Кіріспе
Испанияның премьер-министрі 1923-1930 жылдар аралығында. Мигель Примо де Ривера и Орбанеха, Эстелланың 2-ші маркизі, GE (8 қаңтар 1870 – 16 наурыз 1930), испан диктаторы және әскери шенеунігі, Бурбон монархиясының соңғы жылдарында, 1923-1930 жылдар аралығында Испанияның премьер-министрі болды. Ол Андалусия аристократтарының, жер иелері отбасында дүниеге келген. Оның алғашқы отты сынағы 1893 жылғы қазан айында Кабреризас-Алтаста болған, оны «Маргалло соғысы» деп атады. Ол әскери шендерді жоғарылатып, бригадир-генерал (1911), дивизия генералы (1914) және генерал-лейтенант (1919) атағына ие болды. Валенсия, Мадрид және Барселона әскери аймақтарының әкімшісі қызметін атқарып, Африкадан әскери күштерді шығаруды қолдағандығымен көзге түсті. Реставрация режимінің дағдарысы кезінде, әсіресе Риф соғысындағы жеңілістерден кейін туған саяси тұрақсыздық пен Пикассо ісі бойынша жүргізілген тергеулердің салдарынан, Примо де Ривера 1923 жылдың 13 қыркүйегінде король Альфонсо XIII-ке жақын «африкалық» генералдардың тобының көмегімен әскери төңкеріс жасады. Төңкеріс монархтың келісімімен жүзеге асты, және Примо де Ривераға үкімет құру тапсырылды. Ол 1876 жылғы конституцияны тоқтата тұрып, әскери жағдай режимін енгізді. Оның диктаторлық билігі авторитарлық ұлтшылдық пен популизммен сипатталды. Примо де Ривера бастапқыда 90 күн ғана билік ететінін мәлімдеді, бірақ ол әскери директорияны басқарып, билікте қалуды жөн көрді. 1925 жылғы желтоқсанда Альхусемасқа түскеннен кейін Рифтік отаршылдыққа қарсы қозғалыс тоқтатылды, ол азаматтық директорияны құрды. 1927 жылдан бастап инфрақұрылымға мемлекеттік қаражат жұмсала бастады және «Campsa» мұнай компаниясы сияқты мемлекеттік монополиялар құрылды. Экономикалық жағдай нашарлағаннан кейін ол көптеген генералдарының қолдауын жоғалтты және 1930 жылдың қаңтарында инфляция мен халық арасындағы наразылықтың күшеюіне байланысты отставкаға кетті. Екі айдан кейін шетелде қайтыс болды. Оның Хосе Антонио және Пилар сияқты балалары фашистік лидерлерге айналды.
Miguel Primo de Rivera y Orbaneja, 2nd Marquis of Estella, GE (8 January 1870 – 16 March 1930), was a Spanish dictator and military officer who ruled as prime minister of Spain from 1923 to 1930 during the last years of the Bourbon Restoration. He was born into a landowning family of Andalusian aristocrats. He met his baptism by fire in October 1893 in Cabrerizas Altas during the so called Margallo War. He moved up the military ladder, promoted to brigadier general (1911), division general (1914), and lieutenant general (1919). He went on to serve as administrator of the Valencia, Madrid, and Barcelona military regions, distinguishing himself as a voice in favour of military withdrawal from Africa. During the crisis of the Restoration regime, specifically upon political turmoil in the wake of setbacks in the Rif War and the ensuing spillover of the enquiries of the Picasso file, Primo de Rivera staged a military coup d'état on 13 September 1923 with help from a clique of Africanist generals close to King Alfonso XIII. The coup enjoyed the acquiescence of the monarch, and Primo de Rivera was ensuingly tasked to form a government. He thereby proceeded to suspend the 1876 constitution and establish martial law. His dictatorial rule was marked by authoritarian nationalism and populism. Primo de Rivera initially said he would rule for only 90 days; however, he chose to remain in power, heading a military directorate. In December 1925, after the Alhucemas landing ended Rifian anti colonial resistance, he installed a civil directory. From 1927 a policy of public spending on infrastructures was pursued and state monopolies such as oil company Campsa were created. Once economic tailwinds diminished, he lost the support of most of his generals, and he was forced to resign in January 1930 amid increasing inflation and civic unrest, dying abroad two months later. Some of his children, such as José Antonio and Pilar, went on to become fascist leaders.
