Кіріспе

Карл Фридрих Рейнхард Шер (1863–1928) – Германия императорлық әскери-теңіз флотының адмиралы. Шер 1879 жылы офицерлік курсант ретінде теңіз флотына қосылып, шендер бойынша өсіп, крейсерлер мен линкорларды, сондай-ақ құрлықтағы жоғары лауазымды қызметтерді басқарды. Бірінші дүниежүзілік соғыс басталған кезде Шер Ашық теңіз флотының II ұрыс эскадрильясының командирі болды. Кейін ол III ұрыс эскадрильясының басшылығын қабылдады, ол флотың ең жаңа және ең қуатты линкорларынан тұрды. 1916 жылдың қаңтарында адмирал шеніне көтеріліп, Ашық теңіз флотының басқаруын иеленді. Шер 1916 жылдың 31 мамыры мен 1 маусымы аралығында Ютландия шайқасында неміс флотын басқарды, бұл тарихтың ең ірі теңіз шайқастарының бірі болды. Шайқастан кейін Шер одақтастарға қарсы шексіз су асты кемелері соғысын қолдаушыларға қосылды, бұл қадамға кейіннен кайзер рұқсат берді. 1918 жылдың тамызында Шер әскери-теңіз штабының бастығы болып тағайындалды; адмирал Франц фон Хиппер оны флотың қолбасшысы ретінде алмастырды. Олар бірлесіп Ұлыбританияның Ұлы флотына қарсы соңғы шайқасты жоспарлады, бірақ соғыстан шаршаған теңізшілер жаңалықты естіп бүлік көтерді, нәтижесінде операция тоқтатылды. Шер соғыс аяқталғаннан кейін зейнетке шықты. Қатаң тәртіпті ұстанатын Шер теңіз флотында қатал сыртқы келбеті үшін «темір бетперделі адам» деп танымал болды. Ол орта таптан шыққан, бұл оның теңіз мансабына кедергі келтірді, өйткені императорлық теңіз күштері бай отбасылармен басым болды. Рейнхард Шер 1879 жылдың 22 сәуірінде 15 жасында кадет ретінде теңіз флотына қабылданды. Оның алғашқы теңіздегі қызметі желкенді фрегатта болды. Niobe кемесімен алғашқы саяхаты 1879 жылдың маусымынан қыркүйегіне дейін созылды. Саяхат барысында ол навигация және инженерлік іске үйренді. Қыркүйекте Германияға оралғаннан кейін Шер офицерлік білімін жетілдіру үшін Кильдегі теңіз мектебіне жіберілді. 1879 жылы кадеттік бағалауда «қанағаттанарлық» баға алды, бірақ келесі жылы теңіз кадетінің емтиханында сыныпта екінші орынды иеленді. Теңіз мектебін бітіргеннен кейін Шер алты айлық арнайы оқу бағдарламасына қатысты, ол оқ-дәрілер, торпеда соғысы және жаяу әскер дайындығына арналған. Содан кейін ол герман теңіз флотына тағайындалды және Шығыс Африка эскадрильясына ауыстырылды; оның осы бөлімдегі алғашқы кезеңі 1884 жылдан 1886 жылға дейін созылды. Ол фрегат экипажына тағайындалды, онда лейтенант шеніне ие болды. Сондай-ақ, Африкада маңызды байланыстар жасады; оның достарының арасында кейіннен Ашық теңіз флотының қолбасшысы болған лейтенант Хеннинг фон Хольцендорф болды. 1886 жылы Германияға оралғаннан кейін Шер 1888 жылдың қаңтар айынан мамыр айына дейін торпедалық жаттығуларға қатысты. 1888 жылдың мамырында Шер Шығыс Африка эскадрильясына корветке торпеда офицері ретінде қайта оралды. Бұл кезең 1890 жылдың жазының басына дейін созылды, содан кейін Шер Германияға оралды, онда ол Кильдегі Торпеда зерттеу командасында нұсқаушы болып жұмыс істеді. Осы уақытқа дейін Шер торпеда саласындағы маман ретінде танымал болды. Кильде болған кезінде Шер Альфред фон Тирпицпен танысты, ол оның біліктілігін бағалады. 1897 жылы Тирпицтің императорлық теңіз кеңсесінің мемлекеттік хатшысы болып тағайындалуынан кейін, ол Шерді Рейхсмаринеамтқа (RMA) Торпеда бөлімінде жұмыс істеуге ауыстырды. 1905 жылы Шер Kapitän zur See шеніне көтеріліп, 1907 жылы ұрыс кемесінің басшылығын қабылдады, бұл лауазымды екі жыл бойы атқарды. 1909 жылдың 1 желтоқсанындағы есеп Шерді жоғарылатуға ұсынды; ол Ашық теңіз флотының қолбасшысы адмирал Хольцендорфтың штаб бастығы болды, оның астында Шер SMS Prinzess Wilhelm крейсерінде қызмет еткен. Шер Хольцендорфтың штабында қызмет еткеннен кейін алты айдан кем уақыт өткен соң, 47 жасында флаг шеніне жетті. Ол 1911 жылдың соңына дейін штаб бастығы лауазымын атқарды, содан кейін Тирпицтің басшылығымен RMA-ға қайта тағайындалды. Мұнда ол 1912 жылға дейін Бас теңіз департаментінің бастығы лауазымын атқарды.

