Кіріспе

Экстерсенсорлық қабылдаудың мәлімделген түрі – Кларвияция (/k/l/ɛər/'/v/ɔɪ/. /ə/n/s/; ) – ғылыми тұрғыдан дәлелденген сезімдер арқылы алуға болмайтын ақпаратты алу қабілеті, осылайша экстрасенсорлық қабылдау немесе "алтыншы сезім" деп жіктеледі. Мұндай қабілетке ие екендігі айтылған әрбір адам – көреген (/k/l/ɛər/'/v/ɔɪ/. /ə/n/t/) деп аталады. Паранормальдық және психикалық қабілеттердің болуы туралы мәлімдемелер ғылыми дәлелдермен қолдау таппаған. Парапсихология осы мүмкіндікті зерттейді, бірақ паранормальдық құбылыстың бар екендігі ғылыми қауымдастық тарапынан қабылданбайды. Ғылыми қауым парапсихологияны, соның ішінде Кларвияны зерттеуді псевдонаука деп санайды.

Қолданылуы

Ашық көру қабілетіне қатысты, көре білу – уақыт және кеңістікте алыс жердегі адамдар мен оқиғаларды көрудің паранормальді қабілеті. Оны шамамен үш түрге бөлуге болады: алдын ала сезу, болашақ оқиғаларды қабылдау немесе болжау қабілеті, ретрокогниция – өткен оқиғаларды көру қабілеті, және қашықтықтан көру – қалыпты сезім қабілетінің шегінен тыс жерде болып жатқан оқиғаларды қабылдау.

Тарих пен дінде

Тарих бойында адамдар өзін немесе басқаларын көреген деп мәлімдеген көптеген орындар мен уақыттар болды. Көптеген діндерде, әсіресе оракулдар қолданылған діндерде, белгілі бір адамдардың олардың тікелей сезімталдық қабылдауынан тыс нәрселерді көру қабілеті туралы әңгімелер жиі кездеседі. Пайғамбарлық көбінесе болашақ оқиғаларды болжаған кезде белгілі бір дәрежеде көрегендікпен байланысты болды. Бұл қабілет кейде оны орындайтын адамға емес, жоғары күшке жатқызылды.

Христиандық

Бірқатар христиан әулиелері Құдайдан сый ретінде алған қабілеттері арқасында олардың тікелей сезім мүшелерімен қабылдауынан тыс нәрселерді көре немесе біле алады, олардың ішінде Шарбель Махлуф, Падре Пио және Анн Екатерина Эммерих католицизмде, ал Габриэль Ургебадзе, Паисиос Езнепидис және Иоанн Максимович православиеде. Жақсы Жаңалықта Иса Мәсіхтің де өзінің адамдық қабылдауынан тыс нәрселерді білгені жазылған. Кейбір христиандар бүгін де осыны айтады.

Джайнизм

Джайнизмде көрегендік – білімнің бес түрінің бірі саналады. Төңкеріс пен жұмақ (девалар) әлемінің иелерінің туғаннан көрегендікке ие екендігі айтылады. Джайнизмнің "Сарвартассидди" мәтінінде былай делінген: "Бұл білім авадхи деп аталады, себебі ол шектеулі аумақтағы нәрселерді анықтайды немесе нысандардың шегін біледі".

Антропософия

Рудольф Штайнер, өзінің көріп тұру қабілетімен танымал болған, көріп тұрушы үшін өзінің эмоциялық және рухани жаратылысын объективті рухани әлеммен шатастырудың оңай екенін айтты.