Алғашқы жылдар
Мигель Примо де Ривера Жерес де ла Фронтерадағы жер иелерінен шыққан әскери отбасында дүниеге келді. Оның әкесі зейнеткер полковник болған. Оның інісі Фернандо Мадридте генерал-капитан және кейін Эстелланың бірінші маркизі атанды. Фернандо 1875 жылы конституциялық монархияны қайта орнатуға қатысқан қастандыққа қатысып, құлпыраған Бірінші Республиканы аяқтады. Оның ұлы атасы Бертран Примо де Ривера (1741–1813) – Наполеон Бонапартқа қарсы испан халқының қарсыласуының батыр генералы болды. Жас Мигель Джеральд Бренан айтқандай, "Еуропадағы ең аштық көріп, ең зорлық-зомбылыққа ұшыраған шаруаларға" билік еткен "арақ ішіп, босаңдыққа беріліп, жылқыға құмар аристократияның" бір бөлігі ретінде өсті. Әскери карьераны таңдамас бұрын тарих және инженерияны оқыған ол Толедодағы жаңадан ашылған Бас әскери академияға қабылданды және 1884 жылы бітірді.
Әскери мансап
Армиядағы мансабы оған Марокко, Куба және Филиппиндегі отаршылдық соғыстарда кіші офицер рөлін берді. Содан кейін ол бірнеше маңызды әскери лауазымдарды, соның ішінде Валенсия, Мадрид және Барселонаның генерал-капитаны болды. Марокконың солтүстігіндегі Риф аймағындағы берберлерге қарсы шайқастарда ол батылдық пен бастамашылық танытты, және үнемі жоғарылаулар мен марапаттар алды. Примо де Ривера Испания Солтүстік Африкадағы колониясын ұстап тұра алмайтынына сенімді болды. Көп жылдар бойы үкімет бербер көтерілісшілерін басуға тырысты, бірақ табысқа жетпей, адам өмірін және ақшаны ысырап етті. Егер Испания колонияны бағындыра алмаса, Испанияның Мароккосы деп аталатын жерінен кетуі керек деген қорытындыға келді. Ол Куба мен Филиппинмен таныс болды, соңғысында Филиппин революциясы кезінде Эмилио Агиналдоға қарсы лагерьтің көмекшісі болды және Биак-на-Бато келісімінен кейін Гонконгтағы филиппиндік қуғын-сүргіншілермен бірге тұтқынға алынды. 1898 жылы ол испан-американ соғысындағы жеңілісті көрді, бұл оның ұлы империясының құлауына әкелді. Бұл жеңіліс көптеген испандықтарды, Примо де Ривераны қоса алғанда, ренжітті. Олар тәртіпті сақтай алмайтын, елдегі экономикалық дамуды қамтамасыз ете алмайтын және Испанияның императорлық даңқының қалдықтарын сақтай алмайтын саясаткерлер мен парламенттік жүйені сынады. Примо де Ривера өзінің ағасымен бірге Соғыс министрлігінде қызмет ету үшін Мадридке келді. Ол өзінің махаббаттағы жеңістерімен танымал болғандықтан, жас кезінде Херестегі алаңсыз күндеріне қайта оралды. Содан кейін 1902 жылы жас испаниялық кубалық Касильда Саэнс де Эредиаға үйленді. Олардың некелері бақытты болды, Касильда Фернандо дүниеге келгеннен кейін 1908 жылы қайтыс болғанға дейін алты балаға әке болды. Кейіннен 1909 жылы Францияға, Швейцарияға және Италияға әскери тапсырмамен жіберілді. Британдық тарихшы Хью Томас былай деді: "Ол апталар бойы тынымсыз жұмыс істеп, содан кейін цигандармен билеу, ішу және махаббат жасау үшін жоғалып кететін. Оны Мадрид көшелерінде опералық плащқа оранып, бір кафеден екіншісіне бара жатқанда көруге болар еді, үйге келген соң кейде тіпті мас күйде, таңертең алып тастауға тура келетін, сөйлеуге құштар және кейде мас хабарлама жариялайтын". 1909-1923 жылдар аралығында Примо де Ривераның мансабы өркендеді, бірақ ол елдің тағдырына көңілі толады. Ол 1911 жылдың қазан айында Керт жорығында Сан-Фернандо атқыштар полкінің полковнигі болып жүрген кезде жарақат алды. Испанияның Мароккосына оралғаннан кейін 1911 жылы генерал-майор болып тағайындалды, бұл Генералдық академияның түлегі алғашқы рет алған осындай жоғарылау болды. Алайда, 1909 жылы Барселонадағы трагикалық аптада әлеуметтік революция қысқа уақытқа қайта жаңғырды. Армия Мароккодағы екінші Риф соғысына әскери қызметке шақырғаннан кейін Каталониядағы радикалды республикашылар мен анархистер жалпы ереуіл жариялады. Үкімет әскери жағдай жариялағаннан кейін зорлық-зомбылық басталды. Дінге қарсы көтерілісшілер шіркеулер мен монастырларды өртеп жіберді, социалистер мен анархистер Испанияда түбегейлі өзгерістерді талап еткенде, жағдай шиеленісті. Үкімет өзін де, елді де реформалай алмады, наразылық күшейді. 