Кіріспе

Голландияның Екінші дүниежүзілік соғысының батыры Йохан Хендрик Вайднер (22 қазан 1912, Брюссель, Бельгия – 21 мамыр 1994, Монтерей Парк, Калифорния, АҚШ) – Екінші дүниежүзілік соғысында көптеген наградаларға ие болған голландиялық батыр.

Ерте өмір

Йохан Хендрик Вейднер кіші Брюссельде голланд ата-анасының отбасында дүниеге келді. Туған есімі Йохан Хендрик болғанымен, ол өзін "Жан" деп атады, ал кейін АҚШ-та "Джон" деп таныстырды. Ол төрт баланың ең үлкені еді және Франция шекарасына жақын, Швейцариядағы Collonges sous Salève ауылында өсті – бұл Францияның Жоғарғы Савойя департаментіндегі шағын елді мекен, онда оның әкесі жетінші күндік адвентистер шіркеуі семинариясында латын және грек тілдерін оқытты. Француз мемлекеттік мектептерінде білім алғаннан кейін, ол Коллонж-су-Салевтегі жетінші күндік адвентистер семинариясының базалық курстарын тыңдады. Оның әкесі, Женева университетінде оқыған және Брюссель мен Швейцарияда жетінші күндік адвентистердің пасторы болған Йохан Хендрик Вейднер үлкені, Жанның оның ізімен жүретініне үміттенді. Бірақ әкесінің көңіліне қарамастан, ол бизнеспен айналысуға шешім қабылдады және 1935 жылы Парижде (Франция) тоқыма тауарларын импорттау-экспорттау жөніндегі кәсіпорын құрды. Осы шарада ол Женеваға Ұлттар Лигасының отырыстарына қатысу үшін барды және 1939 жылы соғыстың басталуын болдырмау үшін осы ұйымның қаншалықты әлсіз екенін көзімен көрді.

Екінші дүниежүзілік соғыс кезіндегі қызмет

Екінші дүниежүзілік соғыс басталғанда Жан Парижде тұрды. Германия Францияны басып алғаннан кейін, ол бірнеше адаммен бірге Парижден Францияның бос аймағындағы Лионға қашып кетті. Париждегі бизнесін тастауға мәжбүр болғандықтан, ол Лионда жаңа бизнес ашты. 1941 жылы Жан "Голланд Парижін" құрды – жер асты желісі, оның Лиондағы тоқыма бизнесі тез арада штаб-пәтерге айналды. Швейцария шекаралық аймағына кіру-шығуға рұқсат алу үшін ол 1942 жылдың соңында Аннесиде екінші тоқыма дүкенін ашты. "Голланд Парижі" дін немесе нәсіл бойынша қуғынға ұшыраған адамдарға, одақтас ұшқыштарға және Голландия үшін маңызды тұлғаларға Швейцария және Испания арқылы қашуға көмектесетін ең ірі және табысты жер асты желілерінің біріне айналды. Бұл қашу жолы құжаттарды контрабандаға салу үшін де пайдаланылды. Нидерландыда бұл байланыс желісі "Швейцариялық жол" деп те белгілі болды. Өркендеген кезеңінде осы жер асты желісіне 300-ге жуық адам қатысты, олардың шамамен 150-і тұтқындалды. 40 адам қаза тапты немесе тұтқындықтан туындаған аурудан қайтыс болды, оның ішінде Парижден қашуды үйлестіруге көмектескен әпкесі де бар. Бұл қашу жолы француз қарсыласының күшін арттырды және 1080-нен астам адамды, оның ішінде 800 голландтық еврейді және 112-ден астам құлаған одақтас ұшқышын құтқаруға септігін тигізді. Жан Францияның ең ізделіміндегі жер асты көшбасшыларының бірі болды, оны ұстау үшін Гестапо бір кезде бес миллион франк сыйақы ұсынды.