Бірінші дүниежүзілік соғыс

1913 жылғы 9 желтоқсанда Шеер вице-адмирал дәрежесіне көтерілді. Ол 1915 жылдың қаңтарына дейін II ұрыс эскадрильясында қызмет етті, осы кезде Бірінші дүниежүзілік соғыс басталды. Содан кейін ол III ұрыс эскадрильясының басшылығын қабылдады, ол неміс флотындағы ең қуатты линкорлардан – «Дредноут» және «Эс» кемелерінен тұрды. Шеер британ жағалауына шабуылдар жасауды ұсынды, осылайша сандық артықшылығы бар британдық флоттың бір бөлігін алдап, неміс флотымен жеңілуге мүмкіндік беруге болатын еді. Ол адмирал Фридрих фон Ингенольды тым сақ болды деп қатты сынады. Адмирал Хьюго фон Поль оны флоттың қолбасшысы ретінде алмастырды. Поль өте сақ адам болды; 1915 жылдың қалған бөлігінде ол Хельголандтан 120 теңіз милінен аспайтын бес нәтижесіз флоттық операция жүргізді.

Ашық теңіз флотының командалығы

Вице-адмирал Шеер 1916 жылдың 18 қаңтарында Поль ауруына байланысты лауазымын жалғаса алмай қалғаннан кейін, Жоғары теңіз флотының бас қолбасшысы болды. Осы лауазымға тағайындалғаннан кейін Шеер Солтүстік теңіздегі теңіз соғысының басшылық қағидаларын жазды, онда оның стратегиялық жоспарлары баяндалған. Оның басты идеясы – Ұлы флотқа күшті қысым жасау, U-кемелерінің белсенділігін және дирижабльдердің шабуылдарын күшейту, сондай-ақ флотының жиі шығуларын ұйымдастыру болды. Ұлы флот алыс блокададан бас тартып, неміс флотына шабуыл жасауға мәжбүр болады; Кайзер 1916 жылдың 23 ақпанында бұл меморандумды бекітті. Кайзердің мақұлдауынан кейін Шеер флотыны одан да агрессивті пайдалана алды. 1916 жылдың 24 сәуірінде Кайзер шектеусіз су асты кемелері соғысын тыйым салғаннан кейін, Шеер Атлантикадағы барлық U-кемелеріне Германияға қайтуға және саудаға шабуыл жасауды тоқтатуға бұйрық берді. Шеер су асты кемелерін флотты қолдау үшін пайдалануды жоспарлады, оларды британдық теңіз базаларының жанына орналастыруды көздеді. U-кемелері вице-адмирал Франц фон Хиппердің басшылығындағы I-шабуыл тобының крейсерлерінің бомбалауынан кейін порттардан шығып бара жатқан британдық күштерді тоқтатып, оларға шабуыл жасауға тиіс болды. Шеер операцияны 17 мамырға жоспарлады, бірақ өткен айда крейсерге келген зақым және III ұрыс эскадрильясының бірнеше линкорларындағы конденсатордың істен шығуы операцияны кейінге жылдырды, нәтижесінде ол 31 мамырға ауыстырылды.

