Кіріспе

Монументалды құрылым арка нысанында, ағаш кесіндісі

Триумф аркасы – жолды кесіп өтетін, бір немесе бірнеше аркалы өткелдері бар, көбінесе дербес тұратын монументалды құрылым. Ең қарапайым түрінде триумф аркасы екі массивті тіреу арқасымен байланысқан, әдетте мүсін орнатылатын немесе естелік жазулары бар жалпақ антаблетура немесе аттикпен көмкерілген. Негізгі құрылымды көбінесе ою-өрнектер, мүсіндік бейнелер және арнаулар безендіреді. Күрделі триумф аркалары бірнеше аркаға ие болуы мүмкін, ал тетрапилон төрт бағытқа қарайтын өткелдерге ие. Триумф аркасы – ежелгі Рим сәулетінің ең ықпалды және ерекше типтерінің бірі. Римдіктердің өзі ойлап тапқан, аркалар мен күмбездерді жасаудағы шеберлігін пайдаланған Рим триумф аркасы жеңіске жеткен генералдарды немесе жаңа колониялардың құрылуы, жол немесе көпір салу, императорлық отбасының мүшесінің қайтыс болуы немесе жаңа императордың билікке келуі сияқты маңызды қоғамдық оқиғаларды еске алу үшін қолданылды. Археологтар Римнің нағыз жеңісін атап өту үшін салынған "триумф аркасын", Рим Сенатының әскери жеңістен кейін жариялаған салтанатты шеруін, императорлар өздерін мақтану үшін салған "естелік арканы" немесе "құрмет аркасын", және әдетте қала қабырғаларында орналасқан, тек салтанатты қақпалар болып табылатын аркаларды ажыратады. Бірақ бұл топтар көбінесе шатастырылады. Көбінесе Римнің триумф аркалары бастапқыда ағаштан және басқа уақытша материалдардан жасалып, кейін таспен ауыстырылды; ежелгі заманға жеткендердің көпшілігі басқа екі топқа жатады. Тит аркасы мен Константин аркасы сияқты Римнің ұлы триумф аркаларының сақталуы, қазіргі күнге дейін көптеген Римнен кейінгі мемлекеттер мен билеушілерді римдіктерді үлгі етіп, өздерінің триумф аркаларын орнатуға шабыттандырды. Рим стиліндегі триумф аркалары әлемнің көптеген қалаларында салынған, соның ішінде Париждегі Триумф аркасы, Санкт-Петербургтегі Нарва триумф аркасы, Лондондағы Марбл аркасы мен Веллингтон аркасы бар. 1820 жылдан бастап аркалар көбінесе естелік қақпалар және соғыс ескерткіштері ретінде салынды, немесе Берлиндегі Бранденбург қақпасы, Нью-Йорктегі Вашингтон скверінің аркасы, Нью-Делидегі Үндістан қақпасы сияқты қала қақпалары. Олар триумф аркаларының үлгісімен жасалса да, соғыс құрбандарын еске алу, азаматтық оқиғаны еске алу (мысалы, елдің тәуелсіздігі) немесе әскери жеңіске немесе генералға құрмет көрсетуге емес, қалаға монументалды кіруге мүмкіндік беру үшін салынды. Сәулетте "триумф аркасы" термині ортағасырлық шіркеудің кіреберісінің үстіндегі аркаға да беріледі, онда роуд орнатылуы мүмкін. Сонымен қатар, "бір үлкен және екі кішкентай есіктің" комбинациясы, мысалы Леон Баттиста Альбертидің Малатестиано ғибадатханасы мен Мантуядағы Сан-Андреа фасадтары.

