Кіріспе

жоқ. Бұл танымал қастандық теорияларының тізімі. Көптеген қастандық теориялары құпия үкіметтік жоспарлармен және күрделі кісі өлтіру схемаларымен байланысты. Олар көбінесе қалыптасқан пікірге қарсы келеді және тарихи немесе ғылыми әдістермен дәлелдеу мүмкін емес. Оларды Германияның Екінші дүниежүзілік соғыста Польшаға шабуыл жасауы сияқты расталған құпияларға қатысты зерттеулермен шатастыруға болмайды. Қағида бойынша, қастандық теориялары әрқашан жалған болуы міндетті емес, олардың шындығы кез келген теория сияқты дәлелдерге байланысты. Дегенмен, олардың күрделі және қамтитын сипатынан туындайтын алғашқы көріністе сенімсіз көрінуі жиі болады. Олар көбінесе оларға қарсы дәлелдерге немесе дәлелдердің жоқтығына қарсы тұру үшін жасалған. Психологтар кейде қастандық теорияларына бейімділікті паранойя, шизотипия, нарциссизм және қауіпсіз байланыс сияқты психопатологиялық жағдайларға немесе "іллюзиялық үлгілерді қабылдау" деп аталатын когнитивтік бұрмалауға байланыстырады. Алайда, қазіргі ғылыми консенсус бойынша, көптеген қастандық теорияларын ұстанатындар патологиялық емес, тек адам миындағы барлыққа ортақ белгілі бір танымдық бейімділіктерді күшейтеді, бұл бейімділіктер терең эволюциялық тамырларға ие болуы мүмкін, мысалы, алаңдаушылыққа және агентті анықтауға деген табиғи ұмтылыс.

Қара тікұшақтар

Бұл артық көзқарас теориясы 1960 жылдары АҚШ-та пайда болды. Джон Берч қоғамы бастапқыда оны таратып, Біріккен Ұлттар Ұйымының күштері АҚШ-ты БҰҰ бақылауына алу үшін қара тікұшақтармен келеді деп мәлімдеді. 1970 жылдары Ұлыбританияда осыған ұқсас "көлеңкелі тікұшақтар" туралы теория пайда болды. Теория 1990 жылдары Билл Клинтон президенттігі кезінде қайта жанданды, ал жазушы Джим Кит оны "Америка үстіндегі қара тікұшақтар" кітабында "күшпен" насихаттады. 2000 жылдары "қара тікұшақтар" термині, әсіресе милиция топтары мен ток-шоу жүргізушісі Гленн Бектың бірқатар қонақтары таратып, "сенуге қиын" үкіметке қарсы артық көзқарас теорияларының қысқаша атауына айналды.

Химиялық сызықтар

SLAP (Сері Үлкен масштабтағы атмосфералық бағдарлама) деп те аталады, бұл теория әуе тасымалдауынан шығатын су буының конденсациялық іздері ("контрайлдар") химиялық немесе биологиялық заттардан тұрады, немесе құпия үкіметтік саясат аясында алюминий, стронций және барийдің зиянды қоспасын қамтиды деген пікірді білдіреді. Әлемдік деңгейде шамамен 17% адам бұл теорияға толығымен немесе жартылай сенеді. 2016 жылы Карнеги ғылым институты химиялық іздер теориясы бойынша алғашқы рецензияланған зерттеуді жариялады; қатысқан 77 атмосфералық химик пен геохимиктің 76-сы химиялық іздер теориясын қолдайтын ешқандай дәлел көрмегендерін немесе химиялық іздер теориясын қолдаушылардың нашар сынама алу әдістерін пайдаланатынын мәлімдеді.

Малайзия әуекомпаниясының MH370 рейсі

2014 жылдың наурызында Оңтүстік-Шығыс Азияда Malaysia Airlines 370 рейсінің жоғалып кетуі көптеген теорияларға себеп болды. Бір теория бойынша, бұл ұшақ жасырылып, сол жылы саяси мақсаттармен Украинада атып түсірілуі үшін MH17 рейсі ретінде қайта пайдаланылды. Америкалық конспиролог Джеймс Фетцер ұшақтың жоғалуына Израильдің сол кездегі премьер-министрі Бенджамин Нетаньяхудың кінәлі екенін айтты. Тарихшы Норман Дэвис хакерлердің ұшақта орнатылған Боинг Honeywell Uninterruptible Autopilot жүйесін қашықтан басып алып, Антарктидаға қашықтан басқарып ұшқан деген теорияны қолдады.

Малайзия әуекомпаниясының MH17 рейсі

Малайзия әуекомпаниясының 17-ші рейсі 2014 жылдың шілдесінде Украина үстінде атылып түсірілді. Осы оқиға көптеген балама теориялардың пайда болуына себеп болды. Олардың арасында бұл рейс құпия түрде MH370 рейсі болған деген күдіктер, ұшақты Ресейді кінәлау үшін Украина әуе күштері атып түсірген деген айыптаулар, бұл ВИЧ туралы "ақиқатты" жасыру мақсатымен жасалған құпия операцияның бір бөлігі болған (бортында жеті ауру маманы болған) немесе Иллюминаттар немесе Израиль кінәлі деген пікірлер бар.

Терең су көкжиегі

Бірнеше арзаншылдық теориялары 2010 жылы Мексика шығанағындағы мұнай платформасындағы қазақорлық өнеркәсіптік апатқа қатысты, олардың арасында экологияны жақтаушылардың саботаж жасағаны немесе Солтүстік Корея немесе Ресейдің су асты қайықтары шабуыл жасағаны туралы айыптаулар бар. Аталған теориялардың кейбір элементтерін АҚШ радиосының жүргізушісі Раш Лимбо ұсынған немесе насихаттаған.

Жаңа кока

Бір теория бойынша, The Coca Cola Company компаниясы New Coke-ке қасақана нашаррақ формулаға өтті, мақсаты – бастапқы өнімге деген сұранысты арттыру немесе арзан ингредиенттерді қолданатын жаңа формуламен түпнұсқаны қайтадан енгізу болуы мүмкін. Coca Cola президенті Дональд Кью бұл айыптаманы жоққа шығарды: "Шындығында, біз соншалықты ақымақ емеспіз, сондай-ақ аса білгіш те емеспіз".

Өлім-жітім және жоғалулар

Көрнекті басшылар мен қоғамдық тұлғалардың қазасынан кейін қастандық теориялары жиі туындайды.

Неронның өлімі

Ежелгі заманда Рим императоры Неронның 68 жылы өзін-өзі өлтіруіне қатысты кең таралған қастандық теориялары айтылды. Кейбір теориялар Нерон өлімін жалған көрсетіп, жасырын түрде тірі қалған және билігін қайта орнатуды жоспарлаған деген болжамдар жасады. Винсент Буглиози Кеннединің қазасы туралы 1000-нан астам кітап жазылғанын, олардың кем дегенде тоқсан пайызы қастандық болды деген пікірді қолдайтынын мәлімдеді. Кеннедидің қазасына қатысы бар деп айыпталған көптеген адамдар мен ұйымдардың ішінде ЦРУ, мафия, вице-президент Линдон Б. Джонсон, Куба премьер-министрі Фидель Кастро, КГБ және олардың араласқан тобы бар. Бұл қастандық теориялары көпшілік және Холттың отбасы мүшелері тарапынан сыналып келеді. 2007 жылы тележүргізуші Рей Мартин "Харрольд Холтты кім өлтірді?" атты телеарналық бағдарламасын ұсынды, ол алғаш рет 2007 жылдың 20 қарашасында Nine Network арнасында көрсетілді. Бағдарлама Холттың жоғалуына қатысты көптеген теорияларды қарастырды, бірақ оның өзін-өзі өлтіргені туралы теорияға ерекше мән берді. Бағдарлама эфирге түсуге дейін Холттың өмірбаянын жазған Том Фрейм The Australian газетінде жарияланған мақаласында бағдарламада айтылған айыптауларды "негірсіз және барлық дәлелдерге қайшы" деп сипаттады, ал Холттың ұлы Сэм "адамдардың [осы] жалған теорияларды қайта-қайта көтеріп жатқанына таңғалып отыр" деді. Тағы бір қастандық теориясы бойынша, Холт 1929 жылы Мельбурн университетінде оқуын бастағаннан бері Қытай үкіметінің (ұлтшыл және коммунистік үкіметтер кезінде) тыңшысы болған және ол "батып кеткендей" көрсеткен, бірақ іс жүзінде екі қытайлық су астында жүзуші оны су асты кемесімен Қытайға жеткізген. Бұл теорияда Австралияның қауіпсіздік және барлау қызметі (ASIO) кез келген дәлелді жасырған деген мәлімдеме бар. Бұл теория алғаш рет британ жазушысы Энтони Грейдің 1983 жылы жарық көрген "Премьер-министр шпион болды" романында айтылды, ол Австралияда қызу пікірталас тудырды. Басқа қастандық теориялары Холттың өлтірілгенін көрсетіп, Солтүстік Вьетнам мен АҚШ-тың Орталық барлау агенттігін (ЦРУ) айыптайды.

