Кіріспе
Америкалық жазушы (1874–1932) – американдық жазушы және "Фортеан" терминінің авторы Чарльз Хой Форт (6 тамыз 1874 – 3 мамыр 1932) аномалды құбылыстар саласындағы маман болған американдық жазушы және зерттеуші. "Фортеан" және "Фортеана" терминдері кейде осындай түрлі құбылыстарды сипаттау үшін қолданылады. Форттың кітаптары жақсы сатылып, қазірге дейін басылып келеді. Оның еңбектері оны құрмет тұтушыларға, өздерін "Фортеандар" деп атайтындарға әсер етеді және ғылыми фантастиканың кейбір аспектілеріне ықпал етті. Форттың ғылыми аномалиялар жинағы, соның ішінде "Көрсетілмегендер кітабы" (1919) көптеген ғылыми фантастика жазушыларына күмәндік тудырып, идеялардың көзі болды. "Фортеандық" құбылыстар – бұл қабылданған ғылыми білімнің шегіне сын саларлық оқиғалар, ал "Фортеан Таймс" (1973 жылы "The News" газеті ретінде құрылып, 1976 жылы аты өзгертілді) осындай құбылыстарды зерттейді.
the American writer, and source of the term "Fortean"
Charles Hoy Fort (August 6, 1874 – May 3, 1932) was an American writer and researcher who specialized in anomalous phenomena. The terms "Fortean" and "Forteana" are sometimes used to characterize various such phenomena. Fort's books sold well and are still in print. His work continues to inspire admirers, who refer to themselves as "Forteans", and has influenced some aspects of science fiction. Fort's collections of scientific anomalies, including The Book of the Damned (1919), influenced numerous science fiction writers with their skepticism and as sources of ideas. "Fortean" phenomena are events which seem to challenge the boundaries of accepted scientific knowledge, and the Fortean Times (founded as The News in 1973 and renamed in 1976) investigates such phenomena.
Өлім
Денсаулығы нашарлап, көзі нашарлаған Форт өзін табынушылардың арасында тапқанға қуанды. Оның кітаптарында баяндалған ерекше оқиғаларды зерттеу үшін ресми ұйым құру туралы әңгімелер тарады. Джером Кларк былай деп жазады: "Форт өзі бұған ешқандай қолдау көрсетпеді, бірақ бұл идеяны қызықты деп тапты. Дегенмен ол оқырмандарымен адал хат алмасып тұрды, олардың кейбіреулері аномалды құбылыстар туралы хабарларды зерттеп, нәтижелерін Фортка жіберді". Форт дәрігерлерге сенімсіздікпен қарады және денсаулығы нашарлағандықтан медициналық көмекке жүгінбеді. Керісінше, ол "Жабайы таланттарды" аяқтауға баса назар берді. 1932 жылдың 3 мамырында құлап түскеннен кейін Форт Корольдік ауруханаға асығыс жеткізілді. Сол күні Форттың баспагері оған "Жабайы таланттардың" алдын ала дайын үлгілерін көрсету үшін келді. Форт одан кейін бірнеше сағаттан кейін, қан ауруынан (лейкемиядан) қайтыс болды. Ол Нью-Йорк штатының Албани қаласындағы Форт отбасының зиратына жерленді. Оның жазбалары карточкалар мен қағаз қиындыларында, аяқ киім қораптарында, Форттың тығыз жазуымен сақталған. Чарльз Форттың материалдары Теодор Драйзердің қағаздарының бір бөлігі ретінде Пенсильвания университетінде де сақталған. Осы зерттеулердің нәтижесінде Форт төрт кітап жазды: "Күнәлілер кітабы" (1919), "Жаңа жерлер" (1923), "Міне!" (1931) және "Жабайы таланттар" (1932); "Жаңа жерлер" мен "Міне!" арасында бір кітап жазылған, бірақ ол аяқталмай, "Міне!" кітабына енгізілді.
Ғылыми бағалау
Джеффри Дж. Крипал және Джозеф П. Лейкок сияқты діни ғалымдар Фортты «паранормальды» терминді дискурсивті санат ретінде қалыптастыруға көмектескен және адам тәжірибесіндегі оның маңыздылығын түсіндірген, алғашқы теоретик деп санайды. Форт өзінің заманында ғылымның аномальды құбылыстарды зерттеу әдісін үнемі сынап келді және бүгінгі күнде осындай зерттеулермен айналысатын мамандар үшін маңызды дерек көзі болып табылады.