1918 жылдан кейін Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі экономикалық қиындықтар Испаниядағы әлеуметтік тәртіпсіздікті күшейтті. Конституциялық монархияның тұсында Кортес (Испания парламенті) Испанияның жұмыссыздығына, жұмысшылар ереуіліне және кедейлігіне ешқандай шешім таба алмады. 1921 жылы испан армиясы Мароккодағы Annual шайқасында күйреп, әскерилердің Солтүстік Африка саясатын күмәнді етті. 1923 жылы Кортес депутаттары король Альфонсо XIII және қарулы күштердің осы апатқа жауаптылығын тексеруді талап етті. Әскердегі сыбайлас жемқорлық туралы қауесет тарады.
Диктатураның орнауы
1923 жылғы 13 қыркүйекте Барселонада генерал-капитан Мигель Примо де Ривера бастаған наразы әскерилер парламенттік үкіметті құлатты, осының нәтижесінде Примо де Ривера өзін диктатор деп жариялады. Ол әдеттегі әсем тілімен халыққа төңкеріс туралы түсіндіретін манифест жариялады. Парламент мүшелерінің өзіне жасаған шабуылдарына ашуланған Альфонсо патша, Примо де Ривераны премьер-министр етіп тағайындау арқылы оған заңдылық беруге тырысты. Примо де Ривера төңкерісін ақтау үшін былай деді: "Біздің мақсатымыз – Испанияның конституциялық өмірінде қысқа үзіліс жасап, ел саяси ұйымның нашарлықтарынан таза адамдарды ұсынғанда оны қайта орнату". Басқаша айтқанда, ол ескі саясаткерлер Испанияны қиратқанына, олардың патриотизм мен ұлтшылдықтан гөрі жеке мүдделерін ойлағанына сенді. Көптеген солшылдар диктатураға қарсы болғанымен, кейбір азаматтар Примо де Ривераны қолдады. Олар елдегі дүрбелең мен экономикалық қиындықтардан шаршап, әскери қолдаумен елін дұрыс жолға қоя алатын күшті басшыға үміттенді. Ал басқалары парламенттің таратылғанына ашуланды. Испанияны аралап жүргенде, оның құмарлықпен айтқан сөздері оның испан патриоты екенін көрсетті. Ол диктатураны саясаткерлердің тудырған дау-дамалын жою үшін жеткілікті уақытқа сақтап қалуды ұсынды. Осы уақыт аралығында ол мемлекеттік құралдарды қолданып экономиканы жаңғыртуға және жұмысшы табының проблемаларын жеңілдетуге тырысты. Примо де Ривера өзін президент етіп тағайындаған сегіз әскериден тұратын жоғарғы дирекция құрды. Одан кейін ол әскери жағдай режимін жариялады және провинциялардағы азаматтық шенеуніктерді қызметтен босатып, олардың орнына орта буын офицерлерін тағайындады. Кортестің мүшелері патшаға шағымданғанда, Альфонсо оларды қызметтен босатып, Примо де Ривера конституцияны тоқтата тұрып, заң шығару органын таратып жіберді. Ол сондай-ақ Баск провинциялары мен Каталонияны Испаниядан тәуелсіз етуді қалаған сепаратистерді де басып тастады. Кейбір күмәндеріне қарамастан, көрнекті испан философы және зиялысы Хосе Ортега и Гассет былай деп жазды: Дегенмен, Мигель де Унамуно және Висенте Бласко Ибаньес сияқты басқа зиялылар режимді сынап, елден қуылды. Диктатор өзінің билігінің алғашқы жылдары бірқатар табыстарға қол жеткізді. Олардың ішіндегі ең маңыздысы – 20 ғасырдың басынан бері жаралы болып келген Марокко мәселесі. Примо де Ривера көтерілісті жеңу үшін жеткілікті ресурстар болмаса, колонияны толығымен тастауға дайын екенін айтты және испан әскерін кері қайтаруды бастады. Бірақ марокколықтар француз секторына шабуыл жасағанда, француз бен испандықтар 1925 жылы оларға қарсы күресу үшін бірікті. Ол Африкаға барып, әскерлерге жеке басшылық етуге көмектесті, ал 1927 жылы Франко басқарған испан-француз әскерлері жеңіске жетті.