Басқа да танымал тұлғалардың өлімі

Барлық түрдегі көрнекті тұлғалардың өлімі арнайы теориялардың пайда болуына себеп болады, кейде АҚШ президенті Авраам Линкольнге жасалған қастандық сияқты тарихи расталған арнайы теорияларды, сондай-ақ Мартин Лютер Кинг, Мустафа Кемал Ататүрік, Захари Тейлор, Джордж С. Паттон, Уэльс ханшайымы Диана, Даг Хаммаршельд, Курт Кобейн, Майкл Джексон, Мэрилин Монро, Тупак Шакур, Вольфганг Амадей Моцарт, Джон Леннон, Джимми Хендрикс, Notorious B.I.G, Linkin Park мүшесі Честер Беннингтон, Пол Уокер, биологиялық қарулар жөніндегі сарапшы Дэвид Келли, Гаити президенті Жовенель Моиз, Үндістанның тәуелсіздік күрескері Субас Чандра Боз және Болливуд жұлдызы Сушант Сингх Раджпуттың өлімдеріне қатысты. Өлімдердің жасырынып қалғаны туралы да мәлімдемелер бар. Мұндай теориялардың бірі – «Пол өлді» деген пікір, онда Пол Маккартни 1966 жылы автокөлік апатында қаза тапты және оның орнына Білли Ширс деген атпен белгілі шотланд жетім баласы Уильям Ширс Кембелл келді, ал The Beatles мұны әндерінде, ең айқын «Revolution 9», «Strawberry Fields Forever», «Glass Onion» және «I Am the Walrus» әндерінде, сондай-ақ Abbey Road, Sgt. Pepper's Lonely Hearts Club Band және Magical Mystery Tour обложкаларында көрсеткен деген сөз. Тағы бір теория – Нигерияда кеңінен таралған, Нигерия президенті Мухаммаду Бухари 2017 жылы қайтыс болды және оның орнына судандық егіздей адам келді деген мәлімдеме. Көптеген поп-панк жұлдызы Эврил Лавиннің жанкүйерлері оның атақ шағында қайтыс болғанын және оның орнына Мелисса атты егіздей адам келгенін айтады. Мелания Трампты алмастыру теориясы бұрынғы АҚШ Бірінші ханымына қатысты да осыны ұсынады. Өлім туралы кері теориялар да белгілі, мысалы, Элвис Преслидің өлімі жалған және Адольф Гитлер Екінші дүниежүзілік соғыстан аман қалған және Америкаға, Антарктидаға немесе Айға қашқан деген мәлімдеме. Гитлердің аман қалғаны туралы теориялар Иосиф Сталин басшылығымен Кеңес Одағы үкіметі тарапынан дезинформациялық науқанның бөлігі ретінде әдейі таратылғандығы белгілі. Адамның жоғалуы және көбінесе өлімі деп есептелуі де арнайы теориялардың себебі болуы мүмкін. 1974 жылы Лорд Луканның отбасының бала күтушісін өлтіргеннен кейін жоғалып кетуіне қатысты жасыру теориялары, мысалы, оның денесін Хаулетс зообағындағы жолбарыстарға жем еткен өзін-өзі өлтіру туралы айыптаулар бар. 2007 жылы ағылшын қызы Мадлен Макканнның жоғалуына қатысты көптеген арнайы теориялар да пайда болды. Демократиялық Ұлттық Комитет қызметкері Сет Ричтің өлімі бірнеше оңшыл арнайы теорияларды тудырды, оның ішінде Ричтің 2016 жылы жарияланған DNC электрондық поштасына қатысы бар деген пікір бар, бұл АҚШ барлау қызметінің 2016 жылғы АҚШ сайлауына Ресейдің араласуына қатысты DNC электрондық поштасының жариялануына қарсы келеді. Құқық қорғау органдары, Snopes.com және FactCheck.org бұл теориялардың жалған және негізсіз екенін мәлімдеді. Los Angeles Times және The Washington Post бұл туындыларды жалған жаңалықтар және жалғандықтар деп атады.

Жаңа дүниелік тәртіп

Жаңа әлемдік тәртіп теориясы халықаралық элиталар тобының үкіметтерді, өнеркәсіпті және бұқаралық ақпарат құралдарын бақылауда ұстауын, олардың мақсаты – жаһандық гегемония орнату екенін айтады. Олардың соңғы екі ғасырдағы ірі соғыстардың көп бөлігіне қатысқандығы, құпия шараларды ұйымдастырғандығы және экономиканы қасақана манипуляциялауға тырысқандығы туралы айыптаулар бар. Жаңа әлемдік тәртіпке иллюминаттар (қ. § Иллюминаттар), еврейлер (§ антисемитизм), біріккен әлемдік үкіметтер немесе корпорациялар, Дүниежүзілік экономикалық форум (Ұлы қайта құру § Құпия теориялар) сияқты үкіметтік емес ұйымдар, сондай-ақ Богемиялық Гров, Ле Серкл және Череп және сүйектер сияқты құпия ұйымдар байланыстырылған. Теория авторлары музыканттардың, оның ішінде Бейонсе мен Уитни Хьюстонның аталған "топпен" байланысы бар екенін сендіреді. Марк Дайс және Дэвид Айк – белгілі теория авторларының қатарында.

Болжамдық бағдарламалау

Көптеген теоретиктер, ойдан шығарылған медиа мазмұны "болжамдық бағдарламалау" деп аталатын процесте жоспарланған жалған тудыруларға, технологиялық инновацияларға, әлеуметтік өзгерістерге және басқа да болашақ оқиғаларға сілтеме жасау үшін манипуляцияланады деп санайды. Бұл сілтемелер адамдарды дайындау және санасын өзгерту құралы ретінде қарастырылады, нәтижесінде, халық бұл оқиғаларды әдеттегіден гөрі көбірек қабылдайды. Болжамдық бағдарламалау 11 қыркүйек шабуылы және COVID-19 пандемиясы сияқты оқиғаларды түсіндіру үшін пайдаланылды және "Die Hard", "The Simpsons" және "Contagion" сияқты медиамен байланыстырылды.

Джордж Сорос

Венгриялық-американдық инвестор Джордж Сорос 1990 жылдардан бері түрлі қастандық теорияларының нысаны болып келеді. Сорос өзінің байлығын көптеген саяси, әлеуметтік, білім беру және ғылыми жобаларды қолдауға жұмсады, 2016 жылға дейін шамамен 11 миллиард доллар көлемінде гранттар берді. Дегенмен, бұл теориялар Сорос әлемдік байлықтың және үкіметтердің үлкен бөлігін бақылайды, сондай-ақ, антифа сияқты түрлі адамдар мен ұйымдарды жасырын түрде қаржыландырады деп тұжырымдайды. Кейбір қастандық теориялары антифаны бірден-бір радикалды солшыл жауынгерлік ұйым деп санайды. Мұндай пікірлерді Виктор Орбан, Дональд Трамп, Руди Джулиани, Джозеф ДиГенова, Билл О'Райли, Рой Мур, Алекс Джонс, Пол Госар және Бен Гаррисон қолдады. Соросқа қатысты қастандық теориялары кейде антисемиттік теориялармен байланыстырылады.

Фримасондық

18 ғасырдан бері масондарға қатысты арнайы құпия теориялар кеңінен тарады. Теория жасаушылар масондардың бірнеше елдің экономикасының немесе сот жүйесінің үлкен бөлігін бақылайтынын, сондай-ақ "Титаник" кемесінің суға батуына қатысты британдық тергеуге және Джек-Жарққыш жасаған қылмыстарға масондық қатысы бар екенін айтты. Американдық өнертапқыш Сэмюэл Морз, 1835 жылы өзінің жеке құпия теориялары туралы кітап жариялағандықтан, бұл теорияларды қолдаушылардың арасында ерекше көзге түсті. Масондық құпия теориялары кейбір антисемиттік құпия теорияларымен де байланысты.

