Кіріспе
Мексиканың тәуелсіздік соғысының мексикалық діни қызметкері және көтерілісші көшбасшысы Хосе Мария Текло Морелос Перес и Павон (xoˈse maˈɾi. a ˈteklo moˈɾelos ˈpeɾes i paˈβon) (30 қыркүйек 1765 – 22 желтоқсан 1815) – Мексиканың католик діни қызметкері, мемлекет қайраткері және әскери жетекшісі, Мексиканың тәуелсіздік соғысы қозғалысына жетекшілік еткен. 1811 жылы Мигель Идальго и Костильяның өлімінен кейін оның басшылығын қабылдады. Мичоакан штатының Вальядолид қаласында туған Морелос Сан-Николас колледжінде оқыды және 1799 жылы Каракуароның діни қызметкері болып тағайындалды. Ол Мигель Идальгоның "Долорес шақыруына" қосылып, көп ұзамай көтерілісшілердің басшысы болды. Жергілікті халықтардың көмегімен, революциялық көшбасшылар Мариано Матаморос пен Игнасио Лопес Районмен бірге Морелос Жаңа Испанияның оңтүстік және орталық аймақтарын басып алды, Куатла қамалын бастап, Тынық мұхитындағы Жаңа Испанияның маңызды порты Акапульконы жаулап алды. Оның жорықтары Испания үкіметіне қарсы аймақтық көтерілістерді күшейте түсті, осылайша ол корольдік армияның басты қарсыласы болды. 1813 жылы Морелос Кадис конституциясының ықпалымен жазылған "Ұлттың сезімдері" (Sentimientos de la Nación) атты құжатты жазды, онда Мексика мемлекеті үшін өзінің бағдарламасын баяндады. Оның басшылығымен Чильпансингода Анауак Конгресі құрылды және 1813 жылғы 6 қарашада Мексиканың тәуелсіздігі жарияланды. 1814 жылғы 22 қазанда Конгресс жазған Апатцинган конституциясы Мексиканың республика боларына қаулы етті. Бірнеше жеңіліске ұшырағаннан кейін Морелос Пуэбла штатының Темалака қаласында корольдік армиясымен тұтқынға алынды. Ол Инквизиция алдында сотталды, діни шенін жоғалтты және 1815 жылғы 22 желтоқсанда Сан-Кристобаль-Экатепекте азаматтық билік өкімдерімен өлім жазасына кесілді. Морелос Мексикада ұлттық батыр саналады, әскери білімі болмаса да, тәуелсіздік соғысын ұйымдастыру және нығайтуға үлкен үлес қосып, табысты көтерілісші көшбасшы болды. Мексиканың Морелос штаты мен Морелия қаласы оның құрметіне аталған.
José María Teclo Morelos Pérez y Pavón (xoˈse maˈɾi. a ˈteklo moˈɾelos ˈpeɾes i paˈβon) (30 September 1765 – 22 December 1815) was a Mexican Catholic priest, statesman and military leader who led the Mexican War of Independence movement, assuming its leadership after the execution of Miguel Hidalgo y Costilla in 1811. Born in Valladolid, Michoacán, Morelos studied at Colegio de San Nicolás and was appointed priest of Carácuaro in 1799. He joined Miguel Hidalgo's Cry of Dolores, soon becoming an insurgency leader. Aided by local peoples, along with revolutionary leaders Mariano Matamoros and Ignacio López Rayón, Morelos occupied territories in southern and central New Spain, leading the Siege of Cuautla and capturing Acapulco, New Spain's main port in the Pacific Ocean. His campaigns galvanized regional insurgencies against Spanish rule, which made him the royalist army's main rival. In 1813, Morelos wrote Sentimientos de la Nación, a document influenced by the Constitution of Cádiz where he outlined his program for the Mexican nation. Under his leadership, the Congress of Anáhuac was installed in Chilpancingo, and on 6 November 1813 declared the independence of Mexico. On 22 October 1814, the Constitution of Apatzingán drafted by Congress declared that Mexico would be a Republic. After a series of defeats, Morelos was captured by the royalist army in Temalaca, Puebla. He was tried by the Inquisition, defrocked as a cleric, and executed by civil authorities in San Cristóbal Ecatepec on 22 December 1815. Morelos is considered a national hero in Mexico, who despite not having a military background became a successful insurgency leader, credited with organizing and bolstering the War of Independence. The Mexican state of Morelos and city of Morelia are named after him.
