Кіріспе

Неміс халық фольклорында және әуесте сақшылар туралы әңгімелерде полтергейст – физикалық құбылыстарға, мысалы, қатты дауыстарға және заттардың жылжуына немесе жойылғанына жауапты болатын әуесте немесе рух. Полтергейст туралы көптеген хабарламалар мен ойдан шығарылған сипаттамаларда олар адамдарды қыстыруға, шағуға, соғуға және құлатқылауға қабілетті екендігі көрсетіледі. Олар жиһаз бен аспап-саймандар сияқты заттарды жылжытуға немесе levitate етуге, сондай-ақ есіктерді қағу сияқты дауыстар шығаруға да қабілетті деп есептеледі. Жағымсыз иістер де полтергейст оқиғаларымен байланысты, сондай-ақ өздігінен тұтанатын өрттер мен жыпылықтайтын шамдар сияқты түрлі электрлік ақаулармен де байланысты. Мұндай құбылыстар Бразилия, Австралия, АҚШ, Жапония және көптеген Еуропа елдері сияқты көптеген мәдениеттер мен елдерде тіркелген. Алғашқы жазбалар бірінші ғасырға дейін барады.

Этимология

Полтергейст сөзі неміс тіліндегі "poltern" және "Geist" сөздерінен шыққан, ал терминнің өзі "шулаған рух" немесе "көңілсіз рух" деп аударылады. Рене Сдре жасаған синоним – торибизм, көне грекше θορυβείν (thorubeín) сөзінен туындаған.

Психологиялық

Каледония Миллстегі белсенділік туралы мәлімдеме (1899–1922) 1922 жылы Американдық психикалық зерттеулер қоғамының ғылыми қызметкері Уолтер Франклин Принс зерттеді. Принс құпия өрттер мен болжамдағы полтергейст құбылыстары психологиялық диссоциация күйінен туындады деген қорытындыға келді. Нандор Фодор Торнтон Хит полтергейстің мәлімдемесін зерттеді (1938). Оның бұл жағдайға психоаналитикалық түсіндірмесі және кейінгі басылымда: «Полтергейст – бұл арбақ емес. Бұл – жасырылған қысымдардың жиынтығы», – деп жазды. Аномалистік психологиядағы зерттеулерге сәйкес, полтергейст қызметі туралы мәлімдемелер иллюзия, есте сақтаудың нашарлауы және арман күйі сияқты психологиялық факторлармен түсіндірілуі мүмкін. Бір зерттеуде (Ланге және Хоран, 1998) полтергейст тәжірибелері – «күшіншелердің түсініксіз стимулдарды қабылдауларының эмоционалдық және когнитивтік динамикасынан туындайтын» қате түсініктер деп жазылған. Психолог Донован Роуклифф жазғандай, зерттелген полтергейст оқиғаларының көбі алдамшылыққа негізделген, ал қалғандары галлюцинация сияқты психологиялық факторларға байланысты. Психоаналитик Карл Густав Юнг полтергейстер және жалпы оккультизм туралы түсінікке қызығушылық танытты. Юнгтің пікірінше, бір әйел туысының транс күйі ас үстелінің екіге бөлінуіне және кейіннен сынған нан пышағын табуына себеп болды. Юнг 1909 жылы Зигмунд Фрейдпен кездесу кезінде кітап сөресінен жарылғыш дыбыс шыққанда, екінші дыбыс болатынын дұрыс болжады, мұндай құбылыстар оның бейсанасының «сыртқа шығуынан» туындады деп болжады. Фрейд бұған келіспей, табиғи себеп болды деген қорытындыға келді. Фрейдтің өмірбаясын жазғандар дыбыстардың кітап сөресі құрғаған кездегі ағаш қысылуынан туындағанын айтады.

Паранормальды

Парапсихологтар Нандор Фодор мен Уильям Г. Ролл полтергейст белсенділігін психокинез арқылы түсіндіруге болатынын ұсынды. Тарихи тұрғыдан алғанда, заттардың түсініксіз қозғалуы сияқты, политергейст деп есептелетін құбылыстар үшін зұлым рухтар кінәлі деп саналды. Спиритизмнің негізін қалаушы Аллан Кардекке сәйкес, полтергейстер – үшінші реттік алтыншы санатқа жататын, төмен деңгейдегі денесіз рухтардың көрінісі. Осы түсіндіру бойынша, олар элементтермен (от, ауа, су, жер) тығыз байланысты деп есептеледі. Финляндияда 1946 жылғы "Mäkkylä шайыры" оқиғасы, сол кезде баспасөзде кеңінен жарияланған, және 19 ғасырдың соңында Ylöjärvi қаласындағы "Мартиннің шайтандары" оқиғасы, соның куәліктері сотта алынған, белгілі. Самули Паулахарью өзінің "Лапландия естеліктері" (Lapin muisteluksia) кітабында Иннари көлінің оңтүстігінен шыққан "Салкко" туралы естеліктерді жазды. Бұл оқиға Лаури Симонсури редакциялаған "Мифтік әңгімелер" (Myytillisiä tarinoita) жинағында да жарияланды.