Кіріспе

Шведтік жоғары жылдамдықты көлбеу пойызы, шведтік жоғары жылдамдықты пойыз.
X2000, сондай-ақ SJ X2 немесе жай ғана X2 деп аталады, Швецияда SJ компаниясы басқаратын электрлі жоғары жылдамдықты көлбеу пойызы. Ол Кальмар қаласындағы Kalmar Verkstad компаниясымен (1996 жылы Adtranz компаниясы сатып алғанға дейін) салынған және 1990 жылы тек бірінші сыныптық вагондардан тұратын пойыз ретінде іске қосылды, билет бағасына тамақ және пойыздың факсын тегін пайдалану құқығы кірген. Пойызда барлар бар, онда жеңіл тағамдар ұсынылады. 1995 жылдан бастап екінші сынып вагондары енгізілді. Барлық пойыздар жолаушылардың интернетке қол жеткізуі үшін Wi-Fi желісімен жабдықталған және 2005 жылдан бастап сұр түске боялды. Пойыздардың бірінші және екінші сынып вагондарындағы барлық орындықтарда электр қуатын қосуға арналған розеткалар бар. Ұялы телефон байланысын жақсарту үшін пойыздарға ретрансляторлар орнатылған. Оның коммерциялық ең жоғары жылдамдығы сағатта 200 км/сағ, бірақ сынақ кезінде одан да жоғары жылдамдыққа жеткен. X2 таңдалған себебі Швеция (басқа көптеген елдер сияқты) өте қисық темір жолдарға ие және арнайы жоғары жылдамдықты темір жол желілерін салуды негіздейтін жеткілікті жолаушылар ағыны болмады (кем дегенде 1990 жылға дейін). Осы себепті шведтік көлбеу пойызы жасалуға тиіс болды. Көлбеу пойыздар жолаушыларға жоғары жылдамдық пен қолайлы жағдайды қамтамасыз етеді, себебі көлбеу пойыздар тік (қысқа радиусты) қисықтарда көлбемейтін пойыздарға қарағанда 15%-ға дейін жылдам жүре алады. X2 ABB компаниясымен жобаланып және салынды. 1986 жылдың тамызында SJ 20 комплектке тапсырыс берді және тағы 30 комплектке тапсырыс беруді жоспарлады. Нәтижесінде SJ үшін 43 комплект, ал Қытайдың Гуаншен теміржол компаниясы үшін біреуі салынды.

Атауы

X 2000 бастапқыда белгілі бір деңгейдегі қызмет көрсетілетін бірнеше пойыз қатынастарының тауарлық атауы болды. Көбінесе X2 пойзы пайдаланылады, бірақ көлік тапшылығына байланысты кейде (әсіресе 2009/2010 жылдары) X40 немесе Rc локомотивімен тасылатын вагондар сияқты басқа да пойыз түрлері қолданылған. 2012 жылы X55 пойызы Стокгольм-Сундсвалл сияқты кіші маршруттарда X2 пойызын ауыстырғаннан кейін, осы бағыттарда басқа пойыз түрлері өте сирек қолданылады. 2011 жылдың желтоқсанынан бері X2 немесе X55 пойыздарымен жүзеге асырылатын SJ компаниясының барлық жоғары жылдамдықты қызметтері SJ Snabbtåg (әдеби мағынасы – «SJ жоғары жылдамдықты пойзы») деп аталады.