Алғашқы зерттеулер

Соммабулистік көрегендік туралы ең алғашқы мәлімет 1784 жылы Франц Месмердің шәкірті, маркиз де Пуйесгурға тиесілі, ол Виктор Расс есімді жергілікті қарапайым шаруаның емделуімен айналысқан. Емдеу барысында Расс транстық күйге түсіп, жекелігі өзгеріп, еркін сөйлейтін, өзінің және басқалардың ауруларын диагноз қойып, ем тағайындайтын. 19 ғасырдың соңы мен 20 ғасырдың басындағы спиритуализм дәуірінде кейбір медиумдарда көрегендік қабілеті болған, ал қазіргі күнге дейін көптеген экстрасенстер көрегендік қабілетіне ие екенін мәлімдеп келеді. Көрегендікті алғаш зерттегендердің қатарында Уильям Грегори, Густав Пагенштехер және Рудольф Тишнер болды. 1884 жылы Чарльз Рише көрегендік тәжірибелері туралы хабарлады. Ойын карталары конвертке салынып, гипнозға түскен адам оларды анықтауға тырысты. Бұл тәжірибеде қатысушы 133 рет сәтті болды, бірақ Кембридждегі ғалымдар алдында нәтижелер кездейсоқ деңгейге төмендеді. Ж.М. Пирс пен Е.К. Пикеринг осыған ұқсас тәжірибе жасап, 36 қатысушыдан 23 384 рет сынақ алды, бірақ нәтижелер кездейсоқ шектен аспады. Айвор Ллойд Таккет (1911) және Джозеф Маккейб (1920) көрегендіктің алғашқы жағдайларын талдап, оларды кездейсоқтық немесе алаяқтықпен түсіндіруге болатындығына тоқталды. 1919 жылы фокусник П.Т. Селбит Блумсберидегі өз пәтерінде сеанс өткізді. Артур Конан Дойл сеансқа қатысып, көрегендік көріністерінің шынайы екенін мәлімдеді. Көрегендік зерттеулерінде маңызды қадам – Дьюк университетінің парапсихологы Дж.Б. Райнның экстрасенсорлық қабылдауды зерттеу барысында деректерді талдау үшін стандартты әдістеме мен статистикалық тәсілді енгізуі болды. Бірнеше психологиялық факультеттер Райнның тәжірибелерін қайталауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Принстон университетінің профессоры У.С. Кокс (1936) 132 қатысушымен ойын карталарымен ESP тәжірибесін жүргізіп, 25 064 сынақ жасады. Кокс қорытындылай келе, "Орташа адамда немесе зерттелген топта немесе олардың кез келген жеке тұлғасында экстрасенсорлық қабылдаудың ешқандай дәлелі жоқ. Бұл нәтижелер мен Райнның нәтижелері арасындағы айырмашылық тәжірибелік процедурадағы бақыланбайтын факторларға немесе қатысушылардың өзгешелігіне байланысты" деді. Тағы да төрт психологиялық факультет Райнның нәтижелерін қайталай алмады. Райнның тәжірибелерінде әдістемелік кемшіліктер мен процедуралық қателер болғандығы анықталды. Эйлин Гарретт 1933 жылы Дьюк университетінде Райнмен Зенер карталарымен сынақтан өтті. Карталарға салынған белгілі бір символдар конвертке салынып, олардың мазмұнын болжауын сұрады. Ол нашар нәтиже көрсетті және кейіннен сынақтарды сынға алып, карталарда "энергиялық стимул" деп аталатын психикалық энергияның болмауына және ол тапсырыс бойынша көрегендік жасай алмайтынына тоқталды. Парапсихолог Сэмюэл Соал және оның әріптестері Гарреттті 1937 жылдың мамырында сынады. Эксперименттердің көп бөлігі Лондон университетінің психологиялық зертханасында жүргізілді. Барлығы 12 000-нан астам болжам жазылды, бірақ Гарретт кездейсоқ деңгейден жоғары нәтиже бере алмады. Соал өзінің есебінде былай деп жазды: "Мэри Эйлин Гаррет мырзаның жағдайында доктор Дж.Б. Райнның оның сезімнен тыс қабілеттері туралы айтқан керемет мәлімдемелеріне ешқандай растау таппадық. Ол мен эксперименттерді басқарған кезде де, төрт басқа да жақсы оқытылған экспериментаторлар менің орнымды басқан кезде де сәтсіз болды".