Üst akıl

Түркиядағы артық көзқарастар қоғамдық пікірталасқа Әділет және даму партиясы мен Режеп Тайип Ердоғанның билігінің соңғы кезеңінде үстемдік етті. Ердоған мен Daily Sabah газеті бірнеше рет салафи джихадистік «Ирак және Левант Ислам мемлекеті» (ИМ), либертариандық социалистік Күрд жұмысшы партиясы (ПКК) және Фетхулла Гүленнің жақтастары Түркияға үйлесімді шабуыл жасап жатыр деп мәлімдеді. «Басқарушы күштер» теориясын насихаттаудың бір мысалы 2017 жылдың ақпан айында Анкара қаласының мэрі Мелих Гөкчек Батыс провинциясындағы жер сілкінісін Түркияның экономикасын Стамбул маңында «жасанды жер сілкінісі» арқылы құлатуға бағытталған сыртқы күштер ұйымдастырған болуы мүмкін деп мәлімдеген кезде болды. Тағы бір мысал ретінде, 2017 жылдың қарашасында «Ени Акит» исламдық газеті «жарылған джинс» джинсының сәнді трендінің шын мәнінде шетелдік мемлекеттердің агенттері мен олардың Түркиядағы серіктестері арасындағы нақты жыртылулар мен тесіктер арқылы байланыс құралы екенін мәлімдеді.

Израиль жануарларды тыңдау

Израиль жануарларды тыңшылық мақсатында немесе адамдарға шабуыл жасау үшін пайдаланады деген қауесеттер бар. Мұндай айыптамалар көбінесе сионизмге қатысты артық ойлармен байланыстырылады. Теория жақтастарының назарын аударатын оқиғалар: 2010 жылы Мысырда акула шабуылдарының бірнеше жағдайы, Хезболланың "тыңшылық" бүркіттерді қолданғаны туралы айыптаулары және 2011 жылы Израиль таңбасы қойылған спутниктік қадағалау құрылғысы бар грифон бүркітінің ұсталуы.

Харольд Уилсон

Көптеген адамдар, оның ішінде бұрынғы MI5 офицері Питер Райт және советтік дезертир Анатолий Голицын, британ премьер-министрі Гарольд Уилсонның құпия түрде КГБ тыңшысы болғанын мәлімдеді. Тарихшы Кристофер Эндрю көптеген адамның "Голицыннің фантазияларына бой алдырғанына" өкінеді.

Малала Юсуфзай

Пакистанда Малала Юсуфзайға қатысты арнайы құрылған теориялар кеңінен таралған, олардың кейбір элементтері 2013 жылы "Дон" газетінде жарияланған сатирикалық мақаладан бастау алады. Бұл теориялар оның Батыс шпионы екенін, немесе 2012 жылы Талибанның оған жасаған қастандығы Талибанды одан әрі қаралап, беделін түсіру мақсатымен жасалған құпия операция болғанын, және оны оның әкесі мен ЦРУ ұйымдастырып, актер Роберт де Ниро өзбек гомеопаты кейпінде жүзеге асырғанын алға тартады.

Еврейлерге қарсылық

Орта ғасырлардан бері антисемитизмде қастандық теориясының элементтері кездеседі. Орта ғасырлық Еуропада яһудилерлер ұңғымаларды улаған, Исаның өліміне кінәлі болған және христиандардың қанын ғұрыптық түрде ішкен деген кең пікір қалыптасқан. 19 ғасырдың екінші жартысында еврейлер және/немесе франкмасондар әлемді бақылауға алуды жоспарлап отыр деген ойлар пайда болды. Коммунизмді таратуға еврейлердің қатысы бар деген тұжырымды немесе әлемді басқаруды көздеген еврейлердің жоғарғы кеңесі туралы жалған мәліметтерді тарату үшін «Сион ақсақалдарының хаттамалары» (1903) атты құжат қолданылды. Мұндай антисемиттік қастандық теориялары Адольф Гитлердің дүниетанымының орталық бөлігіне айналды. Бүгінгі күні банк саласы, Голливуд, жаңалықтар құралдары және АҚШ-тың сионистік оккупациялық үкіметі туралы антисемиттік теориялар әлі де бар. Бұл теориялардың бәрі әлемдік тирандықты орнатуға бағытталған қастандықтар туралы айтады. Холокостты жоққа шығару да антисемиттік қастандық теориясы саналады, ол нацистердің еуропалық еврейлерді жоқ етуі еврейлерге көңіл білдіру және Израиль мемлекетін құруды ақтау мақсатында жасалған жалғандық екенін алға тартады. Холокостты жоққа шығарушылардың қатарында Иран президенті Махмуд Ахмадинежад, нәсілдік жеккөрушілікке қатысты қылмыстық ісі бар химик Гермар Рудольф және сенімсіз автор Дэвид Ирвинг бар. Ұфологияда кең таралған рептилиялық қастандық теориялары да антисемитизммен байланысты, себебі бұл «19 ғасырдан бастау алатын, иммигранттарға және еврейлерге қарсы наразылықтармен байланысты өте көне идея». Қастандық теорияларының авторы Дэвид Айк көптеген еврей саяси тұлғаларының рептилиялық пішін өзгертушілер екенін және «еврей Ротшильдтер отбасы әлемді жасырын түрде басқаратын рептилиялық гуманоидтардың тегінің бір бөлігі» екенін мәлімдейді. Сынаушылар бұл теорияларды антисемиттік деп санайды, бірақ ол еврей халқына деген жеккөрушілік сезімін жоққа шығарады.

Арменияға қарсылық

Армениялықтардың құпия саяси билікті қолданатыны туралы қастандық теориялары Әзірбайжанда кең таралған, тіпті үкімет тарапынан, оның ішінде президент Ильхам Әлиев тарапынан да насихатталған. Түркияның сыртқы істер министрі Мевлүт Чавушоғлу ресейлік БАҚ армяндардың бақылауында екенін мәлімдеді. Америкалық жазушы және лицензиясы жойылған адвокат Сэмюэл Уимс армян геноциді – христиан елдерін миллиардтаған доллармен алдау мақсатында жасалған жалғандық екенін, ал Армян шіркеуі террористік шабуылдарды ұйымдастырады деп мәлімдеді. Фильм режиссері Дауд Иманов армяндар Әзірбайжанға қарсы қастандық жоспарлап отыр деп айыптап, Қарабақ қозғалысының КСРО-ны құлату үшін ЦРУ жасаған қастандық екенін мәлімдеді.

Бахаизмге қарсылық

Иранның Бахаи дінінің азшылық өкілдері жауластыратын күштермен байланысы бар деген қастандық теорияларының нысанасына алынды. Иран үкіметінің шенеуніктері мен басқалары Бахаилердің Ресей, Ұлыбритания, АҚШ немесе Израиль үкіметтерінің агенттері болғанын айтты. Иранда жарық көрген, шындыққа жанаспайтын және тарихи дәл емес "Конт Долгорукидің естеліктері" атты кітап Бахаилердің Исламды жоюға тырысатыны туралы теорияны баяндайды. Мұндай Бахаилерге қарсы айыптаулар негізсіз деп есептеледі.

Католикке қарсылық

Протестанттық реформациядан бері католиктерге қарсы құпия жоспарлар туралы теориялар түрлі нысандарда көрініс берді, соның ішінде 17 ғасырдағы «Папалық қастандық» туралы айыптаулар, Уильям Блэкстоун сияқты тұлғалардың католиктердің Ұлыбританияға жасырын қауіп төндіретіні туралы мәлімдемелері, сондай-ақ Сэмюэл Морс, Ребекка Рид, Авро Манхэттен, Джек Чик және Альберто Ривера сияқты авторлардың көптеген жазбалары. Теория жақтастары көбінесе Папаның Антихрист екенін айтады, католиктерді шіркеудің ілімдеріне қайшы келетін дәлелдерді жоюда айыптайды және католиктерді құпия зұлым ритуалдарға, қылмыстарға және басқа да қастандықтарға қатысқан деп сипаттайды. 1853 жылы шотландтық пастор Александр Хислөп «Екі Вавилон» атты католиктерге қарсы памфлетін жариялады, онда ол католик шіркеуінің ежелгі Вавилонның құдайсыз дінінің құпия жалғасы екенін, оның негізін Киелі кітаптағы патша Нимрод пен Ассирия патшайымы Семирамида заңгергенін мәлімдейді. Бұл кітаптың негізгі идеясы «Одақ», «Қылыш» және «Иеміздің қолы» сияқты расистік топтардың қастандық теорияларында да маңызды орын алды. АҚШ-ты католиктердің басып алуы туралы қорқыныш, әсіресе 19 ғасырдағы католиктердің көптеп көшіп келуі мен Ку-Клукс-Кланның насихатынан туындап, өте тез тарады. Мұндай қорқыныш Аль Смит және Джон Ф. Кеннеди сияқты католик саяси кандидаттарға да қатысты. Папа Иоанн Павел I 1978 жылдың қыркүйегінде папалық таққа отырғаннан кейін бір ай өткен соң қайтыс болды. Оның қайтысының уақыты және Ватиканның рәсімдік және заңдық өлім рәсімдерін жүргізудегі қиындықтары бірнеше қастандық теорияларын тудырды. 2013 жылдың ақпан айында егде жастағы Папа Бенедикт XVI «ақыл-естің және дене күшінің жетіспеуі» салдарынан ресми түрде отставкаға кетті, бұл Италияның «La Repubblica» және «Panorama» сияқты басылымдарында оның жасырын гей католиктер желісінің ашылуын болдырмау үшін отставкаға кеткені туралы теорияларға әкелді.

