Алтыншы сезім: Экстрасенсорлық қабілеттер және ғылыми дәлелдерінің жоқтығы

Кіріспе

Ақпаратты алтыншы сезім арқылы қабылдау туралы мәлімдемелер, сана кітап

Экстрасенсорлық қабылдау (ESP), сондай-ақ алтыншы сезім немесе криптоэстезия деп те аталады, – бұл танылған физикалық сезімдер арқылы емес, санамен сезілетін ақпаратты қабылдауға қатысты паранормальды қабілет. Бұл терминді Дьюк университетінің ботанигі Дж. Б. Рейн интуиция, телепатия, психометрия, көрегендік, айқын есту, айқын сезіну, эмпатия сияқты психикалық қабілеттерді, сондай-ақ олардың уақыттан тыс жұмыс істеуін – болжамдық немесе кері болжамдық ретінде белгілеу үшін қабылдады. Екінші көру – экстрасенсорлық қабылдаудың күмәнді түрі, онда адам болашақ оқиғалар туралы олар орын алмас бұрын (болжамдық) немесе алыс жерлердегі нәрселер немесе оқиғалар туралы (алыстан көру) көрініс түрінде ақпарат алады. Екінші көрудің бар екеніне ешқандай дәлел жоқ. Екінші көру туралы хабарлар тек әңгімелер арқылы ғана белгілі. Екінші көру және ЭСП – жалған ғылымдарға жатқызылады.

Тарих

1930 жылдары Солтүстік Каролинадағы Дьюк университетінде Дж. Б. Райн және оның әйелі Луиза Э. Райн экстрасенсорлық қабылдауды зерттеді. Луиза Райн спонтанды жағдайлар туралы мәліметтерді жинақтағанда, Дж. Б. Райн көбінесе зертханада жұмыс істеді, ESP және пси сияқты терминдерді нақты анықтап, оларды тексеру үшін эксперименттер жоспарлады. Бастапқыда Zener карталары деп аталған, қазір ESP карталары деп аталатын қарапайым карталар жиынтығы жасалды. Оларда шеңбер, шаршы, толқынды сызықтар, крест және жұлдыз сияқты белгілер бейнеленген. 25 картадан тұратын жиынтықта әрбір белгіден 5 дана бар. Телепатия экспериментінде "жіберуші" карталар тізіміне қараса, "алушы" белгілерді болжайды. Көру қабілетін тексеру үшін карталар жиынтығы барлығынан жасырылады, ал алушы болжайды. Алдын ала сезуді тексеру үшін болжаулар жасалғаннан кейін ғана карталардың реті анықталады. Кейін психокинезді тексеру үшін текшелер қолданылды. Дьюктегі парапсихологиялық эксперименттер ESP концепциялары мен дәлелдеріне сын көзбен қараған ғалымдар мен басқалардың наразылығын тудырды. Бірнеше психологиялық факультеттер Райннің эксперименттерін қайталауға тырысты, бірақ сәттілікке жете алмады. Принстон университетінің профессоры В. С. Кокс (1936) 132 қатысушымен ESP карталарын пайдаланып 25 064 сынақ жүргізді. Кокс: "Қарапайым адамда да, зерттелген топта да, тіпті олардың кез келген жеке мүшесінде де экстрасенсорлық қабылдаудың ешқандай дәлелі жоқ. Бұл нәтижелер мен Райннің нәтижелері арасындағы айырмашылық эксперименттік процедурадағы бақыланбайтын факторларға немесе қатысушылардың өзгешелігіне байланысты" деген қорытынды жасады. Тағы төрт психологиялық факультет Райннің нәтижелерін қайталай алмады. 1938 жылы психолог Джозеф Джастроу Райн және басқа парапсихологтар жинаған экстрасенсорлық қабылдау туралы көптеген дәлелдердің анекдоттық, субъективті, күмәнді екенін және "қате бақылау мен адамның жалпы әлсіздіктерінің" салдары екенін жазды. Райннің эксперименттері сенсорлық ақаулар немесе алдау оның барлық нәтижелерін түсіндіре алатыны анықталғаннан кейін сенімсіздікке ұшырады, мысалы, қатысушылар карталардың арт жағындағы белгілерді оқи алатын немесе экспериментшіні көріп, естіп, меңзеп алуға болатындықтан, олардың әрекеттерінен белгілі бір сигналдарды алатын. 1960 жылдары парапсихологтар ESP-нің танымдық компоненттеріне, ESP жауаптарына қатысты субъективті тәжірибеге және психологиялық өмірдегі ESP-нің рөліне көбірек қызығушылық танытты. Бұл Райннің ұнататын мәжбүрлі таңдау әдістемесімен шектелмеген эксперименттік процедураларды қажет етті. Мұндай процедураларға арман телепатиясы эксперименттері және ганцфельд эксперименттері (жеңіл сенсорлық депривация процедурасы) кірді. "Екінші көз" бастапқыда осылай аталған болуы мүмкін, себебі қалыпты көру бірінші болып қарастырылса, ал жоғарырақ көру белгілі бір адамдарға ғана тән екіншілік нәрсе болып саналады. "An dà shealladh" немесе "екі көрініс" – гэльдердің "екінші көзді" атауы, яғни болашақты немесе алыс оқиғаларды көрудің еріксіз қабілеті. Екінші көздің әр түрлі аспектілері үшін көптеген гэль тіліндегі сөздер бар, бірақ "an dà shealladh" гэль тілін білмейтін адамдар арасында көбірек танымал, бірақ нақты айтқанда, бұл "екінші көзді" емес, "екі көрініс" дегенді білдіреді.

