "Kobyła", неміс тілінде "Stute von Majdanek") деген лақап ат қойылды. 1943 жылы ол қызметі үшін 2-дәрежелі Соғыс Еңбегі үшін орденмен марапатталды. Гентхинде тұтқындалған француз дәрігері Браунштейнердің лагерьде билік жүргізген кездегі қатыгездігін еске алды: "Мен оның саботаж жасауға тырысқан деген күдікпен жас орыс қызына жиырма бес қамшы салып жанын қинағанын көрдім. Оның арқасы қамшының іздерімен толы болды, бірақ маған оны бірден емдеуге рұқсат берілмеді".

Соғыстан кейінгі Австрия

1945 жылы 7 мамырда Браунштейнер Совет Қызыл Армиясы жетіп келгенге дейін лагерден қашып кетті. Кейін Венаға оралды және көшіп кеткенге дейін қонақүйлер мен мейрамханаларда нашар жұмыстар істеді.

Көшіп кету және неке

Рассел Райан, америкалық, онымен Австрияда демалыс кезінде танысты. Олар 1958 жылдың қазан айында Канаданың Нова-Шотия провинциясына көшіп келгеннен кейін үйленді. Ол 1959 жылдың сәуір айында АҚШ-қа кірді және 1963 жылдың 19 қаңтарында АҚШ азаматы атанды. Олар Нью-Йорк қаласындағы Куинс ауданындағы Маспетте тұрды, онда ол құрылысшыға үйленген, мейірімді мінезді және үй шаруасына ұқыпты әйел ретінде танымал болды. 1964 жылы Визенталь «Нью-Йорк Таймс» газетіне Браунштейнер Райан есімді адаммен үйленген және Нью-Йорк қаласындағы Куинс ауданындағы Маспет ауданында тұрып жатқанын хабарлады. Олар сол кездегі жас тілші Джозеф Лиливельдке «Миссис Райанды» табуды тапсырды. Олар алғаш батыс Элмхерсттегі 82-ші көшедегі 54-44 мекенжайында тұрды, содан кейін Маспеттегі 72-ші көшедегі 52-11 мекенжайына көшті. Ол екінші есік қоңырауын басып, оны үйінің алдынан күтіп алды. Ол оған: «Құдай-ау, осы болады деп білген едім. Сен келдің», – деді. Браунштейнер Майданекте бір жыл болғанын, оның сегіз айын лагерьтік ауруханада өткізгенін айтты. «Менің әйелім, мырза, шыбынды да өлтірмейді», – деді Райан. «Бұл жер бетінде одан да адал адам жоқ. Ол маған бұл оның орындауы тиіс міндет екенін айтты. Бұл міндетті қызмет еді».

Ұстап беру

Дюссельдорф прокуроры Браунштейнердің соғыс кезіндегі әрекеттерін тергеуді бастады, ал 1973 жылы Батыс Германия үкіметі оны экстрадициялауды сұрады, оны 200 000 адамның өліміне бірлесіп жауапкершілік тартуда деп айыптады. 1973 жылдың 22 наурызында Браунштейнер депортация күтіп тұрғанда қамауға алынды. Ол Райкерс аралында, содан кейін Нассау округінің түрмесінде ұсталды. АҚШ соты оның азаматтығынан айырылу процесінің дұрыс болмауы туралы талаптарды қабылдамады (АҚШ азаматтарын Батыс Германияға экстрадициялауға болмайды), сондай-ақ айыптаулар Батыс Германиядан тыс жерде неміс емес адам жасаған саяси қылмыстарға қатысты екенін де жоққа шығарды. Кейіннен, ол дәлелді себептің болмауы және қос сотталу туралы талаптарды да қабылдамады. 1973 жылдың 1 мамырында судья оның экстрадициясын Мемлекеттік хатшыға бекітті, ал 1973 жылдың 7 тамызында Гермин Браунштейнер Райан АҚШ-тан Батыс Германияға экстрадицияланған алғашқы нацистік соғыс қылмыскері болды. Диабеттің асқынулары, соның ішінде аяғын ампутациялау, оны 1996 жылы Мюльхаймер әйелдер түрмесінен босатуға алып келді. Гермин Браунштейнер Райан 1999 жылдың 19 сәуірінде 79 жасында Германияның Бохум қаласында қайтыс болды. Райанның экстрадициялануына байланысты кеңінен таралған ақпараттан кейін, 1979 жылы АҚШ үкіметі соғыс қылмыскерлерін іздеу және оларды азаматтығынан айыру немесе депортациялау үшін АҚШ Әділет министрлігінің Арнайы тергеулер бюросын құрды. Бюро бұрын Иммиграция және натурализация қызметінің қарауында болған құзыретті алды.