Ютландиядан кейінгі кезең

Шайқас аяқталғаннан кейін Шир "Кайзер" үшін ұрыстың бағасын жазып, Атлантикадағы шектеусіз су асты кемелері соғысын қайта бастауға қатты шақырды. Ол Ұлыбританияны жеңудің жалғыз жолы осы деп мәлімдеді. Шир жылдың қалған бөлігін теңіз командасымен осы мәселені талқылауға арнады. Ақырында, Шир және оның жақтастары жеңіске жетті және 1917 жылдың ақпан айында шектеусіз су асты кемелері кампаниясы қайта басталды. Шир тек қана су асты кемелері Британияны жеңе алады дегенге сенгеніне қарамастан, су бетіндегі флотты пайдалануды жалғастырды. 1916 жылдың 18-19 тамызында Ашық теңіз флоты тағы да адмирал Биттидің шайқас крейсерлері эскадрильясын жеңу үшін әрекет жасады. Корольдік теңіз күштері қайтадан неміс байланысын ұстап алып, Ұлы флотты жіберді. Бірақ бұл жолы Ширдің барлау жұмысы жоспарланғандай өтті және оны Ұлы флоттың жақындап келе жатқаны туралы уақытында ескертті, соның арқасында Германияға кері шегінуге үлкерді. 1917 жылдың соңында Шир флоттың жеңіл күштерін Солтүстік теңізде Норвегияға баратын британдық конвойларға шабуыл жасау үшін қолданды. Бұл британдықтарды конвойларды сүйреу үшін соғыс кемелерін жіберуге мәжбүр етті, ал Ширге Ұлы флоттың бірнеше соғыс кемелерін оқшаулап жою мүмкіндігі туды. 1918 жылдың 23 сәуірінде Шир бүкіл Ашық теңіз флотын конвойлардың бірін ұстауға жіберді. Алайда, Хиппердің шайқас крейсерлері конвойдың жолын бірнеше рет кесіп өтті, бірақ ешқандай кемелерді таба алмады; кейіннен неміс барлау қызметі конвойдың Британиядан қозғалатын күнін дұрыс есептемегені анықталды. Неміс флоты оңтүстікке бұрылып, сағат 19:00-ге қарай Солтүстік теңіз базаларына жетті.