Мәсіхке қарсы шығушы

Апокалиптикалық пайғамдарлықтар, әсіресе соңғы заман туралы христиандық сенімдер, түрлі конспирациялық теорияларға бастау берді. Олардың көптегені антихристті, яғни зұлымдықпен құрылған әлемдік империя құратын көшбасшыны айтады. Сансыз сандар антихрист деп аталып кеткен, соның ішінде Киелі Рим императоры Фредерик II, Ресей императоры Ұлы Петр, Саладин, Папа Иоанн XXII, Бенито Муссолини, Барак Обама, Франция императоры Наполеон Бонапарт және Германия фюрері Адольф Гитлер.

Киелі кітап пен Иса

Киелі кітапқа қатысты арзаншылдық теориялары Жаңа өсиеттің маңызды бөліктері жалған немесе жойылған деп санайды. Әртүрлі топтар, нақты (мысалы, Ватикан) және ойдан шығарылған (мысалы, Сион ордені) Туриннің Киелі жөрімшесінің мерзімі сияқты маңызды ақпаратты жасыруға тырысады. Мұндай теориялардың көп бөлігі 1982 жылы жарық көрген "Киелі қан және Киелі Грааль" атты жоққа шығарылған кітаптың ықпалынан туындады. Бұл кітапта Иса мен Магдалина Мәриямның махаббатта болғаны және олардың ұрпақтары Исаның қайтысынан кейін Еуропада құпия түрде жасырылғаны, ал француз суретшісі Пьер Плантард олардан тараған екені айтылған. Бұл қияметке деген қызығушылық 2003 жылы Дэн Браунның "Да Винчи коды" романы жарық көргеннен кейін қайта жанданды. 1995 жылы жарық көрген орыс атеистік туындысы – "Афраниус ішіндегі жақсы хабар" (The Gospel of Afranius) 2022 жылы ағылшын тіліне аударылып, Исаның қайта тірілуіне байланысты негізгі христиандық сенімнің бастауы саяси манипуляциялардың нәтижесі екенін ұсынады.

Исламшыл

"Исламға қарсы соғыс" – ислами дискурсында ислами қоғамын жою мақсатында жасалған құйрық сөздерден құралған артық көрініс теориясы. Осы құйрық сөздерге мұсылман емес адамдар мен "жалған мұсылмандар" жатады, олар Батыс елдерімен бірігіп, олардың әрекеттері орта ғасырлық крест жорықтарының жалғасы болып табылады.

Исламға қарсы

11 қыркүйектегі шабуылдардан кейін исламға қарсы көптеген артық көзқарастар пайда болды. "Махаббат джихады", сондай-ақ "Ромео джихады" деп аталатын бұл артық көзқарас, мұсылман еркектерінің махаббатты қолданып, мұсылман емес әйелдерді ислам дініне көндіруге тырысады деп есептейді. "Еврабия" теориясы мұсылмандардың Еуропа мен Батысты исламдастыру үшін көптеп көшіп келу және мұсылмандардың жоғары туу көрсеткіштері арқылы жасаған құрылыс жоспары бар екенін алға тартады. АҚШ президенті Барак Обама жасырын мұсылман деген айыптамаға ұшырады.

Пұтқа табынушылық

Бір теория бойынша, ерте заманауи дәуірдегі сиқыршылық соттары Еуропаның христиандануынан кейін де сақталған, христиандыққа дейінгі, язычник діндерін басуға бағытталған. Аса оңшыл, язычник идеологиясын қолдайтын конспирологиялық теория бойынша, христиан діні арий нәсілін әлсірету үшін еврейлер жасаған құрал ретінде құрылған. Мұсылмандар Пауылдың Иса пайғамбарға берілген бастапқы үйретімдерін, язычник элементтерін, айқыш теологиясын және іркіліс күнасынан құтылу қажеттігі туралы идеяны кіргізу арқылы әдейі бұзғанына сеніп келеді. Бахаи діні Пауылды Исаның бастапқы хабарын бұрмалаған, жалған немесе адасқан уағыздаушы деп санайды. Осы тұрғыдан алғанда, ол Исаға опасыздық жасаған Яһуда ретінде қарастырылады.

Расизм

Ақ нәсілге қарсы тұншығудың теориясы – иммиграция, интеграция, төменгі туу көрсеткіштері және аборттар басымды ақ нәсілді елдерде ақ нәсілділерді жою мақсатымен ілгерілетіліп жатыр деген ақ ұлтшыл идея. Мысалы, 2017 жылы Францияда IFOP жүргізген зерттеуде қатысушылардың 48% саяси және медиа элитасы ақ нәсілділерді иммигранттармен алмастыру үшін сөз байласып отыр деген пікірде болды. Америка Құрама Штаттарындағы қара нәсілге қарсы геноцид идеясы африкалық американдықтардың ақ американдықтар тарапынан геноцид құрбаны болғанын айтады. Оның болуына қатысты аргументтер африкалық американдықтарға қарсы жасалған линчелеу, нәсілдік дискриминация және мәжбүрлі стерилизация сияқты тарихи қудалауларға негізделген. Геноцид туралы кейбір айыптаулар, әсіресе, контрацепция мен медициналық аборттарды африкалық американдықтарға қасақана және үздіксіз жүзеге асырылып жатқан геноцидтің бір бөлігі ретінде сипаттау қастандық теориясы ретінде қарастырылады. "Жоспар" – Вашингтондағы ақ нәсілді билік иелерінің 1950 жылдардың соңынан 2010 жылдардың басына дейін қала халқының көпшілігін құраған және қазірге дейін ең ірі этникалық топ болып табылатын афроамерикандықтардан қаланың жергілікті билігін тартып алуға бағытталған құпия схема. Кез келген нәсілдің көптеген тұрғындары қара нәсілділерді көшіру немесе ығыстырудың қасақана жоспарына сенбесе де, көптеген адамдар гентрификация, қалалық жаңару жобалары және қара нәсілді аудандардың бұзылуы Вашингтондағы демографиялық өзгерістерге (қасақана болсын, болмасын) әсер еткенін сезінеді.

Фандом, танымал адамдармен қарым-қатынас және кеме қатынасы

Көптеген артық ойлар екі танымал адамның романтикалық және/немесе жыныстық қатынаста болуын қалайтын жанкүйерлердің тілегін қоршайды, бұл "жұптастыру" деп белгілі. Көптеген нақты адамдарды жұптастыруға байланысты артық ойлар серіктес немесе үйленген атақты жұптардың жүктілігі мен балаларының жалған екенін айтуға байланысты. Бір жынысты екі танымал адамды жұптастыруды жақтаушылар, гомофобиялық индустрияның күштеп жасырған екі адамды қолдау арқылы ЛГБТ+ жақтастары екендерін айтады. Атақты адамдар арасындағы қарым-қатынастар туралы құпия қоғамдар көбінесе әйелдер құрады және олар басып алады. Бұл артық ойлаушылар Стильс пен Томлинсонның топ құрылғаннан бері олардың менеджментімен жасырылғанын жалған түрде мәлімдейді, Стильс, Томлинсон, олардың достары мен отбасы мүшелері олай емес деп көп рет мәлімдегеніне қарамастан. Саяси артық ойлар соғыстар мен халықаралық ұйымдарға қатысты жалпы және кең ауқымды формаларға ие болуы мүмкін, бірақ олар жергілікті деңгейде де көрінуі мүмкін, мысалы, Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Онтарио штатының Китченер қаласында орналасқан британдық 118-ші батальонға қатысты артық ойлар. Китченердегі кейбір адамдар соғыс аяқталғаннан кейін де олардың қалада болып, жергілікті саясатты бақылап отырғанына сенді.

Дағдарыс қатысушылары

Дағдарыс актерлері – төтенше жағдайларда зардап шеккендерді алғашқы жауап берушілердің оқу-жаттығуларында сомдайтын адамдар. Конспирологиялық теориялар жаппай оқ ату және осыған ұқсас қайғылы оқиғалардың іс жүзінде сахналанып қойылғанын, ал құрбандар мен олардың туыстары жасырын дағдарыс актерлерімен сомдалып ойналғанын алға тартады.

Еуропадағы иллюминаттар

Иллюминаттар – қысқа ғұмырлы 18 ғасырдың ағарту дәуіріндегі құпия қоғам – туралы қастандық теориялары 19 ғасырдың соңында пайда болған сияқты. Еуропадағы кейбір католик консерваторлары бұл топтың 1789–1799 жылдардағы француз революциясына жауапты болғанына сене бастады. Кейіннен 1960 жылдары иллюминаттар туралы жалған ақпараттарды «Дискордиандар» деп танылатын американдық әзілшілер тобы Playboy журналына иллюминаттар туралы жалған хаттар жазып таратып жүрді.

