Кіріспе

Үндістандық ғалым және статистик (1893–1972)

Ерте өмір

Махаланобис 1893 жылғы 29 маусымда Калькуттада, Бенгал президенттігінде (қазіргі Батыс Бенгал) дүниеге келген. Махаланобис Бенгал президентінің (қазіргі Бангладеш) Дака қаласындағы Бикрампур аймағындағы жер иелері бар беделді бенгал брахман отбасына жататын. Оның атасы Гуручарран (1833–1916) 1854 жылы Калькуттаға көшіп келіп, 1860 жылы химия дүкенін ашып, бизнес құрды. Гуручарранға Нобель сыйлығының лауреаты, ақын Рабиндранат Тагордың әкесі Дебендранат Тагор (1817–1905) әсер етті. Гуручарран Брахмо Самадж сияқты әлеуметтік қозғалыстарға белсенді қатысып, оның қазынашысы және президенті болды. Оның 210 Корнуоллис көшесіндегі үйі Брахмо Самадждың орталығына айналды. Гуручарран жесір әйелге үйленді, бұл сол кездегі әлеуметтік дәстүрге қарсы қадам болды. Гуручарранның кіші ұлы Прабодх Чандра (1869–1942) П. С. Махаланобистің әкесі болды. 210 Корнуоллис көшесіндегі үйде туған Махаланобис зиялылар мен реформаторлармен қоршалған, әлеуметтік жағынан белсенді отбасында өсті. Махаланобис 1912 жылы физика мамандығы бойынша ғылым бакалавры дәрежесін қорғады. 1913 жылы Лондон университетіне оқуға Англияға кетті. Пойызды қалып қойғаннан кейін, ол Кембридждегі Кингс колледжінде досымен бірге болды. Ол Кингс колледжінің капелласынан әсер алды, ал досының досы М. А. Кандет оған онда оқуға түсуге тырысуды ұсынды, ол да солай істеді. Ол Кингсте оқуда жақсы нәтижелер көрсетті, сонымен қатар кросс-кантри жүгіру мен өзенде қайықпен жүруге қызығушылық танытты. Ол Кембриджде оқыған кезінде математикалық гений Шриниваса Раманужанмен араласты. Физикадан Трипосты бітіргеннен кейін Махаланобис Кавендиш зертханасында К. Т. Р. Уилсонмен бірге жұмыс істеді. Ол қысқа үзіліс жасап, Үндістанға қайтып келді, онда оны Президент колледжінің директорына таныстырды және физика сабақтарын оқуға шақырды. 1959 жылы институт ұлттық маңызы бар институт және университет мәртебесі берілді.

Махаланобис қашықтығы

Махаланобис қашықтығы – көп өлшемді өлшемдерге негізделген таралымнан нүкте қаншалықты алшақтауын анықтау үшін ең көп қолданылатын метрикалардың бірі. Ол кластерлік талдау және жіктеу салаларында кеңінен қолданылады. Оны алғаш рет 1930 жылы Махаланобис нәсілдік ұқсастық туралы зерттеулері аясында ұсынды. 1920 жылы Үндістан ғылыми конгресінің Нагпур сессиясында сол кездегі Үндістан зоологиялық зерттеу басқармасының директоры Нельсон Аннандейлмен болған кездесуі, Аннандейлдің Калькуттадағы англо-үндістердің антропометриялық өлшемдерін талдауын сұрауына әкелді. Махаланобис «Биометрика» журналында жарияланған антропометриялық зерттеулерге ықпал етіп, еуропалық және үнділік некелердің қалыптасуына қандай факторлар әсер ететінін анықтауды көздеді. Ол үнді тарапының нақты касталардан шыққан-шықпағанын тексеруді мақсат етті. Аннандейл жинаған деректерді және Герберт Рисли жасаған касталық өлшемдерді пайдаланып, үлгінің еуропалықтардың, негізінен Бенгалия және Пенджабтан келген адамдармен араласуын, бірақ Солтүстік-Батыс Шекаралық провинциялардан немесе Чхота Нагпурдан емес екенін анықтады. Сондай-ақ, араласу көбінесе төменгі касталарға қарағанда жоғары касталарда жиі болатынын тұжырымдады. Бұл талдау 1922 жылы жарияланған оның алғашқы ғылыми мақаласында сипатталған. Осы зерттеулер барысында ол көптүрлі қашықтық өлшемін қолданып, популяцияларды салыстыру және топтастыру тәсілін тапты. Бұл өлшем, «D2» деп белгіленеді және қазір Махаланобис қашықтығы деп аталады, өлшемдер масштабына тәуелсіз.

Үлгілік зерттеу

Оның ең маңызды үлесі ірі көлемді үлгілік сараптамаларға байланысты. Ол пилоттық сараптамалар тұжырымын енгізіп, үлгілеу әдістерінің пайдалылығын қолдады. Алғашқы сараптамалар 1937-1944 жылдар аралығында басталды және тұтынушылардың шығындары, шай ішу дағдылары, қоғамдық пікір, егістік алқаптары және өсімдік аурулары сияқты тақырыптарды қамтыды. Харольд Хотеллинг: «Менің білуімше, АҚШ-та немесе басқа елдерде профессор Махаланобис сипаттағандай дәлдікке жететін кездейсоқ үлгілеудің ешқандай әдісі әзірленбеген» деп жазды, ал сэр Р. А. Фишер «ISI үлгілік сараптамалар әдісін бастапқыда дамытуда көшбасшылықты алды, бұл әкімшілік үшін қолжетімді ең тиімді фактілерді анықтау процесі» деп мәлімдеді.

Кейінгі өмірі

Өмірінің соңғы жылдары Махаланобис жоспарлау комиссиясының мүшесі болды және жаңа тәуелсіз Үндістанның бес жылдық жоспарларын, екінші жоспардан бастап дамытуға зор үлес қосты. Екінші бесжылдық жоспарында ол екі секторлық модель негізінде индустрияландыруға басымдық берді. 1950 жылдары Махаланобис Үндістанға алғашқы цифрлық компьютерлерді әкелу кампаниясында шешуші рөл атқарды. Махаланобис мәдени өмірге де үнемі қызығушылық танытты және Рабиндранат Тагордың хатшысы болды (оның туралы ол Австралияның шығыс қоғамы журналында жазған), әсіресе Тагордың шетелдік сапарлары кезінде, сондай-ақ біраз уақыт бойы оның Вишва-Бхарати университетінде жұмыс істеді. Ол ғылымға қосқан үлесі мен елге көрсеткен қызметі үшін Үндістан үкіметінен елдегі екінші жоғары награда – «Падма Вибхушан» орденін алды. Махаланобис 1972 жылғы 28 маусымда, жетпіс тоғызыншы туған күніне бір күн қалғанда дүниеден өтті. Осы жасында да ол белсенді түрде ғылыми зерттеулермен айналысып, Үндістан статистика институтының хатшысы және директоры, сондай-ақ Үндістан үкіметі кабинетінің құрметті статистикалық кеңесшісі міндеттерін атқарды.

Танымал мәдениетте

Махаланобис 2015 жылғы «Инфинити білген адам» фильмінде Шриниваса Раманужанның өмірі туралы көрсетілген. Оны Шазад Латиф сомдады. Махаланобистің 125 жылдығына орай 2018 жылдың 29 маусымында Google doodle арқылы құрметтеді.