Әскери-теңіз штабының бастығы

1918 жылдың маусым айында Шеерге адмирал Холтцендорфтың денсаулығының нашарлауы оған әскери-теңіз штабының бастығы лауазымында ұзақ қалмауына себеп болатыны хабарланды. 28 шілдеде Шеерге Холтцендорфтың отставкаға кету туралы өтінішін кайзер қабылдағаны туралы хабарланды. Екі аптадан кейін, 1918 жылдың 11 тамызында Шеер әскери-теңіз штабының бастығы болып тағайындалды; оның бағыныштысы Франц фон Хиппер оның орнына Жоғары теңіз флотының қолбасшысы болды. Келесі күні Шеер фельдмаршал Пол фон Гинденбург пен генерал Эрих Людендорфпен соғыстың нашарлап бара жатқан жағдайын талқылау үшін кездесті. Үшеуі де Германияның жеңісіне жалғыз үміт – U-боттар кампаниясы екеніне келісті, себебі неміс әскері қорғанысқа көшкен еді. Содан кейін Шеер U-боттарды көптеп салу үшін жедел бағдарлама ұсынды. Ол 1918 жылдың соңғы тоқсанында кем дегенде 16 қосымша U-бот салуды талап етті. Бұл көрсеткіш 1919 жылдың үшінші тоқсанына дейін айына кем дегенде 30-ға дейін өсуі керек еді. Жалпы жоспарда 376-дан 450-ге дейін жаңа U-боттар салу көзделді. Алайда, неміс теңіз тарихшысы Холгер Гервиг бұл бағдарламаның «ішкі және шетелде әсер етуге бағытталған үлкен үгіт-насихаттық шара» екенін айтты. Қазан айында, соғыстың көп бөлігі жоғалғаннан кейін, Шеер мен Хиппер британдық Ұлы флотқа шабуыл жасау үшін соңғы ірі флоттық жорықты жоспарлады. Шеер британдық теңіз күштеріне мүмкіндігінше көп зиян келтіруді және Германия үшін жақсы келісім шарттарын алуды көздеді, тіпті теңіз күштеріне қандай шығын келсе де. Жоспарға жеңіл крейсерлер мен эсминецтердің бір уақытта екі бағытта шабуыл жасауы кірді – бірі Фландрияға, екіншісі Темза сағасындағы кемелерге; бес ұрыс крейсері Темзаға шабуылға қолдау көрсетуі керек еді, ал дредноуттар Фландрия жағалауында қалуы керек еді. Екі шабуылдан кейін флот голланд жағалауында шоғырланатын және онда Ұлы флотпен кездесуі керек еді. Алайда, Вильгельмсхавенде флот жиналғанда, соғыстан шаршаған теңізшілер жаппай дезертирлікке көшті. «Фон дер Танн» және «Дерффлингер» кемелері Вильгельмсхавеннің ішкі порты мен рейдті бөліп тұрған шлюздер арқылы өткенде, екі кемеден де 300-ге жуық теңізші жағаға секіріп, жоғалып кетті. 1918 жылдың 24 қазанында Вильгельмсхавеннен шығуға бұйрық берілді. 29 қазан түннен бастап бірнеше соғыс кемесіндегі теңізшілер көтеріліс жасады; III эскадрильяның үш кемесі якорь көтеруден бас тартты, ал соғыс кемелерінде саботаж актілері жасалды. Ашық көтеріліс күшейген соң, шығуға бұйрық кері алынды және жоспарланған операция тоқтатылды. Көтерілісті басуға тырысып, Жоғары теңіз флотының эскадрильялары таратылды. Олар келесі жылы ағылшын тіліне аударылды. 1920 жылдың қазан айында біреу Шеердің үйіне кіріп, оның әйелі Эмилиді, қызметшісін өлтіріп, қызы Эльзені жарақаттады. Содан кейін ол адам жертөледе өз-өзіне қол жұмсады. Оқиғадан кейін Шеер оңашалыққа кетті. Ол өзінің өмірбаянын «Vom Segelschiff zum U Boot» (Желкенді кемеден су асты кемесіне дейін) деп атап, 1925 жылдың 6 қарашасында жариялады. 1928 жылы Шеер Англияда Ютландия шайқасының қарсыласы, флот адмиралы Джелликомен кездесуге шақыруды қабылдады. Алайда, 65 жасында Шеер сапарға шықпай, Марктредвицте қайтыс болды. Ол Веймар қалалық зиратында жерленді. Ауыр крейсер «Адмирал Шеер» Рейнхард Шеердің құрметіне аталды және оның қызы Марианна оны суға түсірді. Кеме Веймар Республикасының рейхсмаринасымен тапсырылып, қаржыландырылып, 1933 жылы суға жіберілді.