Жалған жалау операциялары

Жалған ту операциялары – басқа ұйымдар жасағандай көріну үшін жоспарланған құпия операциялар. Жалған ту операцияларына қатысты кейбір айыптаулар расталған немесе тарихи дау-жанжалдың нысаны болған (мысалы, 1933 жылғы Рейхстагқа жасалған өрт шабуылы). Мұндай операциялар туралы негізсіз айыптаулар қастандық теорияларында жиі кездеседі. Мұндай айыптаулар Перл-Харборға жасалған бомбалау, Оклахома-Ситидегі жарылыс, 2004 жылғы Мадрид пойыздарындағы жарылыс, 1964 жылғы Тонкин шығанағындағы инцидент және Евромайдан трагедиясымен байланыстырылған. ИИДМ-нің пайда болуы оны АҚШ, ЦРУ, Моссад немесе Хиллари Клинтон жасаған деген қастандық теорияларын тудырды. Боко Харамның пайда болуымен де осыған ұқсас жағдай болды.

2001 жылғы 11 қыркүйекте АҚШ-қа жасалған шабуыл

2001 жылдың 11 қыркүйегінде АҚШ-қа жасалған, қанағаттандырылған ұшақтарды пайдаланған террористік шабуылдар арнайы теорияларға жол ашты. Бұл теориялар ракеталық немесе голограммалық технологияға сілтеме жасайтын болуы мүмкін. Ең көп таралған теория – Егіз мұнаралар бақыланған жарылыстар арқылы құлатылған деген пікір, бірақ бұл теория инженерлік қауымдастықтар мен 9/11 комиссиясы тарапынан жоққа шығарылды.

АҚШ-тағы Сэнди-Хук мектебіндегі атыс 2012

2012 жылы Коннектикут штатының Ньютаун қаласындағы Sandy Hook бастауыш мектебінде болған қазалы жаппай оқ жарылысы көптеген артық ойларды тудырды, олардың ішінде қаруды бақылауды күшейту үшін бұл оқиға жасалған деген мәлімдеме де болды. Бұрынғы Ку-клукс-клан басшысы Дэвид Дьюк ізраилдік алдауды кінәлады. Алекс Джонс сияқты теория таратушылар оқиға актерлердің қатысуымен сахналағандықтан туған деп айтты. Артық ой таратушылардың қайғыдағы отбасыларды мазалауына байланысты, оларға қарсы қорлау ісі қозғалды. Раш Лимбоу Адам Ланзаны оқ жарылысына Майя күнтізбесінің әсері жетеледі деді.

Клинтондар

Клинтонның өлтірілгендері туралы қастандық теориясы, әсіресе Newsmax баспасының иесі Кристофер Рэдди тарапынан белсенді түрде таралды, АҚШ президенті Билл Клинтон мен оның әйелі Хиллари Клинтонның 50-ден астам әріптестері мен жауларын өлтіргенін айтады. Мұндай айыптаулар 1990 жылдардан бері қолданылып келеді, ол кезде Ларри Николс түсірген «Клинтонның тарихы» деген жалған деректі фильм, пастор Джерри Фалвелл тарапынан насихатталды және Билл Клинтонды кісі өлтіруді қоса алғанда, бірнеше қылмыстарда айыптады.

Джеффри Эпштейннің өлімі туралы айтылған теориялар

2019 жылы америкалық миллиардер-қаржыгер және Билл Клинтон, Дональд Трамп сияқты элита өкілдерімен байланысы бар, жыныстық қылмыс жасағаны үшін сотталған Джеффри Эпштейннің қазасы қалыспын теорияларының тақырыбына айналды.

Африка ұлттық конгресі

Оңтүстік Африканың Африка Ұлттық Конгресі партиясының мүшелері ұзақ жылдар бойы ЦРУ және болжамды ақ үстемдікке қатысты арнайы теорияларды таратып келді. 2014 жылы Қорғаныс министрінің орынбасары Кебби Мапхатсое басқалармен бірге дәлелсіз айыптаулар жасап, Халық қорғаушысы Тхули Мадонселаны Оңтүстік Африкада марионеттік үкімет құруға жұмыс істейтін АҚШ-тың агенты деп көрсетті.

Барак Обама

Барак Обама көптеген артық ойлардың нысаны болды. Оның президенттігі 2009 жылы Алекс Джонстың "Обаманың алдауы" атты фильмінде көрсетілді, онда Обама әкімшілігі бай элитаның қуыршақ үкіметі екендігі айтылды. 2009 жылы кеңінен таралған "туғандық" теориясы Обаманың АҚШ-та тумағанын мәлімдеп, оның президенттік өкілеттігінің заңдылығын жоққа шығарады. Бұл теория оның Гавайиде туылғанына қатысты куәліктеріне және 1961 жылы Гавайидегі екі газетте жарияланған туу туралы хабарламаларға қарамастан, әлі де жалғасуда. Бұл теорияны белсенді түрде дәрігер-заңгер Орли Тейц таныстырды. Басқа теориялар Обаманың, протестант христиан, жасырын түрде мұсылман екенін алға тартады. 2012 жылы Ливияның Бенгази қаласындағы АҚШ үкіметінің нысандарына исламист террористер жасаған екі қазалы шабуыл көптеген артық ойларға себеп болды, оның ішінде Обама әкімшілігінің шабуылды саяси мақсаттармен ұйымдастырғаны туралы айыптаулар бар. Сенатор Рэнд Пол үкіметтің оқиғаға реакциясы ЦРУ-дың құпия операциясынан назарды аудару үшін жасалғанын мәлімдеді.

Мәдени марксизм

1930 жылдары пайда болған Франкфурт мектебі деп танылатын зиялы топ капиталистік қоғамдарда коммунизмді таратуда күдікке ілікті. "Мәдени марксизм" терминін, әсіресе, АҚШ-тың консервативті қозғалыстары, мысалы, "Шай партиясы", сондай-ақ норвегиялық жаппай қырғынды жасаған Андерс Беринг Брейвик қолданды.

Терең күй

Бұл термин кейде елдің бюрократиясын білдіретін бейтарап ұғым ретінде қолданылса да, "жасырын билік" деген конспирациялық түсінік негізінен Шығыс және Солтүстік Африка саясатында, шындыққа негізделген жағдайларда пайда болды және 1960 жылдардан бері АҚШ-та белгілі. Ол Трамп президенттігі кезінде қайта жанданды. Бұл түсінік бойынша "жасырын билік" – елдің саясатын және үкіметін манипуляциялайтын, кім екені белгісіз "қуатты элита". Бұл идеяны 1990 жылдардан бері АҚШ-та насихаттап жүрген канадалық автор Питер Дейл Скотт, сондай-ақ Breitbart News, Infowars және Дональд Трамп қолдады. 2017 жылы ABC News және The Washington Post жүргізген сауалнама көрсеткендей, американдықтардың 48%-ы АҚШ-та "жасырын билік" бар екеніне сенеді.

Сазерленд Спрингс

2017 жылы Сазерленд Спрингс шіркеуінде болған оқ ату оқиғасы да көптеген қастандық теорияларының нысаны болды. Оқ атушыны демократ, Хиллари Клинтонның жақтасы, Берни Сандерстің жақтасы, "солшылдардың" немесе антифаның мүшесі, радикалды мұсылман деп көрсету сияқты түрлі арзан сөздермен байланыстырды; сондай-ақ, ол антифаның туын алып келгенін және шіркеуге келгендерге: "Бұл коммунистік революция" дегенін айтты деген қаңқу пікірлер тарады. Кейбір хабарламаларда ол шіркеуді ақ нәсілді консерваторлар болғандықтан нысанаға алған деген жалған мәлімдемелер де болды.

Трамп, Байден және Украина

2017 жылдан бастап 4chan-нан кеңінен тараған қастандық теориясы пайда болды және оңшыл хабарлама тақталары мен веб-сайттар арқылы, содан кейін Breitbart және Fox News арқылы сол кездегі президент Дональд Трамп пен оның жақтастарына жетті. Бұл қастандық теориясы Украинаның (Ресей емес) 2016 жылғы АҚШ президент сайлауына араласып, сол кездегі вице-президент Джо Байденнің оның ұлы Хантер қатысқан компанияны қорғау үшін әрекет еткенін айтады. "Нью-Йоркер" журналы оңшыл бұқаралық ақпарат құралдарындағы бұл қастандық туралы хабарлауды бұрынғы Breitbart News қызметкері және "Үкіметтік есептілік институтының" президенті Питер Швейцер бастағанын анықтады. Бұл институт – "консервативті мега-донор Ребекка Мерсер басқаратын және қаржылай қолдайтын, өзін-өзі сыбайлас жемқорлықты бақылайтын ұйым" және оны Стив Бэннон құрған.