Ерте өмір
Морелос Вальядолиде дүниеге келді, кейін Морелия деп аталды. Морелос көбінесе "аралас" немесе "үндістерден тараған" тегі бар деп суреттелсе де, оның крещение тізілімінде испандық (español) деп тіркелді, себебі Католик шіркеуі этникалық жақындық бойынша бөлек тізімдер сақтады. Колониялық Испан Америкасында этникалық жақындық өзгеруге болатын болғанымен, сол кездегі әлеуметтік санаттарға сәйкес оның отбасы испандықтар саналды. Оның әкесі тарапынан туыстары испандықтар мен метистерден (үндістер мен африкалықтардан) құралған, ал анасы тарапынан толыққанды испандықтар болған. Оның әкесі Хосе Мануэль Морелос и Роблес, ағаш шебер, бастапқыда Вальядолидтің батысындағы Зиндурио ауылынан шыққан. Оның анасы Хуана Мария Гвадалупе Перес Павон, сондай-ақ Вальядолидке жақын Сан-Хуан Баутиста-де-Апасеоден шыққан. Вальядолид епископтық орналасқан жер және колониялық Вальядолид интенденциясының үкіметінің орталығы болды. Өркендегендігі үшін ол «Жаңа Испанияның вице-корольдігінің бағы» деп аталды. Әкесінің туысқандық желісі арқылы Морелос Мигель Идальго и Костильямен туыс болды. Екі көтерілісшінің де ортақ атасы – конкистадор Эрнан Кортестің ұрпағы Диего Руис де Кортес болды. Ол сондай-ақ, шамамен он жыл бойы ағасы жалға алған ранчода жұмыс істеген. Морелос қолмен жұмыс істеуден гөрі басқа нәрселерге ұмтылып, жанынан табылмаған, тыңғылықты оқыды; анасының әжесі мектеп мұғалімі болған. 1789 жылы ол Вальядолидтегі San Nicolás Obispo колледжіне қабылданды, онда Мигель Идальго и Костилья ректор болып қызмет етті. XIX ғасырда көтеріліске қарсы күрескен, тәуелсіздік алғаннан кейін консервативті саясаткер және тарихшы Лукас Аламан Морелос «халықтың аты-жөні белгісіз әйелдерінен бірнеше бала тудырғанын» мәлімдеді. Бұл айып көтерілісші дін қызметкеріне қарсы негізсіз жала болуы мүмкін. Морелос сотталу кезінде инквизиция оны ұлын АҚШ-қа жібергені үшін айыптады. Ол сотта «дін қызметкері үшін толығымен таза болмағанымен, артық кетпегенін» және ұлын білім алу үшін және қауіпсіздігі үшін жібергенін айтты, сондай-ақ әкелігін мойындады.
Испания монархиясына қарсы көтеріліс
Сан-Николас-Обиспо колледжінің бұрынғы ректоры (Морелос семинарияға қатысқан) Мигель Идальго-и-Костилья басқалармен бірге Жаңа Испанияның испан империясынан тәуелсіздігін жоспарлап отырды. 1810 жылғы 16 қыркүйекте таңғы сағат 6:00 шамасында Гуанахуатодағы Долорес (кейін оның құрметіне Долорес Идальго деп аталды) приход шіркеуінің діни қызметкері Идальго шіркеу қоңырауларын соғуға бұйрық берді және қауымын жинады. Игнасио Альенде мен Хуан Алдаманың қасында Идальго шіркеуінің алдындағы халыққа үндеу жасап, оларды қару алуға шақырды, Долорес айғайымен (El Grito de Dolores, қазір жыл сайын 15 қыркүйекте сағат 11:00-де тойланады) испан отаршылдық билігі Қеретаро қастандығын анықтағаннан кейін қарулы көтеріліске шақырды – бұл мексикалық тәуелсіздікті көздеген құпия қозғалыс еді. Альенде мен Алдама сияқты, Джозефа Ортис де Домингуес, халыққа Ла Коррегидора ретінде танымал, көтерілістің алғашқы белгілі қолдаушыларының бірі болды. Мигель Идальго мен оның ізбасарлары испан отаршылдық билігіне қарсы ашық көтеріліс жасап, Мексиканың тәуелсіздік соғысын бастарды. Императорлық үкімет дайындықсыз болғандықтан, жасырын агенттер Бахио аймағының маңызды қалаларын ұйымдасқан қарсылықсыз басып алды. 21 қыркүйекте көтерілісшілер Хидальгоны Мексиканың генерал-капитаны етіп жариялады. Идальго-и-Костилья Гуанахуатоға қарай жол тартты. 