Жылдамдық

Пойыздың жоғары жылдамдығы 1993 жылы екі қуатты вагондармен сынақ кезінде жеткен. Қалыпты қозғалыста рұқсат етілген ең жоғары жылдамдық қауіпсіздік себептерімен белгіленген – сигналдау жүйесі (және катенар сияқты жүйелер) жоғары жылдамдықтарға арналмаған, сондай-ақ ол тұрақты пойыздармен бірге жолмен қатынайды (көптеген елдердегідей); сонымен қатар, ол пайдаланатын көптеген желілер 19 ғасырдың ортасы мен соңында салынған. 19 ғасырлық Стокгольм–Гетеборг/Мальме теміржолдары салыстырмалы түрде түзу, себебі олар аралық қалаларды ескермей, ең қысқа маршрутпен жоспарланған, ал ландшафт салыстырмалы түрде тегіс. Басқа 19 ғасырлық теміржолдар көбінесе қисық болады. Басқа жоғары жылдамдықты пойыздармен салыстырғанда, X 2000 аса жылдам емес; бірақ тұрақты пойыз қызметтерімен салыстырғанда, ол сапар уақытын шамамен 10–15%-ға қысқартады – көптеген бағыттарда әуе компанияларымен бәсекелесуге жеткілікті. Ол әдетте орташа жылдамдығы бар, ең жылдам бөлігі Катринехольм–Скёвде, қашықтығы , ол 1 сағат 2 минутта жүріледі, нәтижесінде орташа жылдамдық құрайды. SJ пойыз құрамын алтыншы тіркеме вагонымен жабдауды және екінші қуатты вагонды пайдаланып 12 тіркеме вагонынан тұратын жиынтық құруды қарастырды. Пойыз толық тоқтау үшін жылдамдықтан бастап қашықтықта тоқтай алады.

Бұрынғы желілер мен қызметтер

2000–2004 жылдары Linx компаниясы Осло–Гетеборг–Мальме–Копенгаген және Осло–Стокгольм бағыттарында жеті пойызды пайдаланды. Linx – SJ және оның норвегиялық әріптесі NSB-нің бірлескен кәсіпорны болды. SJ пойыздарды Швециядағы табыстырақ бағыттарға көшіруді қалағанда ол таратылды. Арзан бағалы әуе компаниялары да салыстырмалы түрде баяу Linx қызметтерінен жолаушыларды тартып алуға себеп болды, олардың көптеген рейстері үш сағаттан асты. 2010–2011 жылдары қысқа мерзімге Стокгольм мен Оденсе арасында күніне бір рет X 2000 пойзы қатынайтын. 2012–2013 жылдары SJ X55 пойыздарын алғаннан кейін, X 2000 қызметтері бірнеше бағыттарда тоқтатылып, басқаларында қысқартылды. Мысалы, Стокгольм–Сундсвалл бағытында күніне бір рет Арланда, Уппсала, Гевле, Сёдерхамн, Худиксвалл және Сундсвалл стансаларына тоқталып пойыз жүрді. Бұл бағытта бұрын X 2000 пойыз жиынтығы пайдаланылған, бірақ ол X55 пойызымен ауыстырылды.

Ағымдағы желілер мен қызметтер

Стокгольм – Гетеборг, Сёдерталье Сид, Катринехолм, Холлсберг, Скёвде, Херрлюнга, Алинсас және Гетеборг арқылы өтеді. Барлық пойыздар барлық станцияларда тоқтамайды. 2015 жылдан бері MTRX осы бағытта SJ компаниясымен, ал 2020 жылдан бері Flixtrain компаниясымен бәсекелеседі. Стокгольм – Осло, Сёдерталье Сид, Катринехолм, Холлсберг, Дегерфорс, Кристинехамн, Карлстад және Арвика арқылы өтіп, Норвегия шекарасын кеседі, Конгсвингер және соңында Осло С станциясына жетеді. 2018 жылдың желтоқсанынан бастап, Норвегиядағы жол жұмыстарына байланысты Ослоға бағытталған X 2000 пойыздары уақытша локомотивтік вагондармен және X55 Bombardier Regina электр пойыздарымен ауыстырылды. Аз ғана X 2000 пойыздары Карлстадқа қарай жол тартады. Стокгольм – Мальмё, көптеген пойыздар Копенгагенге дейін жалғасады, Södertälje Syd, Норрчёпинг, Линчёпинг, Мьёлби (кейде), Нэссйё, Альвеста, Эльмхульт (кейде), Хесслехолм, Лунд және Мальмё арқылы өтеді. Копенгагенге бағытталған пойыздар сондай-ақ Копенгаген орталық вокзалында және (көбінесе) тоқтайды. 2010–2011 жылдары қысқа мерзімге Оденсеге/Оденседен бір күнделікті пойыз қатынайтын. Гетеборг – Мальмё бағытында күнделікті рейстердің бірі X 2000 пойызын пайдаланады.