Қашықтан қарау

Қашықтан көру, сондай-ақ қашықтан сезіну, қашықтан қабылдау, телестезия және саяхаттаушы көру – сезімдердің көмегінсіз қашықтағы немесе жасырын нысананы қабылдаудың паранормальды қабілеті. Қашықтан көру туралы соңғы кездегі белгілі зерттеулердің бірі – 1970 жылдардан 1990 жылдардың ортасына дейін Стэнфорд зерттеу институтында АҚШ үкіметі қаржылаған жоба. 1972 жылы Гарольд Путхофф және Рассел Тарг қатысушылардың (көрнеушілер немесе қабылдаушылар) қашықтағы жерлердің немесе нысаналардың ерекшеліктерін сенімді анықтап, дәл сипаттай алатынын анықтау үшін бірқатар адамдарға қатысты зерттеулер бастады. Алғашқы зерттеулерде эксперимент протоколының бөлігі ретінде адам жіберуші әдетте қашықтағы жерде болды. Үш қадамдық процесс қолданылды: бірінші қадам – жіберушілерге әсер ететін нысана жағдайларын кездейсоқ таңдау. Екінші қадамда қатысушылар көріністі ауызша айту немесе суреттеу керек болды. Үшіншіден, бағалау кезеңінде бұл сипаттамалар жеке судьялармен нысаналармен мүмкіндігінше сәйкес келтірілді. Осы процесті сипаттау үшін «қашықтан көру» термині пайда болды. Путхофф пен Таргтың қашықтан көру туралы алғашқы мақаласы 1974 жылдың наурыз айында Nature журналында жарияланды, онда команда қашықтан көруде белгілі бір жетістікке жеткенін хабарлады. Бұл нәтижелер жарияланғаннан кейін компьютерлік конференциялар арқылы алыстан байланысты топтармен тәжірибелерді қайталауға тағы да бір әрекеттер жасалды. Психологтар Дэвид Маркс және Ричард Камманн 1970 жылдары Стэнфорд зерттеу институтында Тарг пен Путхофф жүргізген қашықтан көру эксперименттерін қайталауға тырысты. 35 зерттеудің нәтижесінде олар нәтижелерді қайталай алмады, сондықтан бастапқы эксперименттердің процедурасын зерттеді. Маркс пен Камманн Тарг пен Путхоффтың эксперименттерінде судьяларға берілген жазбаларда олардың қандай ретпен орындалғаны туралы ақпарат болғанын анықтады, мысалы, кешегі екі нысанаға сілтеме жасау немесе бетінің жоғарғы жағында сессияның күні жазылған. Олар осы ақпараттың эксперименттің жоғары нәтижелілігіне себеп болғанын түсіндірді. Маркс өзі сайттарға бармай-ақ, тек белгілерді пайдаланып 100 пайыздық дәлдікке қол жеткізді. Джеймс Рэнди басқа зерттеушілермен бірге бақыланатын сынақтар жүргізді, бастапқы сынақтардағы бірнеше сигнал көздерін және қосымша дәлелдерді жойды, нәтижесінде теріс нәтижелер алынды. Студенттер де Путхофф пен Таргтың орналасқан жерлерін транскрипттерге байқаусызда енгізілген белгілер арқылы шеше алды. 1980 жылы Чарльз Тарт Тарг пен Путхоффтың бір экспериментінен алынған транскрипттерді қайта қарау кездейсоқ нәтижеден жоғары екенін көрсетті. Тарг пен Путхофф қайтадан транскрипттердің көшірмелерін беруден бас тартты және олар 1985 жылдың шілдесіне дейін зерттеуге қолжетімді болған жоқ, онда оларда әлі де сенсорлық белгілер бар екені анықталды. Маркс пен Кристофер Скотт (1986) «қашықтан көру гипотезасы үшін адекватты белгілерді жоюдың маңыздылығын ескере отырып, Тарттың осы негізгі тапсырманы орындамауы түсініксіз көрінеді. Бұрынғы қорытындыға сәйкес, Путхофф және Тарг жүргізген эксперименттерде қашықтан көру көрсетілмеген, тек зерттеушілердің сезімтал белгілерді жоюдағы қайта-қайта сәтсіздіктері ғана байқалды». 1982 жылы Роберт Жан, сол кезде Принстон университетінің Инженерлік мектебінің деканы, психикалық құбылыстарды инженерлік тұрғыдан жан-жақты қарастырды. Оның мақаласында сол кездегі қашықтан көру зерттеулеріне қатысты көптеген сілтемелер бар. Оның жұмысындағы статистикалық кемшіліктерді парапсихологиялық қоғамдастықтағы және жалпы ғылыми қоғамдастықтағы басқалар ұсынды.