28 қыркүйекте көтерілісшілер Альхондига де Гранадитасты шайқаста басып алды, соққыға ұшыраған 400-ден астам испандық қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында Гуанахуатодағы императордың ең жоғары лауазымды өкілі, Идальго-и-Костильяның ескі досы интендант Хуан Антонио Риано болды. Мичоакан епископы Мануэль Абад-и-Квейпо көтерілісшілерді қауымнан шығарды. Идальго-и-Костилья әскерімен Вальядолидке бет алды, онда жергілікті тұрғындар Гуанахуатодағы қырғын қайталануынан қорқып, көптеген адамдар, әсіресе элиталар аймақты тастап кетті. Вальядолид 1810 жылғы 17 қазанда бейбіт түрде басып алынды. Такамбарода Идальго-и-Костилья генерал, ал Альенде генерал-капитан болып жарияланды. Идальго әскерлеріне Индапарапеода демалуға бұйрық берді, олар кетер алдында бірнеше минут бұрын оның құлшылықтан шығарылуы және жеңістері туралы естіген Морелос оны кездестірді. Морелос 1810 жылғы қазан айында көтеріліс туралы естіп, оған қосылуға шешім қабылдады. Идальго бұрынғы студентінен колонияның оңтүстігінде әскер жинап, Филиппинге, сондай-ақ испан колониясына, Тынық мұхитының жағалауындағы Акапулько портын басып алуды сұрады. Идальгодан айырмашылығы, ол үлкен және тәртіпсіз еріп жүрген нашар тактик болды, ал Морелос тез арада әскери шеберлігін көрсетіп, шағын жауынгерлер тобын жинап, оларды жаттықтырды. Ол аймақта одақтастар іздеді, сондай-ақ оқ-дәрілер мен басқа да соғыс материалдарын алды.
Үгіт-насихат
Көп ұзамай Морелос өзін талантты стратегияшы ретінде көрсетті және соғыстың ең ірі революциялық әскери қолбасшыларының біріне айналды. Алғашқы тоғыз айда ол 22 жеңіске жетіп, үш испандық роялист басшысының әскерлерін жеңіп, қазіргі Герреро штатының дерлік барлық аумағын басып алды. Желтоқсан айында ол алғаш рет Акапульконы басып алды, бірақ Сан-Диего бекінісін ала алмады. Испания күштерінің күшеюі оны қаңтарда қоршаудан бас тартуға мәжбүр етті. Шапшаң марштар арқылы ол қазіргі Мичоакан және Геррероның Тынық мұхиты жағалауындағы испан иеліктерінің көп бөлігін басып алды. 1811 жылдың 24 мамырында ол Чильпансингоны, ал 26 мамырында Тикстланы басып алды. Екінші жорығында Морелос әскерін үш топқа бөлді. Бұл жорықтың ең маңызды шайқасы Куатла қаласында болды. 1811 жылғы Рождество қарсаңында қала тұрғындары Морелосты құрметпен қарсы алды. Келесі жылы оның әскері генерал Феликс Мария Кальеха дель Рей басқаратын испан әскерімен қоршалды. 1812 жылдың 2 мамырында, 58 күннен кейін Морелос қоршауды бұзып, үшінші жорығын бастады. Бұл үшінші жорықтағы маңызды жеңістер 1812 жылдың 8 маусымында Ситлаллиде, 1812 жылдың 10 тамызында Теуаканда, сондай-ақ Оризабада, Оахакада және Акапулькода тіркелді. Морелос 1812 жылдың 28 қазанында 10 000 әскермен Оризабаға келді. Қаланы 600 испандық әскер қорғады. Келіссөздер нәтижесінде қан төгілмей капитуляцияға қол жеткізілді. Ол 1812 жылдың 25 қарашасында жеңіспен Оахакаға кірді. Акапулько 1813 жылдың 12 сәуірінде түсті, бұл испан әскерін Сан-Диего бекінісіне шегінуге мәжбүр етті.