Байден-Украинаның жанжал теориясы

Жо Байден мен оның ұлы Хантер Байденнің Украинадағы «Бурисма» газ компаниясына қатысты жемқорлыққа қарсы тергеулерге қарсы әрекеттерді үйлестіргені туралы бірнеше айыптаулар бар. Хантер Байден осы компанияның директорлар кеңесінде отырған. Қазіргі уақытта тергеу жалғасуда.

Мишель Обама

Кейбір консерваторлар бұрынғы Бірінші ханым Мишель Обаманың құпия түрде трансгендер екені және оның аты бастапқыда "Майкл" болғаны туралы жалған құпия теориясын қолдады. Алекс Джонс бұл теорияны белсенді түрде қолдады, алғаш рет 2014 жылы Джоан Риверс Обаманы трансгендер деп әзілдегеннен кейін оны таратты.

Осман және түрік реформалары, секуляризм және мемлекет қайраткерлері

Исламшылдар арасында Осман империясы мен Түркия Республикасындағы модернистік және секуляристік қозғалыстар мен реформалардың еврей-масондық қастандықтардың нәтижесі деген сенім басым. Дәстүрлі элементтерге ұмтылулары және Осман сұлтандарына қатысты тұлғалық культ құрулары себепті, исламшылдар ислам дәстүріне қайшы келетін әр нәрсені жамандық деп есептейді. Олардың пікірінше, конституциялық қозғалыс абсолюттік монархияны жойтып, дәстүрлі діни институттарды күйретіп, зайырлы мемлекеттің құрылуына себеп болды, бұл яһудилердің, масондардың немесе дөнмелердің жұмысы еді. Мысалы, олардың қастандық теориясына сәйкес, Түркия Президенті Мұстафа Кемал Ататүрік дөнме болған. Ататүріктің секуляристік реформаларын қолдамаған исламшыл айналалары Ататүрікке қарсы түрлі қастандық теорияларын таратты. Ататүрікке деген жек көруімен танымал Кадир Мисыроғлы Ататүрік туралы көптеген қастандық теорияларының артында тұр. Осы қастандық теориялардың бірі – Анатолияға гректердің шабуылы Ататүріктің Ұлыбританиямен халифатты құлату жөніндегі келісімінің нәтижесінде болды деген болжам. Ататүрік туралы тағы бір қастандық теориясы – 1935 жылы Түркияда масондық ложалар жабылғандықтан, ол масондар тарапынан уландырылды деген пікір. 2015 жылы «Yeni Şafak» газеті кісі өлтіруді жоспарлауда Исмет Инөнү жауапты екенін мәлімдеді. 2007 жылы Түркияда ең көп сатылған кітап – Эргун Пойраздың «Мусаның балалары: Тайип және Эмине» кітабы болды. Пойраз әлемді басқаруда халықаралық еврейлік қастандық бар екенін, соның ішінде Режеп Тайип Ердоғанды Түркия Премьер-министрі қызметіне тағайындағанын айтады.

Алтын миллиард Ресейге қауіп төндіреді

Алтын миллиард – Ресейге қарсы бағытталған, шамамен бір миллиардтан тұратын Батыс халқының Ресейдің табиғи ресурстарын тартып алуға тырысатын идея. Бұл Ресей басшысы Владимир Путиннің империялық агрессиясын ақтау үшін қолданылатын, оны кең ауқымды, жасырын шабуылға қарсы қорғаныс ретінде көрсетуге бағытталған түсінік. Алғашқы рет бұл теория А. Кузьмич есімімен қалыптастырылған.

Дауыс беру қарындаштары

"Дауыс беру қарындаштарына" қатысты теория сайлау учаскелеріндегі қарындаштардың арқасында заңды дауыстарды өшіру арқылы сайлаудағы алаяқтықтар жасалу мүмкіндігін қамтиды. Оған "Pencilgate" деген ат қойылған және Twitter-де "#Pencilgate" және "#UsePens" деген хэштегтермен таратылған. Бұл теория Ұлыбританияда пайда болды және бастапқыда 2014 жылғы Шотландия тәуелсіздігі туралы референдумда "Иә" деп дауыс бергендер тарапынан қолдау тапты. Шотландия тәуелсіздігін жақтаушылар (көбінесе саяси спектрдің сол жағында тұратындар) референдумның сәтсіз аяқталуына сайлау алаяқтығы себеп болды деп мәлімдеді. Бірақ, кейіннен бұл теория 2016 жылғы табысты Brexit референдумында "Қал" деп дауыс бергендер (әдетте саяси спектрдің оң жағында тұратындар) тарапынан қабылданып алынды. Содан бері бұл теория Австралияға тарады, онда оңшыл саясаткер Паулин Хансон, Квинсленд штатының сенаторы және One Nation партиясының негізін қалаушысы және басшысы, 2022 жылғы Австралия федералды сайлауы алдында бұл теорияны жариялады. Ұлыбритания мен Австралияда сайлау учаскелерінде қарындаштар ұсынылса да, екі елде де оларды пайдалану міндетті емес. Австралия сайлау комиссиясының веб-сайтында былай делінген:

Аустралия сайлау комиссиясы тек федералды сайлауларды өткізсе де, сайлаушылар штаттық, аумақтық және жергілікті сайлауларда қалам немесе қарындаш пайдалана алады. Федералды және штаттық сайлаулар үшін Тасмания мен Викторияда, ал штаттық сайлаулар үшін Жаңа Оңтүстік Уэльс пен Батыс Австралияда қарындаштар сайлау учаскелерінде ұсынылады. 2015 жылы Жаңа Оңтүстік Уэльс сайлау комиссиясы оларды пайдалануға байланысты туындаған дауларға байланысты сайлау учаскелерінде қарындаштарды қаламдармен алмастыру туралы шешім қабылдады. Сәйкесінше, Батыс Австралия сайлау комиссиясы 2017 жылдан бері сайлау учаскелерінде қарындаштардың орнына қаламдар ұсынып келеді.

QAnon

QAnon – 2017 жылы пайда болған американдық оңшыл саяси конспирациялық теория және саяси қозғалыс. QAnon "Q" деп танылатын анонимді тұлға немесе тұлғалар тарапынан жасалған негізсіз мәлімдемелерге негізделген. Бұл мәлімдемелер онлайн-қоғамдастықтар мен блогерлер арқылы таратылып, дамытылды. Олардың басты сенімі – балаларды жыныстық құмарлыққа салушы, шайтанға табынушы, каннибалистік топтар Дональд Трампқа қарсы құйрық тістесіп, жаһандық балалардың сексуалдық құлдықтау желісін ұйымдастырып жатыр. QAnon бір жыл бұрын пайда болған Pizzagate интернет-конспирациялық теориясымен тікелей байланысты, бірақ басқа да көптеген теориялардың элементтерін де қамтиды. QAnon культ ретінде сипатталған.

Швецияда мұсылмандарды мемлекет қолдауымен ұрлау

2021 жылдың желтоқсанынан бері шведтік әлеуметтік қызметтер мұсылман балаларын заңдық негізсіз күтуге алып жатыр деген дезинформация таратылып келеді. Бұл артық көзқарас салдарынан 2023 жылы Брюссельде екі швед азаматы қаза болды.

15 минуттық қалалар

Түрлі негізсіз теориялар пайда болды, онда 15 минуттық қалалар тұжырымдамасы үкіметтердің бақылауды күшейту үшін жамылғы ретінде қолданылып жатыр. Бұл теориялар кейде вакцинаға қарсы таратылған дұрыс емес мәліметтермен және әлемдік үкімет туралы қорқыныштармен байланысты келеді.

Альтернативті терапияны тоқтату

2013 жылы Чикаго университеті мақұлдаған зерттеуде американдықтардың шамамен жартысы кем дегенде бір медициналық қастандық теориясына сенеді, ал 37 пайызы Азық-түлік және дәрі-дәрмек басқармасының фармацевтикалық индустрияның ықпалымен "табиғи" емдеуді қасақана тоқтатып отырады деп санайды. Осыған ұқсас қастандық теорияларын белсенді түрде қолдайтын белгілі алаяқ – Кевин Трюдо.