Римдік жеңіс аркалары

Римдік акведуктар, көпірлер, амфитеатрлар және күмбездер аркалық принциптер мен технологияны қолданды. Римдіктер арка салу әдістерін көршілері этрусктардан алған болуы мүмкін. Этрусктар өз қалаларына кіретін қақпалар немесе порталдар ретінде әсем безендірілген бір ғана аркаларды қолданған; Этруск аркаларының мысалдары Перуджа мен Вольтеррада сақталған. Римдік триумф аркасының екі негізгі элементі – дөңгелек үстіне салынған арка және шаршы антаблетура – ежелгі Грецияда бөлек сәулеттік элементтер ретінде ұзақ уақыт бойы қолданылған, бірақ гректер ғибадатханаларында антаблетураларды қолдануды артық көрген және арканы пайдалануды сыртқы қысымға ұшырайтын, мысалы, қабірлер мен канализация сияқты құрылымдармен шектеген. Римдік триумф аркасы дөңгелек арка мен шаршы антаблетураны біріктіріп, бір ғана тұрған құрылымға айналдырды. Бастапқыда тірек бағаналар арканың сыртқы бетінде таза сәндік элементтерге айналды, ал антаблетура, құрылыс тірегі рөлінен босатылып, арка жасаушылар мүсіндер мен символды, баяндау және сәндік элементтерді қолдану арқылы жеткізгісі келген азаматтық және діни хабарлардың аяғына айналды. Ең үлкен аркаларда көбінесе үш арка бар, орталықтағысы айтарлықтай үлкен. Екі бағытта да өтпелі, көбінесе жол айырысында орналасқан арканың сирек түрі тетрапилон (немесе латын тілінде arcus quadrifrons) деп аталады, өйткені оның төрт бағанасы бар. Римдік мысалдар Ливиядағы Лептис Магнадағы Септимий Севердің аркасы сияқты шамамен кубикалық, бірақ қазіргі мысалдар, мысалы Триумф аркасы, ұзын, анық негізгі беттері мен кішігірім бүйір беттері бар. Ұзын бетінде үш аркасы бар және ұштарында аркасы бар, яғни сегіз бағанасы бар үлгілер октапилон деп аталады. Париждегі Триумф аркасы – оның бір мысалы. «Триумф аркасы» термині қазіргі кезде Рим сенатының дауысымен ерекше көзге түскен римдік генералдарға жеңіс марапаты мен еске алумен байланысты болған сәулет өнерінің бұл түрі деген түсініктен туындайды. Жеңіс мерекесіне арналған ең алғашқы аркалар Рим республикасы кезінде жасалды. Бұл соғыс кезінде жасалатын соғыс ескерткіштері болды. Луций Стеритин б.з.б. 196 жылы Испаниядағы жеңістерін еске алу үшін осындай екі ескерткіш тұрғызғаны белгілі. Б.з.б. 190 жылы Капитолий төбесінде Сципион Африканский тағы бір ескерткіш салған, ал б.з.б. 121 жылы Рим форумында Квинт Фабий Максимус Аллоброгикус тағы бір ескерткіш салған. Бұл құрылымдардың ешқайсысы сақталмаған және олардың сыртқы түрі туралы аз мәлімет бар. Алайда, уақыт өте келе өркендеп, тұрақты сипаттамаларды дамыта бастаған Рим императорлық триумф аркаларының дизайны көрерменге бірқатар хабарларды жеткізуге арналған. Арканың ою-өрнегі жеңіске жетудің және жеңімпаздың тұрақты еске салушысы ретінде қызмет етуді көздеді. Ол аллегорияға қарағанда нақты бейнелерге көбірек көңіл бөлді. Алмасуы мәрмәр бағаналармен, ал іргетастары мен төбелері сәнді кәрниздермен безендірілген. Скульптуралық тақталарда жеңістер мен жетістіктер, жеңімпаздың іс-әрекеттері, жаудың қолға түскен қару-жарағы немесе жеңіс шеруі бейнеленген. Спандерелдерде әдетте ұшатын Жеңіс бейнеленген, ал төбешікте жиі жеңімпазды атау және мадақтау жазбасы жазылған. Сондай-ақ, іргетастар мен ішкі жолдар рельефтермен және бос тұрған мүсіндермен безендірілген. Қақпақ сандықтармен әшекейленген. Кейбір триумф аркаларының үстінде мүсін немесе императорды немесе генералды квадригада бейнелейтін мүсіндер тобы болған. Алайда, қайта өрлеу дәуірі басталғанда ғана билеушілер өздерінің жеңіске жету аркаларын салып, Рим мұрасымен жүйелі түрде байланысуға тырысты. Мүмкін ең алғашқы үлкен рекреация – бұл 1470 жылы Арагонның Альфонсо V патшалығынан корольдікті басып алуды еске алу үшін 1470 жылы Неапольдегі Кастель Нуовода орнатылған «Арагон доғасы», бірақ кейінірек Порта Капуана сияқты бұл қамалға кіретін қақпаның жаңа қасбеті болды. XVI ғасырдың аяғында триумф аркасы сарай театрымен, мемлекеттік сән-салтанатпен және әскери бекіністермен тығыз байланысты болды. Жеңіс аркасының мотиві де қала әкімдіктері мен шіркеулер сияқты қоғамдық ғимараттардың қасбетіне енгізілген. Патшалық сарайлардың кіреберісінде латта мен гипстен жасалған уақытша жеңіс аркалары орнатылған. Римдік жаулап алушылар үшін орнатылған жеке аркалардан айырмашылығы, Ренессанс билеушілері жиі қатар аркалар салған, олардың арқылы шерулер ұйымдастырылған. Олар адамдардың қозғалысы үшін кеңістік...