Чильпансинго конгрессі
1813 жылы Морелос өзінің бақылауындағы провинциялардың өкілдерінен тұратын Чильпансингоның Ұлттық Конституциялық Конгресін шақырды. Ол “Sentimientos de la Nación” (Ұлттың сезімдері) деп аталатын құжатта баяндаған саяси және әлеуметтік бағдарламаны қарастыруды ұсынды. Конгресс ацтектерге сілтеме жасай, өзін Анауак Конгресі деп атады. 1813 жылдың 31 қыркүйегінде Морелос қатысқан кезде Конгресс “Ұлттың сезімдерін” бекітті. Бұл құжат Мексиканың Испаниядан тәуелсіздігін жариялады, католик дінін мемлекеттік дін ретінде орнатып, үкіметтің заң шығару, атқару және сот салаларын құрды. Ол меншік құқығын сақтауды жариялады және испан отаршылдық үкіметінің мүліктерін тәркіледі. Құлдық пен нәсілдік жіктелу жойылды, ал барлық туған жердегі азаматтарға “америкалық” атағы берілді. Сондай-ақ, азаптау, отаршылдық монополиялар және салық жүйесі де жойылды. Морелосқа “Сіздің Биіктігіңіз” деген сөздермен “Генералиссимус” атағы берілуі ұсынылды, бірақ ол одан бас тартып, өзін “Siervo de la Nación” (Ұлттың қызметшісі) деп атауын сұрады. 1813 жылдың 6 қарашасында Конгресс Солтүстік Американың Тәуелсіздік Декларациясының Салтанатты Актісінде тәуелсіздікті жариялады. Бірнеше әскери жеңіліске ұшырағаннан кейін Конгресс Апатцинган қаласында жиын өткізіп, 22 қазанда “Америка Мексикасының бостандығы үшін Конституциялық Декретті” (Апатцинган Конституциясы) қабылдады. Бұл Морелос талап еткенге кері, шектеулі атқару билігі мен күшті заң шығару билігін орнатты. Дегенмен ол бұл жағдайдағы ең жақсы нәтиже екенін мойындады.
Тұтқындау және өлтіру
Көп ұзамай Морелос төртінші әскери жорығын бастады, ол 1813 жылдың соңында Вальядолидтегі жеңіліспен басталған жеңілістер тізімі болды. 1815 жылдың қарашасында жаңа көтерілісші Конгресске сүйемелдеп бара жатқанда, ол Темалакада роялистік күштерден жеңілді. Морелос пен оның күзетшілері қоршауға алынды; барлығын тұтқынға алудың орнына, Морелос өз әскеріне әрқайсысы өзін-өзі сақтауға бұйырды. Бұл Морелосты жалғыз қалдырды. Католик діни қызметкері болғандықтан, шіркеу оның тұтқынға алынуы мен сотталуына жауапты болды; ол Мексика қаласындағы Инквизиция ғимаратына қамалды. Морелос патшалық үкімет үшін үлкен олжа болғанымен, вице-король оның түрмеге қамау жолымен көпшілік назарына түсіргісі келмеді, сондықтан таң атпай-ақ оны астанаға жеткізді. Ол мемлекетке қарсы сатқындық, тәжге адалсыздық және жеке өміріндегі бұзушылықтар, атап айтқанда, өзінің заңды емес ұлдарын білім алу үшін АҚШ-қа жібергені үшін айыпталды. Ол мемлекетке қарсы сатқындық үшін сотталып, өлім жазасына кесілді. Морелос 1815 жылдың 22 желтоқсанында Мексика қаласының солтүстігіндегі Сан-Кристобаль-Экатепекте атылды, оның өлімінен қауіпті халықтық наразылық тудырмау үшін. Кейіннен ол шіркеумен келісімге келгені айтылды, осылайша ол қауымнан шығарылмай, өлім жазасына кесілу жолында дұға етіп көрінді. Оның қайтысынан кейін оның лейтенанты Висенте Герреро тәуелсіздік үшін күресті жалғастырды.
Мұра
Морелос Мексиканың ұлттық қаһарманы саналады; Морелос штаты мен Морелия қаласы оның құрметіне аталған. 1997 жылдан бері Морелос 50 песолық банкнотада, ал 1940-шы, 1970-ші және 1980-ші жылдары 1 песолық монеталарда бейнеленген. Морелиядағы "Estadio Morelos", Кинтана-Роо штатындағы Пуэрто-Морелос, Мехико метросындағы Морелос станциясы, оның өлім тапқан жері – Мехико штатындағы Экатепек-де-Морелос қаласы, Мичоакан штатындағы "Insurgente José María Morelos y Pavón" ұлттық паркі және "Satmex" байланыс компаниясының "Morelos" спутнигі де оның есімімен аталады. Оның мәйіті Мексиканың тәуелсіздік монументі "El Ángel"-ге, басқа көтеріліс қаһармандарының мәйіттерімен бірге көшірілді. Президенттік ұшақ Boeing 787 TP 01 Жозе Мария Морелос и Павон деп аталды.
on the Mexico City Metro, the city of Ecatepec de Morelos in Mexico State where he was executed, Insurgente José María Morelos y Pavón National Park in Michoacán, and the Morelos Satellite from the Communications company Satmex are also named after him. His remains were transferred to the Monument to Independence El Ángel in Mexico City, along with those of other heroes of the insurgency. The Presidential aircraft Boeing 787 TP 01 was named José María Morelos y Pavón.