In the 1930s, at Duke University in North Carolina, J. B. Rhine and his wife Louisa E. Rhine conducted an investigation into extrasensory perception. While Louisa Rhine concentrated on collecting accounts of spontaneous cases, J. B. Rhine worked largely in the laboratory, carefully defining terms such as ESP and psi and designing experiments to test them. A simple set of cards was developed, originally called Zener cards – now called ESP cards. They bear the symbols circle, square, wavy lines, cross, and star. There are five of each type of card in a pack of 25. In a telepathy experiment, the "sender" looks at a series of cards while the "receiver" guesses the symbols. To try to observe clairvoyance, the pack of cards is hidden from everyone while the receiver guesses. To try to observe precognition, the order of the cards is determined after the guesses are made. Later he used dice to test for psychokinesis. The parapsychology experiments at Duke evoked criticism from academics and others who challenged the concepts and evidence of ESP. A number of psychological departments attempted, unsuccessfully, to repeat Rhine's experiments. W. S. Cox (1936) from Princeton University with 132 subjects produced 25,064 trials in a playing card ESP experiment. Cox concluded "There is no evidence of extrasensory perception either in the 'average man' or of the group investigated or in any particular individual of that group. The discrepancy between these results and those obtained by Rhine is due either to uncontrollable factors in experimental procedure or to the difference in the subjects." Four other psychological departments failed to replicate Rhine's results. In 1938, the psychologist Joseph Jastrow wrote that much of the evidence for extrasensory perception collected by Rhine and other parapsychologists was anecdotal, biased, dubious and the result of "faulty observation and familiar human frailties". Rhine's experiments were discredited due to the discovery that sensory leakage or cheating could account for all his results such as the subject being able to read the symbols from the back of the cards and being able to see and hear the experimenter to note subtle clues. In the 1960s, parapsychologists became increasingly interested in the cognitive components of ESP, the subjective experience involved in making ESP responses, and the role of ESP in psychological life. This called for experimental procedures that were not limited to Rhine's favored forced choice methodology. Such procedures have included dream telepathy experiments, and the ganzfeld experiments (a mild sensory deprivation procedure). Second sight may have originally been so called because normal vision was regarded as coming first, while supernormal vision is a secondary thing, confined to certain individuals. An dà shealladh or "the two sights", meaning "the sight of the seer", is the way Gaels refer to "second sight", the involuntary ability of seeing the future or distant events. There are many Gaelic words for the various aspects of second sight, but an dà shealladh is the one mostly recognized by non Gaelic speakers, even though, strictly speaking, it does not really mean second sight, but rather "two sights".