Nevertheless, other intellectuals such as Miguel de Unamuno and Vicente Blasco Ibáñez criticized the regime and were exiled. The dictator enjoyed several successes in the early years of his regime. Chief among them was Morocco, which had been festering since the start of the 20th century. Primo de Rivera talked of abandoning the colony altogether, unless sufficient resources were available to defeat the rebellion, and began withdrawing Spanish forces. But when the Moroccans attacked the French sector, they drove the French and Spanish to unite to crush the defiance in 1925. He went to Africa to help lead the troops in person, and 1927 brought victory to the Franco Spanish forces.
Инфрақұрылымды дамыту
Примо де Ривера сонымен қатар экономикалық жағынан артта қалған елі үшін инфрақұрылым салуға жұмыстанды. Испанияда ол билікке келген кезде автомобильдердің саны аз болды; 1930 жылға қарай Ривера осы санды арттыруды көздеді. Көп жылдар бұрын басталған Барселона метрополитені 1924 жылы ашылды. Оның экономикалық жоспарлаушылары Дуэро және Эбро сияқты өзендердің су электр қуатын пайдалану және суару үшін сумен қамтамасыз ету мақсатында бөгеттер салды. Испанияның кейбір ауылдық аймақтарына алғаш рет электр тогы жеткізілді. Режим Испанияның теміржолдарын жаңартып, испандық темір және болат өнеркәсібінің дамуына көмектесті. 1923-1927 жылдар аралығында сыртқы сауда 300%-ға өсті. Жалпы алғанда, оның үкіметі ұлттық өндірушілерді шетелдік бәсекеден қорғау үшін араласты. Мұндай экономикалық ұлтшылдық негізінен Примо де Ривераның қаржы министрі Хосе Кальво Сотелоның идеясы болды. Испания Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі Еуропаның өркендеуінен пайда тапты, бірақ пайда байлардың үлесіне тиді. Тыныштық, ішінара, диктатураның испан жұмысшыларының мүдделерін қамтамасыз ету тәсілдеріне байланысты болды. Италиядағы Бенито Муссолинидің үлгісін алған Примо де Ривера әртүрлі салалар мен мамандықтарды білдіретін 27 корпорацияны (комитеттерді) ұйымдастыру арқылы басқару мен еңбекті ынтымақтасуға мәжбүр етті. Әр корпорация ішінде мемлекеттік төрешілер жалақы, жұмыс уақыты және еңбек жағдайлары туралы дауларды реттеді. Бұл испандық жұмысшыларға бұрынғыдан да көп ықпал берді және испандық Социалистік жұмысшылар партиясы (PSOE) мен Жұмысшылардың жалпы одағының (UGT) үкіметпен тез арада ынтымақтастық орнатуының себебі болуы мүмкін, ал олардың басшылары жоғарыда аталған комитеттерге қосылды. Режимнің ауқымды қоғамдық жұмыстарды жүргізуі жеке жұмысшыларға да пайда әкелді. Үкімет мұндай жобаларды үлкен мемлекеттік қарыздармен қаржыландырды, Кальво Сотело экономикалық өсімнен туындайтын салықтардың өсуі арқылы олар өтеледі деп мәлімдеді. Жұмыссыздық көбінесе жойылды. Бірақ Примо де Ривера Испанияға тәртіпті қымбатқа бағамен әкелді: оның режимі диктатура болды. Ол баспасөзді цензуралады. Зиялы қауым үкіметке сын айтқанда, ол елдегі ең танымал саяси және әдеби клуб – «Эль-Атинео» клубын жапты. Көбінесе анархистік Ұлттық еңбек конфедерациясы (CNT) заңсыз деп жарияланды және PSOE қолдауысыз ұйым ұйымдастырған жалпы ереуілдер армия тарапынан күшпен таратылды. Барселонадағы сепаратистік көңіл күйді басу үшін режим каталон мәдениетін жоюға тырысты. Католан тілінде шіркеу қызметтерін өткізуге немесе сардана биін билеуге тыйым салынды. Сонымен қатар, диктатордың көптеген экономикалық реформалары кедейлерге көмектеспеді, өйткені мемлекеттік шығындар инфляцияға әкелді, оны байлар оңай жеңе алды. Бұл Испаниядағы байлар мен жұмысшылар арасындағы үлкен табыс айырмашылығына әкелді. Оның патерналистік консервативтілігіне қарамастан, Примо де Ривера реформатордың жеткілікті бөлігі болды және оның саясаты дәстүрлі билік элитасының мүдделеріне қауіп төндіретіндей радикалды болды. Британдық тарихшы Джеральд Бреннанның айтуынша, «Испанияға түбегейлі реформалар қажет болды және ол елдің ең реакциялық екі күші – армия мен шіркеудің рұқсатымен ғана билік ете алды». Примо де Ривера Испанияның ең өзекті мәселесі деп саналған аграрлық реформаны қолға алуға батылы жетпеді, өйткені ол үлкен жер иеленушілердің элитасын қозғайтын еді. Тарихшы Ричард Херр былай деп жазады: «Примо ұйықтаған итті оятпады, әсіресе олар үлкен болса». Примо де Ривера негізінен өзінің реформаларын сақтау және жалғастыру үшін өмір сүруге қабілетті, заңды саяси жүйе құрастырмағаны үшін сәтсіздікке ұшырады. Ол диктатураның мүмкіндігінше қысқа болуын шын жүректен қалаған сияқты және бастапқыда Испания 1876 жылғы Конституциямен және жаңа саяси топпен өмір сүре алады деп үміттенді. Мәселе әскерилердің орнын алмастыратын жаңа азаматтық басшылықты табуда болды. 1923 жылы ол жаңа «саяси емес» партияны, Патриотикалық Одақты (UP) құруға кірісті, ол келесі жылы ресми түрде ұйымдастырылды. Примо де Ривера партия мүшелері ұсақ-түйек саясаттың сыбайлас жемқорлығы мен дау-дамайларынан жоғары екенін, олар өз мүдделерінен жоғары ұлт мүдделерін қоятынын айтқысы келді. Ол Испанияға шынайы қоғамдық пікірді білдіре отырып, идеалды демократияны әкеледі деп ойлады. Бірақ, диктатордың надан наразылығына қарамастан, UP саяси партия болды. Сонымен қатар, бұл ұйымға көп адам құлшыныспен қолдау білдіре алмады. 1925 жылдың 3 желтоқсанында ол әскери директорияны таратып, оны азаматтық тұлғалармен алмастыру арқылы заңды үкіметті қайта орнатуға көшті. Дегенмен, Конституция күшін жойған күйінде қалды және режимге сын көбейді. 1926 жылдың жазында консерватор Хосе Санчес Герра-и-Мартинес басқарылған бұрынғы саясаткерлер Примо де Ривераны қызметтен алып тастау және конституциялық үкіметті қайта орнату үшін корольге қысым жасады. Өзінің халықтық қолдауын көрсету үшін Примо де Ривера UP-ға қыркүйекте референдум өткізуді бұйырды. Дауыс берушілер режимді мақұлдай алатын немесе қалыстай алатын. Дауыс беруге құқылы адамдардың шамамен үштен бірі сайлауға бармады; оған қарамастан, The New York Times бұл нәтижені «рекордтық дауыс беру» деп атады, Испаниядағы бұрынғы сайлаулардан төрт есе көп дауыс берілгенін атап өтті. Басқа БАҚ бұл дауыс беруді «фарс» деп сынады.