2008 жылы жаңа жоғары жылдамдықты пойыздар

2008 жылы SJ компаниясы X 2000 пойыздарын ауыстыру үшін, сұранысы төмен және олардың қуаты толыққанды қолданылмаған желілерде (әсіресе Стокгольмнің солтүстігіндегі Botniabanan сияқты желілерде) 20 X55 Bombardier Regina пойызына тапсырыс берді. Бұл пойыздар 2012 және 2013 жылдары жеткізілгеннен кейін, X 2000 пойыздарын Стокгольм–Мальме/Копенгаген және Стокгольм–Гетеборг сияқты жоғары сұранысқа ие желілерге шоғырландыруға болады. Сағат түскісі мен кешкі уақытта және демалыс күндері Стокгольм мен Гетеборг арасында екі есе ұзын X 2000 пойыздары пайдаланылды.

Жаңарту

2014 жылдың қаңтар айында SJ компаниясы X 2000 пойыз паркін жаңғыртуға және қайта жаңартуға 3,5 млрд. SEK инвестиция салуды, пойыздардың қызмет ету мерзімін 20-25 жылға ұзартуды жариялады. SJ пойыздарды жаңартудың, оларды жаңа пойыздармен ауыстырудан үш есе арзанға түсетінін, сондай-ақ қоршаған ортаға тигізетін зиянды азайтатынын мәлімдеді. ABB, оның бұрынғы компаниясы ASEA осы пойыздарды жобалап және құрастырған, пойыздардың жетектік түрлендіргіштерін, трансформаторларын, аккумулятор зарядтағыштарын, пойызды басқару жүйелерін, сондай-ақ жолаушыларға арналған ақпараттық және ойын-сауық жабдықтарын ауыстыруға келісімшарт жасады. Техникалық жақсартулармен қатар, жаңа жаңартылған X 2000 пойыздарында қара сұр түсті алдыңғы бөлігі бар жаңа сыртқы бояуы, сонымен қатар 15%-ға артық отыру орны бар жаңа орындықтарымен қайта жабдықталған интерьері, жаңа қабырғалары, төбелері, едендері мен жарықтандыруы, сондай-ақ қайта жабдықталған бистросы бар. Жаңа интерьер 2020 жылы Red Dot Design Award сыйлығына ие болды, ал қазылар алқасы былай деді: «Өте үйлесімді түстер мен материалдардың арқасында SJ X2000 жоғары жылдамдықты пойыздың интерьеры ерекше жағымды атмосфераны құрайды. Егжей-тегжейлі әрі жарық беру концепциясы пойыз вагонында тыныш атмосфераны жасайды». Жаңартылған пойыздарды 2019 жылы пайдалануға беру жоспарланған еді, бірақ алғашқы жаңартылған пойыз 2021 жылдың қараша айында жұмысын бастады.

Темір жолға әсері

Пойыз SJ және елдің темір жолына зор әсер етті. Жолаушылар санының артуымен қатар, пойыздарды жылдам және тиімді жүргізуге байланысты операциялық шығындардың төмендеуі SJ-дің пайда табуына көмектесті. Бұл шведтерге темір жолдың тек халық тығыз қоныстанған шетелдерде ғана емес, сонымен қатар Швецияда да қолданылуға лайықты шешім екенін көрсетті. 1991 жылы Швеция үкіметі темір жол желісін жақсартуға жылына 5-10 миллиард крон жұмсап, ірі инвестициялық бағдарламаны бастады. Бағдарлама қазірге дейін жалғасуда. 1990 жылдардың соңында Швецияда пойызбен жасалған сапарлардың саны алғаш рет 1940 жылдардағы деңгейден асып түсті. 1990 жылдан бері салынған жаңа байланыстардың ішінде Оресунд көпірі, Арланда әуежайына дейінгі байланыс, Södertälje–Huddinge, Söderhamn–Enånger, Varberg–Kungsbacka және Helsingborg–Lund бар. X 2000 пойзы осы ауқымды жобаларға халықтың қолдауын ұйымдастыруға септігін тигізді. Дегенмен, 2000-2008 жылдар аралығында Стокгольм-Мальмё бағытында жылдам экспресс пойыздар, ақырын тоқтайтын пойыздар және жүк пойыздарының қозғалысының күшеюіне байланысты тығырылу артты, нәтижесінде 2008 жылғы ең жылдам қызметтер 2000 жылғы ең жылдам қызметтерге қарағанда орташа есеппен 21 минутқа ұзақтығымен ерекшеленді.