Скептицизм

Парапсихология – паранормальды психикалық құбылыстарды, соның ішінде ЭСП-ні зерттейтін ғылым. Парапсихология бір ғасырдан астам уақыт бойы зерттеулер жүргізгеніне қарамастан, ешқандай психикалық құбылыстың бар екенін нақты дәлелдей алмағаны үшін сынға ұшырады. Ғылыми қауым ЭСП-ні дәлелді негіздің болмауы, ЭСП-ні түсіндіретін теорияның жоқтығы және оң тәжірибелік нәтижелердің жетіспеуіне байланысты қабылдамайды; оны псевдонаука деп санайды. Ғылыми консенсус экстрасенсорлық қабылдауды ғылыми құбылыс ретінде қарастырмайды. Скептиктер ЭСП механизмін түсіндіруге қабілетті теорияның жоқтығын, сондай-ақ парапсихологиялық зерттеулердің тәжірибелік жобаларында кемшіліктер анықталған тарихи жағдайлардың бар екенін атап көрсетті. Экстрасенсорлық қабылдауға қатысты көптеген сын-ескертпелер бар, әсіресе әдістемелік қателерге байланысты. Бұл кемшіліктер бір ғана тәжірибелік жобаға тән емес және ЭСП-ге қатысты оң зерттеулердің көп бөлігін күмәнді етеді. Зенер карталары экспериментіндегі көптеген кемшіліктер Ганцфельд экспериментінде де кездеседі. Біріншісі – жинақталу эффектісі, ол ЭСП зерттеулерінде кездесетін қателік. "Жабық" ЭСП нысана тізбегін (мысалы, карталар жинағы) пайдаланатын зерттеулерде әрбір сынақ бойынша кері байланыс беру стандартты статистикалық тесттерде қолданылатын тәуелсіздік шартын бұзады. Бір нысанаға бірнеше жауапты жауаптардың тәуелсіздігін болжайтын статистикалық тесттермен бағалауға болмайды. Бұл карталарды санау ықтималдығын арттырады, ал бұл өз кезегінде ЭСП-ні пайдаланбастан дұрыс жауап беру мүмкіндігін арттырады. Тағы бір әдістемелік кемшілік – сезімдік ақпараттың жасырынып кетуі арқылы берілетін сигналдар, мысалы, қатысушы визуалды сигнал алған кезде. Бұл Zener картасының иесінің көзілдірігіндегі шағылысу болуы мүмкін. Бұл жағдайда қатысушы картаны дұрыс таба алады, себебі ол оны ЭСП арқылы емес, шағылыстан көреді. Соңында, нысаналық стимулдардың кездейсоқ таңдалуы нашар болуы мүмкін. Нашар араластыру әдістері карталардың ретін болжауды жеңілдетеді, немесе карталар белгіленіп, манипуляцияланған болуы мүмкін, бұл келесі карталарды болжауды жеңілдетеді. Мета-талдау нәтижелері көрсеткендей, бұл қателер түзетілгеннен және ескерілгеннен кейін де ЭСП-нің маңызды әсері байқалмады. Көптеген зерттеулерде ЭСП-нің маңызды оқиғалары байқалғандай болды, бірақ бұл нәтиже зерттеудегі көптеген әдістемелік қателерге байланысты болды.

Parapsychology is the study of paranormal psychic phenomena, including ESP. Parapsychology has been criticized for continuing investigation despite being unable to provide convincing evidence for the existence of any psychic phenomena after more than a century of research. The scientific community rejects ESP due to the absence of an evidence base, the lack of a theory which would explain ESP and the lack of positive experimental results; it considers ESP to be pseudoscience. The scientific consensus does not view extrasensory perception as a scientific phenomenon. Skeptics have pointed out that there is no viable theory to explain the mechanism behind ESP, and that there are historical cases in which flaws have been discovered in the experimental design of parapsychological studies. There are many criticisms pertaining to experiments involving extrasensory perception, particularly surrounding methodological flaws. These flaws are not unique to a single experimental design, and are effective in discrediting much of the positive research surrounding ESP. Many of the flaws seen in the Zener cards experiment are present in the Ganzfeld experiment as well. First is the stacking effect, an error that occurs in ESP research. Trial by trial feedback given in studies using a "closed" ESP target sequence (e. g., a deck of cards) violates the condition of independence used for most standard statistical tests. Multiple responses for a single target cannot be evaluated using statistical tests that assume independence of responses. This increases the likelihood of card counting and, in turn, increases the chances for the subject to guess correctly without using ESP. Another methodological flaw involves cues through sensory leakage, for example, when the subject receives a visual cue. This could be the reflection of a Zener card in the holder's glasses. In this case, the subject is able to guess the card correctly because they can see it in the reflection, not because of ESP. Finally, poor randomization of target stimuli could be happening. Poor shuffling methods can make the orders of the cards easier to predict, or the cards could have been marked and manipulated, again, making it easier to predict which cards come next. The results of a meta analysis found that when these errors were corrected and accounted for, there was still no significant effect of ESP. Many of the studies only appeared to have significant occurrence of ESP, when in fact, this result was due to the many methodological errors in the research.

Дермооптикалық қабылдау

ХХ ғасырдың басында "рентген көзді испан" деп аталған Хоакин Мария Аргамасилла, жабық металл қораптар арқылы жазуды немесе ойыншық текшелердегі сандарды оқи аламын деп мәлімдеді. Аргамасилла Густав Гелей мен Чарльз Ришені өзінің нағыз психикалық күші бар екеніне сендіріп алдады. 1924 жылы Гарри Гудини оны алаяқ деп әшкереледі. Аргамасилла қарапайым көз жабыны арқылы көріп, қораптың жиегін сәл көтерген, соның арқасында ешкім байқамай оның ішіне қарап көрген. Ғылым жазушысы Мартин Гарднер, көзге жабын арқылы алдау әдістерін білмеушілік, "екінші көруге" ие екенін айтқан адамдардың қашық жердегі заттарды зерттеуде кең таралғанын жазды. Гарднер Роза Кулешова, Лина Андерсон және Нина Кулагина сияқты экстрасенстердің тергеушілерді "екінші көруді" қолданғанына сендіру үшін көздерін жабын арқылы алдау үшін қолданған түрлі фокус әдістерін сипаттады.