Жасанды аурулар

Ғалымдар 1930 жылдары АИТВ-нің маймылдардан адамға жұққандығына дәлелдер тапты. Дегенмен, 1980 жылдары КГБ оны ЦРУ ойлап тапқан деген ойды әдейі таратқанына куәліктер бар. Осы идеяны, сондай-ақ Эболаға қатысты ұқсас идеяларды кейіннен актер Стивен Сигал, Ислам Ұлтының жетекшісі Луис Фарахан және Оңтүстік Африка Республикасының бұрынғы президенті Табо Мбеки сияқты тұлғалар таратып жүрді. Осыған ұқсас қастандық теориялары фармацевтикалық компаниялар АҚТ, герпес және адам папиллома вирусы (HPV) сияқты жағдайлар мен ауруларды жасауға көмектеседі деген пікірді айтады.

COVID-19 пандемиясы

SARS CoV-2 вирусының пайда болуы мен таралу себептері туралы көптеген артық көзқарастар таратылды. Олардың арасында бұл вирус Қытай немесе АҚШ жасаған биологиялық қару болуы мүмкін деген, еврейлердің құйрық тістеу жоспарының бір бөлігі ретінде жаппай вакцинациялауға немесе стерилизациялауға мәжбүрлеу мақсатында таратылған, мұсылмандық құйрық тістеу жоспарының бөлігі, халықты бақылау схемасы, немесе 5G ұялы телефон желілерімен байланысты деген пікірлер бар.

Фторирлеу

Суды фторидтеу – тіс шілуді азайту мақсатымен қоғамдық сумен жабдықтау жүйесіне фторидті бақыланған түрде қосу. Көптеген тіс денсаулығы ұйымдары оны қолдаса да, кейбір артық ойлы адамдар бұл өнеркәсіптік қалдықтарды кездейсоқ түрде жою жолы болған, немесе кедейлерге тіс күтімі көрсетілмеуін жасыру үшін жасалған деп санайды.

Егу

Фармацевтикалық индустрия вакциналар мен аутизм арасындағы себеп-салдар байланысын жасыруға тырысқан деген мәлімдеме бар. Бұл теория 1998 жылы Ұлыбританияда абыройын жоғалтқан бұрынғы дәрігер Эндрю Уэйкфилдтің жалған мақаласы жарияланғаннан кейін пайда болды. Роб Шнайдер, Джим Керри және АҚШ-тың бұрынғы президенті Дональд Трамп сияқты бірқатар белгілі тұлғалардың ықпалымен вакцинаға қарсы қозғалыс күшейді, нәтижесінде АҚШ, Италия, Германия, Румыния және Ұлыбритания сияқты көптеген елдерде қызылша және COVID-19 сияқты ауруларға шағу және өлім-жітім көрсеткіштері артты. Вакцинаға қатысты құпия теориялар 2003 жылдан бері Нигерияда және Пәкістанда кеңінен таралған. Мұндай теорияларда вакциналар исламға қарсы жасырын қастандықтардың бір бөлігі деп айтылады және екі елде де вакцина клиникаларындағы өлімге әкелген жаппай оқ жаудырулар мен жарылыстармен байланыстырылған.

Сыртқы кеңістік

Ғылыми ғарыш бағдарламалары конспирологтардың ерекше қызығушылығын тудырады. Ең көп таралған теориялар АҚШ-тың Айға қонуын НАСА киностудиясында сахналаған деп мәлімдейді, ал кейбіреулері режиссер Стэнли Кубриктің де қатысқандығын айтады. КСРО-ның ғарыш бағдарламасы да үкімет сәтсіз ұшулардың дәлелдерін жасырғаны туралы теорияларға ұшырады. Гари Маккиннонның хакерлік әрекеттерінен кейін пайда болған жаңа теорияда Біріккен Ұлттар Ұйымының басшылығымен әрекет ететін, пилотты ғарыш флотының құпия бағдарламасы бар екені айтылады. Конспирологтар НАСА сияқты ұйымдардың Күн жүйесінде Нибиру немесе X планетасы деп аталатын үлкен планетаның бар екенін жасыру үшін, оның Жерге жақындап, оны жою қаупі бар екенін ұзақ уақыттан бері болжап келеді. Қырып тастау күні ретінде 2003, 2012 және 2017 жылдар көрсетілді. Теория орыс-американдық автор Захария Ситчиннің 1976 жылы жарық көрген «12-ші планета» кітабынан бастау алды, Нэнси Лидер оған толыққанды нысан берді, ал кейіннен американдық конспиролог және соңғы уақыттар теориясының жақтасы Дэвид Мид тарапынан қолдау тапты. Бұл идея 2017 жылдың 21 тамызында болған күн тұтылуына дейін қайтадан назар аударды. 2017 жылы Нибиру пайда болады деген болжамды Террал Крофт және YouTube пасторы Пол Бегли де жасады.

Жерден тыс жаратылыстар мен НЛО

Құрлық теориясын қолдайтындардың ең маңызды мәселелерінің бірі – шетелдік өмірдің мәселесі; мысалы, үкіметтің Розуэллдегі Ұшақ Түсіру Оқиғасын (UFO) немесе 51-аймақтағы қызметін жасырып қалуы туралы айыптаулар. Сондай-ақ, куәгерлерді үнсіздендіретін деген пікірдегі, «қара киім киген адамдар» деп аталатын теориялар да таратылды. 1960 жылдан бері әлем бойынша дене мүшелері жоқ, қансызданған сияқты өлі ірі қара малдар туралы көптеген хабарлар пайда болды. Бұл құбылыс шетелдіктер және құпия үкіметтік немесе әскери эксперименттер туралы түрлі теорияларды тудырды. Мұндай теорияшылдардың ішінде «Шет елдік Егін» (1989) кітабының авторы Линда Моултон Хоу бар. Көптеген құрлық теориялары ежелгі астронавттарды жақтаған Зәкәрия Ситчиннің жазбаларынан шабыт алды, ол шумер мифологиясындағы Ануннакилердің іс жүзінде 500 000 жыл бұрын жерге алтын өндіру үшін келген ғарыштан келген жаратылыстар екенін мәлімдеді. 1994 жылы жарық көрген «Адамзаттың ғарыштық тегі: Адамзаттың биологиялық және мәдени эволюциясына ғарыштың ықпалы» атты кітабында Артур Хорн Ануннакилердің қан ішетін, пішінін өзгерте алатын жәндіттектер екенін ұсынды. Айке сыншылары «рептилиялардың» антисемиттік код сөз ретінде қарастырылуы мүмкін деп болжайды, бірақ ол бұл айыптаманы жоққа шығарды. Бұрынғы АҚШ президенті Дональд Трамп, АҚШ сенаторы Джеймс Инхоф, британдық журналист Кристофер Букер осындай теорияларды қолдады. Танымал автор Майкл Крайтон осы идеяға негізделген роман жазды.

Ауа райы мен жер сілкіністерін бақылау жобалары

Көптеген теориялар нақты немесе күдікті ауа райын бақылау жобаларымен байланысты. Бұл теориялардың бірі – АҚШ үкіметі қаржыландыратын радиотехнологияны зерттеу бағдарламасы HAARP – құпия ауа райын бақылау жүйесі деген жорамал. Кейбір теория сарбаздары 2005 жылғы "Катрина" дауылға HAARP-тың себепкер болғанын айтады. Сондай-ақ, HAARP 2010 жылғы Гаитидегі жер сілкінісін, 2011 жылғы Тохоку жер сілкінісі мен цунамиді, немесе 2013 жылғы Саравандағы жер сілкінісін тудырды деген пікірлер де бар. HAARP-қа қатысты кейбір мәлімдемелерде адамның санасын бақылау технологиясы туралы сөз болады. Конспирологтарды қызықтыратын тағы бір сала – бұлтты себу технологиялары. Олардың ішінде британдық әскерилердің "Куммулус" жобасы 1952 жылы Англияның Девон аймағындағы қасіретті су тасқынына себеп болды деген дәлелсіз айыптаулар, сондай-ақ 2010 жылғы Пәкістан су тасқынына себепкер болған құпия жоба туралы мәлімдемелер бар.

MKUltra

1950-1960 жылдары американдық ғалымдардың химиялық тергеу және сананы бақылау әдістерін зерттеуі көптеген артық ойларға (мысалы, "Монарх" жобасы) әкелді, әсіресе 1973 жылы ЦРУ директоры Ричард Хелмнің осы жобаға қатысты барлық құжаттарды жоюға берген бұйрығынан кейін. Осы ойлардың арасында 1978 жылы Джонстаундағы жаппай қаза табылған оқиғаның МКҮльтра экспериментімен байланысты болғаны туралы да айыптаулар бар.