Әдебиетке әсері
Форттың ықпалы туралы жазған бірнеше қазіргі заманғы көркем және ғылыми-танымдық авторлар Форттың шын ниетті жақтастары. Ең танымалдарының бірі – британдық философ Джон Мичелл, ол 1996 жылы Джон Браун баспасынан шыққан «Lo!» басылымына кіріспе жазды. Мичелл былай дейді: «Форт, әрине, әлемдік көзқарасты анықтауға тырысқан жоқ, бірақ ол ашқан дәлелдер оған шындықты бүгінгі күнде дұрыс деп саналатындай, әлдеқайда керемет және құпиялы түрде ұйымдастырылған нәрсе ретінде ‘қабылдауға’ мүмкіндік берді». Стивен Кинг өзінің басты кейіпкерлерін, әсіресе «Сол» және «Отқа ойнаушыны» ашып көрсету үшін Форттың еңбектерін пайдаланады. «Отқа ойнаушы» романында пирокинетикалық қабілеті бар баланың ата-анасына балалар дәрігері Бенджамин Споктың еңбектерін емес, Форттың «Жабайы таланттарын» оқу ұсынылады. Лорен Коулман – белгілі криптозоолог, Фортқа арналған «Белгісіз» (1975) және «Фортеан Таймс» журналы Фортеан классикасы деп атаған «Құпиялы Америка» кітаптарының авторы. Коулман өзін Вьетнам соғысы кезеңіндегі тұңғыш саналы қарсыласы деп атайды, ол өзінің бейбітшілік идеяларын Фортеандық ойларға негіздеді. Джером Кларк өзін «күдікпен қараған фортеан» деп сипаттады. Майк Даш – тағы бір фортеан, ол тарихшы ретіндегі білімін түрлі ерекше хабарларға қолданады, сонымен бірге кез келген догманы, ол шеткі жақтастардың немесе бағытталған ғылымның болсын, сынсыз қабылдаудан сақтанады. Фантастиканың белгілі жазушылары Филип К. Дик, Роберт Хайнлайн және Роберт Антон Уилсон да Форттың еңбектерін бағалаған. Альфред Бестердің телепортация тақырыбындағы «Жұлдыздар – менің мақсатым» романы терминнің авторына құрмет көрсетіп, алғашқы телепорттаушыны «Чарльз Форт Джаунте» деп атады. Форттың аномальды құбылыстарды жинақтау және түсіндіру жұмысын Уильям Р. Корлис жалғастырды, оның жеке басылымдағы кітаптары мен жазбалары Форттың жинақтарын жаңартады. Уильям Гэддистің 1955 жылғы «Танулар» романының 3-тарауында басты кейіпкер Уайатт Гвион Форттың «Қарғысқа ұшырағандар кітабынан» екі рет цитата келтіреді: «Қарғысқа ұшырағандар демек, шеттетілгендер»; «Жарамсыздық демек, пайдалылық» және сол кітаптан қайталайды: «Чарльз Форт, мүмкін бізді жоғарыдағы жаратылыстар аулап жүрген шығар дейді». Шотланд табиғаттанушысы және жазушысы Иван Т. Сандерсон Форттың еңбегін жақсы көретін және оны түсіндірілмейтін құбылыстар туралы бірнеше кітаптарында, әсіресе «Нәрселер» (1967) және «Көбірек нәрселер» (1969) деп атаған. Луи Пауэлс пен Жак Бержиердің «Магтардың таңы» да Форттың еңбегіне қатты әсер етті және оны жиі еске алады. Жазушы Дональд Джеффрис Чарльз Фортты өзінің 2007 жылғы «Жалғандар» романында бірнеше рет еске алады. Джо Милютис Форттың прозасын «оқылмайтын, бірақ керемет сезім беретін» деп сипаттап, «Failure, a Writer's Life on Charles Fort» атты кітабында қысқаша тарау жазады. Ұлыбританияның белгілі паранормалисті, фортеан және діни қызметкер Лионель Фанторп 1997 және 1998 жылдар аралығында Channel 4 телеарнасында Фортеан сериалдарын ұсынды. Пол Томас Андерсонның танымал «Магнолия» (1999) фильмі Чарльз Форттың 1920 және 30-шы жылдардағы еңбектерінен алынған түсіндіруге болмайтын оқиғалардың негізгі тақырыбына ие. Фортеан авторы Лорен Коулман өзінің соңғы кітаптарының бірінде осы кино туралы «Телепорттау жануарлары мен магнолия» деп аталатын тарау жазды. Фильмде көптеген жасырын Фортеандық тақырыптар бар, әсіресе «құлап жатқан бақалар». Бір көріністе Форттың кітаптарының бірі кітапханадағы үстелде көрінеді және соңғы титрлер оған есімімен алғыс айтады. 2011 жылы жарық көрген «Қараңғылықтағы сыбырлаушы» фильмінде Фортты Эндрю Леман сомдайды. Американдық қылмыс және ғылыми фантастика авторы Фредерик Браун Форттың «Жабайы таланттар» кітабынан үзіндіні «Жұрттың құрметі» романына эпиграф ретінде енгізеді. Бұл үзіндіде Форт Амброз есімді екі адамның жоғалуы туралы ойланып, «біреу Амброзды жинап жүр ме?» деп сұрайды. Браунның романы Амброз есімді кейіпкердің жоғалуына қатысты, ал ұрлаушы өзін Фортқа құрмет көрсету үшін «Амброз коллекционері» деп атайды. Блю Баллиеттің балалар үшін ең көп сатылған «Вермеерді қуалау» романында Форт кітап бойына бірнеше рет еске алынады, мысалы Форттың «Lo!» кітабы кітаптың басты кейіпкерлерінің бірі тауып алып, оқып шығып, басты кейіпкерлерге де әсер етеді.