Ғылыми қабылдау

Ғылыми зерттеулерге сәйкес, көзқарас әдетте растауға бейімділік, күтуге бейімділік, алаяқтық, галлюцинация, өзін-өзі алдау, сезімталдық ағып кетуі, субъективті растау, тілекпен ойлау немесе кездейсоқ оқиғалардың базалық деңгейін бағалаудағы қателіктер ретінде түсіндіріледі, бірақ паранормальды күш ретінде емес. Парапсихология ғылыми қауымда көбінесе жалған ғылым деп есептеледі. 1988 жылы АҚШ Ұлттық зерттеулер кеңесі: "Комитет 130 жыл бойы жүргізілген зерттеулердің нәтижесінде парапсихологиялық құбылыстардың бар екендігіне ғылыми негіздеме таба алмады" деген қорытындыға келді. Күмәнданушылардың пікірінше, егер көзқарас шындық болса, ол анық байқалар еді. Олар сондай-ақ, жын-перілерге сенудің себебі тек психологиялық факторлар екенін айтады. Дэвид Г. Майерстің сөзінше (Психология, 8-ші басылым): Көзқарастың дұрыс және сенімді сынағын табуға бағытталған ізденіс мыңдаған тәжірибелерге әкелді. Бақыланатын бір процедурада "жіберушілерге" жақын жердегі камерадағы сезімталдығы жойылған "қабылдаушыларға" телепатиялық жолмен төрт түрлі визуалды бейнені жіберу ұсынылды (Bem & Honorton, 1994). Нәтижесі? 32 пайыздық дұрыс жауап деңгейі, бұл 25 пайыздық кездейсоқ деңгейден жоғары. Бірақ кейінгі зерттеулер (нәтижелерді кім қорытындылағанына байланысты) осы құбылысты қайталай алмады немесе қосымша нәтижелер берді (Bem & басқалар, 2001; Milton & Wiseman, 2002; Storm, 2000, 2003). Бір күмәнданушы, фокусник Джеймс Рэнди ұзақ уақыттан бері "қажетті бақылау жағдайларында нағыз психикалық күшін дәлелдеген кез келген адамға" 1 миллион АҚШ доллары ұсынып келеді (Рэнди, 1999). Француз, австралиялық және үнді топтары паранормальді қабілеттері бар кез келген адамға 200 000 еуроға дейін ұсыныс жасады (CFI, 2003). Бұл соманың өзі үлкен болғанымен, ғылыми мақұлдау мөрі оның талаптарын растайтын кез келген адам үшін одан да құндырақ болар еді. ЭСТ-нің жоқтығын жоққа шығару үшін, тек бір ғана қайталанатын ЭСТ құбылысын көрсете алатын бір адамды көрсету жеткілікті. Бірақ әзірге мұндай адам табылмады. Рэндидің ұсынысы үш онжылдықтан бері жарияланып келеді және ондаған адамдар сынақтан өтті, кейде тәуелсіз судьялар алқасының бақылауында. Бірақ ештеңе жоқ. "Адамдардың паранормальды нәрселерге сенуге құштарлығы олардың жоқ екеніне дәлелдейтін барлық дәлелдерден күштірек". Сьюзан Блэкмор, "Блэкмордың бірінші заңы", 2004. Көзқарас негізгі психиатрияда галлюцинация ретінде қарастырылады.