Тұтқындалу

1944 жылдың ақпан айында француз полициясы жас хабаршы қызды тұтқындап, гестапоға тапсырды. Оның өзімен бірге Голландиялық Париж ұйымының мүшелерінің аттары мен мекенжайлары жазылған дәптер болған. Ережеге қайшы, оны бір күзетші суға батырып, көк суға дейін басынан ұстап, қатыгездікпен сұраққа тартып, жақып қалдырды. Азаптаулардың нәтижесінде ол жер асты желісінің маңызды мүшелерінің көптеген есімдерін айтты. Осының салдарынан Голландиялық Париж ұйымының көптеген мүшелері тұтқындалды (толық мәліметтерді Suzanne Hiltermann Souloumiac еңбегінен қараңыз). Дәптерде Жаңылдың әпкесі Габриэль Вайднердің есімі де тізілген. Ол гестапо тарапынан тұтқындалып, Париждегі Фресне түрмесіне қамалды, себебі оның серіктері оны босатуға тырысады деп күтілді. Фреснеде оған жақсы қарады, бірақ бұл амал жұмыс істемеген соң, Германиядағы Равенсбрюк концлагеріне жіберілді. Орыстар босатқаннан кейін бірнеше күн өткен соң, дұрыс тамақтанбау салдарынан қайтыс болды. Оккупация кезінде Жан француз жандармериясы және француз милициясы, соның ішінде швейцариялық шекара полициясы тарапынан тұтқындалды. Француз жандармериясы оны қатты ұрып-сапқылады, бірақ дәлел жетіспегендіктен кейін босатуға мәжбүр болды. Тулузада милиция оны тағы бір тұтқындағанда, ол азапталды, бірақ гестапоға тапсырудан бұрын қашып үлкерді. Гестапо оны ешқашан қолға түсіре алмады.

Соғыстан кейін

1944 жылдың қарашасында Франция азат етілгеннен кейін Вейднерді королева Вильгельмина Лондонға шақырып, "Голландиялық Париж" қашу жолы және Франция мен Бельгиядағы голландиялық азаматтардың жағдайы туралы баяндауын сұрады. Сол жылы ол Голландия қарулы күштерінің капитаны атанды, одан кейін Парижде орналасқан Голландия қауіпсіздік қызметін басқарды. Оның қызметі Франция мен Бельгиядағы голландиялық азаматтарды тексеруді және немістермен ынтымақтасқандарды анықтауды жүзеге асырды. Ұлттық қауіпсіздік бюросы, Әділет министрлігі және Париждегі Голландия елшілігі Голландия қауіпсіздік қызметіне қатысты құқықтарды талап етті. Сондықтан, оның кімге бағынысты болғаны толыққанды анықталған жоқ. 1946 жылдың ортасында Жан Нидерланд үкіметі тарапынан күтпеген жерден жұмыстан босатылып, оларға осы лауазымға кәсіби полицейдің қажеттігін айтты. Қауіпсіздік қызметіндегі жұмысынан кейін ол нормалды өмірге оралып, импорт-экспорт тоқыма бизнесіне қайта кірісті. 1955 жылы ол Америка Құрама Штаттарына эмиграциялап, ақырында Калифорнияда қоныстанды, онда 1958 жылдан бастап әйелі Наомимен бірге денсаулыққа пайдалы тағамдар дүкендерінің желісін жүргізді.

Тану

Соғыстағы еңбегі үшін Вайднер АҚШ-тың "Алтын пальмасымен" Бостандық медалімен, Британ империясы орденінің құрметті офицері және Голландияның "Оранж-Нассау" орденінің офицері атанды. Француз үкіметі оны "Croix de Guerre" және "Résistance" медалімен, сондай-ақ "Почетты легион" орденімен марапаттады. Бельгия үкіметі оны Леопольд орденінің офицері етіп тағайындады. 1993 жылы Вашингтондағы АҚШ Холокост мемориалдық мұражайының ашылуында ол құтқарушыларды еске алу мақсатында шам жаққан жеті адамның бірі болып таңдалды. Израиль үкіметі Вайднерді Яд Вашемдегі Израильдің Ұлттық Холокост мемориалында "Ұлттар арасындағы Адал" атандырды, оның құрметіне "Адалдар даңғылындағы" Еске алу төбесінде ағаштар отырғызылды.