Жазық жер

Жердің шар тәрізді екендігі Пифагор заманынан бері белгілі болғанмен, жалпақ Жер теориясы алғаш рет 19 ғасырдағы Англияда пайда болды. Соңғы жылдары американдық бағдарламалық қамтамасыз ету консультанты Марк Сарджент оны YouTube бейнелері арқылы насихаттады. Жалпақ Жер теориясын қолдаушылар Жер планетасы шар емес, диск пішіндес немесе шексіз жазық екенін айтады, ал оның шар екенін дәлелдейтін мәліметтер жалған немесе жасырылған деп санайды. Көбінесе бұл теорияда NASA-ның қатысы айтылады. Басқа да таластар бар, мысалы, GPS құрылғылары ұшақ пилоттарын Жерді шар айналып ұшуда деп жаңылыстыру үшін жасалған.

RFID чиптері

Радиожиіліктік идентификация (RFID) чиптері, мысалы, жануарларды қадағалау үшін жануарларға имплантацияланатын чиптер, осы технологияның адамдарға жасырын түрде кеңінен орнатылып жатыр деген қастандық теориялардың назарын аударды. Бұрынғы Уитби қалалық кеңесінің мүшесі Саймон Паркс бұл теорияны таратып жүр, ол вакцинация, электрондық банкинг және Антихрист туралы қастандық теорияларымен байланысты болуы мүмкін.

Технологияны басу

Көптеген теориялар белгілі бір технологиялар мен энергиялардың көрінеу түрде жойылғаны туралы айтады. Мұндай теориялар Vril Society Conspiracy-ге, жанармай компанияларының электр көлігін жою туралы айыптауларына (бұл туралы 2006 жылғы "Кім электр көлігін өлтірді?" деректі фильмінде көрсетілген), сондай-ақ 1924 жылы құрылған және ұзақ қызмет ететін шамдарды жоюда айыпталған Phoebus картеліне қатысты. Басқа ұзақ жылдар бойы айтылып келе жатқан айыптауларға үкіметтік мекемелер, мүдделі топтар немесе алаяқ өнертапқыштардың тұрақты қозғалыс және суық ядролық синтез технологияларын жоюы жатады. Баламалы энергия теорияларын жақтаушылардың арасында Томас Генри Морей, Юджин Малоув және сотталған американдық алаяқ Стэнли Мейер болды.

Қару-жарақ

Құрлық теориясын зерттеушілер жиі жаңа әскери технологияларды, нақты да, қиялданған да технологияларды қарастырады. Теориялардың нысандары: АҚШ Әскери-теңіз күштерінің кемесін көрінбейтін етуге жасалған деген болжаммен айтылатын Филадельфия эксперименті; ақыл-ойды басқару және уақыт саяхаты туралы білім алу мақсатындағы үкіметтік бағдарлама деп есептелетін Монток жобасы; және 2004 жылғы Үнді мұхитындағы цунамиге себеп болған деген айыпталған "цунами бомбасы". Басқа теориялардың ішінде Питер Фогельдің Чикаго портындағы конвенциялық қару-жарақтардың кездейсоқ жарылысының ішкі ядролық жарылыс болғаны туралы жоққа шығарылған мәлімдемесі және Венесуэла мемлекеттік телеарнасы ViVe тарапынан таратылған 2010 жылғы Гаити жер сілкінісін АҚШ-тың құпия "жер сілкінісі қаруы" тудырды деген теория бар.

Мақсат етілген адамдар

Конспирологиялық теориялардың жақтастары үкімет агенттері халық мүшелерін мазалау үшін бағытталған энергиялық қарулар мен электрондық бақылауды қолданып жатыр деп мәлімдейді. Теорияшылар өз теорияларын дәлелдеу үшін психотроникалық қарулар, Куба денсаулығына жасалған шабуылдар және микротолқындық дыбыстық әсер туралы зерттеулерді жиі келтіреді. Өзін "мақсатталған адамдар" деп санаған 10 мыңнан астам адам бар. "Мақсатталған жеке тұлға" құбылысы Джесси Вентураның "Конспирологиялық теория" бағдарламасы мен History Channel арнасының "Іздеуде" сериалдарында көрсетілген.

Жалған тарих

Кейбір теориялар тарихи оқиғалардың күні қасақана бұрмаланғанын айтады. Олардың қатарында неміс конспирологы Хериберт Ильигтің "фантомдық уақыт" гипотезасы бар, ол 1991 жылы мыңжылдыққа сәйкес келтіру үшін Папа Сильвестр II сияқты биліктегі тұлғалар күнтізбеге 297 жыл қосыпты деген күдік білдірген. Ұқсас теория – "Жаңа хронология", орыс ғалымы Анатолий Фоменкомен байланысты, ол тарихтың қабылданғаннан әлдеқайда қысқа, көптеген тарихи құжаттар жасалған, ал нақты құжаттар жойылған деп санайды, мұның бәрі саяси мақсаттармен байланысты. Бұл теорияны шахматтан әлем чемпионы Гарри Каспаров та қолдайды. Тағы бір пікір бойынша, әлемдік үкіметтер еркін энергияға қол жеткізген және алыптар мекендеген ежелгі әлемдік өркениеттің дәлелдерін жасырып отыр. Бұл өркениет 1800 жылдары болған зор "балшық апаттарынан" қирап, қалдықтары жерге көмілген.

Өлі Интернет теориясы

Өлі Интернет теориясы – қазіргі интернеттің көбісі боттар мен алгоритмдік түрде жасалған контенттен тұрады деген сенім.

Бокс

Бокс, екінші Али-Листон жекпе-жегі мен бірінші Брэдли-Пакьяо жекпе-жегінің бұрмаланғаны туралы айыптаулар сияқты, қастандық теорияларының нысаны болған.

Шергар

1983 жылы ирланд шалқымасы Шергардың ұрлануы және жоғалуы көптеген теорияшыларды мафия, ИРА және полковник Каддафиның қатысы болуы мүмкін деген болжамдарға жетеледі.

Таңдау процестері

"Қатып қалған конверт теориясы" Ұлттық баскетбол қауымдастығының 1985 жылғы таңдау лотереясын Патрик Юингтің «Нью-Йорк Никс» командасына қосылуы үшін бұрмалағанын ұсынады. Теория авторлары лотерея конвертінің салқындатылып, соның арқасында оны қолмен анықтауға болатынын айтады. Шотландиялық футбол жаттықтырушысы Дэвид Мойес тарапынан танымал болған ұқсас «қызған доптар теориясы» УЕФА турнирлеріндегі жеребе тартуларда қолданылатын кейбір доптар белгілі бір нәтижеге қол жеткізу үшін қыздырылғанын болжайды.

1984 жылғы " Фейерверк " 400

1984 жылы Флорида штатының Дейтона қаласындағы Дейтона халықаралық жылдамдық жолында өткен Firecracker 400 жарысы АҚШ президенті Рональд Рейганның NASCAR жарысын тамашалау үшін қатысқан алғашқы реті болды, сонымен қатар бұл жүргізуші Ричард Петтидің мансабындағы 200-ші және соңғы жеңісі еді. Бәсекелес жүргізуші Кейл Ярбороның жарыс барысында ерте пит-стопқа кетуі, кейбір конспирологтарды жарыстың жақсы жариялануы үшін ұйымдастырушылардың нәтижені әдейі өзгертіп жібергеніне сендірді.

Роналду мен 1998 жылғы әлем чемпионатының финалы

1998 жылғы әлем чемпионатының финалы күні бразилиялық шабуылшы Роналду құрысуға ұшырады. Роналду ойын басталар алдында 72 минут қалғанда бастапқы құрамнан шығарылды, команда тізімі таң қалған әлемдік бұқаралық ақпарат құралдарына таратылды, бірақ ойын басталар алдында Бразилия жаттықтырушысы оны қайтадан қосты. Роналду финалда "есінен жаңылып" ойнады, нәтижесінде Франция жеңіске жетті. Роналдуды кім ойнатуға мәжбүрледі деген сұрақтар да қозғалды. Бразилия жаттықтырушысы соңғы шешімді өзі қабылдағанын айтты, бірақ көптеген күмәнданулар Бразилияның миллиондаған долларлық демеушісі – Nike компаниясына, көптеген бразилиялықтар оның тым көп ықпалға ие екенін және шабуылшыны медициналық кеңеске қарамастан ойнауға қысым көрсеткенін ойлады. AFC чемпионатында Джексонвилл Джагуарсын 24:20 есебімен жеңген кезде бірнеше қастандық теориясы тарады, олар төрешілердің Патриотс командасына Super Bowl LII-ге өтуге көмектескенін айтты. Алайда, спорт сарапшысы Стивен А. Смит Джагуарстың тоналғанын жоққа шығарды, олардың жеңіліске өзінің кінәлі екенін мәлімдеді. Сондай-ақ, Патриотс және Атланта Фалконс арасындағы Супер Боул LI матчына қатысты да әртүрлі теориялар пайда болды, олардың бірі ойынның бұрмаланғанын, ал екіншілері Фалконстың ойын соңында дұрыс емес шешімдер қабылдап, 28-3 есебімен жеңіске жеткенін айтты.