Экспорт

X 2000 құрастырушысы пойызды Швециядан басқа елдерге сатуға тырысты, бірақ нәтижеге көп жете алмады. Сатуға жасалған тыраштар барысында пойыз бірнеше елде сынақтан өтті және көрсетілді. Норвегия, Финляндия, Германия, Австрия, Франция, Қытай, Австралия, Португалия және АҚШ кандидаттар ретінде қарастырылды. 1992–1993 жылдары X 2000 Amtrak компаниясына жалға берілді. Amtrak 1992 жылдың қазанынан 1993 жылдың қаңтарына дейін оны сынақтан өткізді. Пойыз 1993 жылдың ақпанынан мамыр айына дейін және тамыз айынан қыркүйек айына дейін Нью-Хейвен (КТ) және Вашингтон қалалары арасында, Нью-Йорк арқылы өтетін Солтүстік-Шығыс бағытында шамамен бес ай бойы жол жүргізді. Мамыр мен шілде айларында 48 континенттік штатты аралап, маңызды станцияларда демонстрациялық тоқтаулар жасады. Сондай-ақ, Канаданың бір бөлігін де аралады. 1995 жылы австралиялық CountryLink операторы бағалау мақсатында үш X 2000 вагонын (SJ2819, SJ2620 және SJ2520) жалдады – бір басқару вагоны, бір бистро вагоны және бір бірінші класс вагоны. Пойыз XP2000 және XP2009 XPT локомотивтерімен итеру/тарту режимінде сүйреліп жүрді. 1995 жылдың наурыз айында штат бойынша тур жасағаннан кейін, олар 1995 жылдың сәуірінен маусым айына дейін Сиднейден Канберраға қатынайтын бағытта пайдаланылды. X2 сондай-ақ Норвегия мен Германияда да сынақтан өтті. Pendolino және ICE T сияқты арзан бағалы бәсекелестер де болды. Қытайдың Гуаншен темір жолы компаниясы X 2000 пойызын лизингке алып, кейіннен толығымен сатып алды және оған Синьшису (Жаңа жылдамдық) деген ат берді. Пойыз 1998 жылдан 2007 жылға дейін Гуанчжоу – Коулун бағытында қатынайтын пойыз ретінде пайдаланылды, содан кейін Regina негізіндегі CRH1 пойызымен ауыстырылды. Бастапқыда пойызға 2044 нөмірі берілмек болған, бірақ қытай тілінде "4" саны "өлім" сөзімен ұқсас келетін болғандықтан, оған 2088 нөмірі берілді, ал қытай мәдениетінде "8" саны сәттіліктің символы болып саналады. Пойыз 2007 жылдың тамызында Сычуань провинциясына жеткізілді. 2008 жылғы Сычуань жер сілкінісі салдарынан Чэнду темір жолы басқармасы Сычуань провинциясындағы темір жол желілерін қайта құруға мәжбүр болды. Сонымен қатар, басқарма пойызды күтіп ұстауға қажетті шығындарды көтере алмады. Сондықтан 2008 жылдың желтоқсан айының соңында пойыз Гуаншен темір жолы компаниясына қайтарылды. 2012 жылы SJ пойызын сатып алып, Швецияға қайтарды. Пойыздың бірнеше зақымдалған бөліктері болды және жөндеу жұмыстары кейінге шегерілді. Басқару вагоны (110986 CUB2XFK) сыртқы түрі жаңартылып, қайта боялды, қытайлық бояуы жойылды және жаңадан ашылған Швед темір жол мұражайында қойылды. Локомотив (2088 CX2) қазіргі уақытта жүріп жатқан жөндеу бағдарламасы үшін сынақ алаңы ретінде пайдаланылуда, ал бес аралық вагон жөнделіп, 2020 жылы қайта пайдалануға берілді.