Ұлттық жиналыс
Дегенмен, жеңісіне шабыттанған Примо де Ривера конституциялық жобаны әзірлеуге жауапты орган құруға шешім қабылдады. 1927 жылғы 10 қазанда корольдің қатысуымен ол Ұлттық Ассамблеяны ашты. Олар Кортес палатасында отырғанмен, режим тағайындаған ассамблея мүшелері тек Примо де Ривераға кеңес бере алатын. Оларда заң шығару өкілеттігі болған жоқ. 1929 жылы диктатордың нұсқауымен ассамблея, соңында, жаңа конституция жобасын жасады. Оның қағидаларының арасында әйелдерге дауыс беру құқығы берілді, себебі Примо де Ривера олардың саяси көзқарастары саяси радикализмге аз ұшырайды деп есептеді. Ол 1930 жылы өткізілетін кезекті референдумда жаңа конституцияны ел қабылдасын деген ниетте болды.
Биліктен құлау және өлім
Экономикалық өрлеу аяқталғаннан кейін испандар диктатурадан біртіндеп шаршады. Песетаның құны шетел валюталарына қатысты төмендеді, 1929 жылы жақсы емес жиын болды, ал Испанияның импорты экспортының құнынан әлдеқайда асып түсті. Консервативті сыншылар үкіметтің қоғамдық жұмыстарға жұмсаған қаржысын инфляцияның өсуіне кінәлады. Ол кезде ешкім түсінбесе де, жылдың соңғы айлары халықаралық экономикалық құлдырауды бастады, ол 1930 жылдардың Ұлы депрессиясына айналды. Примо де Ривера патша мен қарулы күштердің қолдауын жоғалтқаннан кейін оның диктатурасы құлдырады. Испания әскері оның билікті басып алуын бірауыздан ешқашан қолдамаған, бірақ оның үкімділігіне төзімділік танытқан. Бірақ Примо де Ривера артиллерия корпусының қызметтік өсуіне саясатты араластыра бастағанда, ол жаулық пен қарсылықты тудырды. Режимнің өзін заңдыландыра алмауынан немесе елдің проблемаларын шеше алмауынан алаңдаған патша да қашықтады. Мадрид университетінің құрылысын демеуші болған Альфонсо елдегі студенттер диктатураға және патшаның оны қолдауына қарсы наразылық білдіру үшін көшеге шыққандарын үлкен қорқынышпен бақылады. Бір құпия жазбада Альфонсо Примо де Ривераның би серіктесі ретінде бейнеленген. Дегенмен король Примо де Ривераны қызметтен алуға бел буған жоқ. 1930 жылдың 26 қаңтарында диктатор әскери жетекшілерден оның әлі де қолдауы бар ма екенін сұрады. Олардың салқын жауаптары және патша енді оны қолдамайтынын мойындауы оны екі күннен кейін отставкаға кетуге итермеледі. Примо де Ривера зейнеткерлікке шығып, Парижге көшіп кетті, ол бір жарым айдан кейін, 1930 жылдың 16 наурызында 60 жасында қызба және қант диабетінен қайтыс болды.
Салдары
1930 жылдардың басында, Ұлы депрессия кезінде және одан кейін Батыс әлемінің көп бөлігі сияқты, Испания экономикалық және саяси хаосқа түсті. Альфонсо XIII, Примо де Ривераның қарсыласы болған генерал Дамасо Беренгуерді үкіметке тағайындады. Бұл үкімет конституциялық тәртіпке оралуға жасаған тынысы сәтсіз аяқталды. Әртүрлі президенттік үміткерлер диктатураны қолдап, абыройын жоғалтқан монархтың заңдылығын қайта орнатуға тырысты. Соңында, 1931 жылдың 12 сәуірінде жергілікті сайлаулар тағайындалды. Жалпы дауыс беруде монархистік партиялар жеңіске жеткенімен, республикалық үміткерлер қалалық орталықтарда басымдыққа ие болды, Мадрид пен Барселонаны қоса алғанда 41 провинциялық астанада сайлауды ұтып алды. 1931 жылдың сәуір айында генерал Хосе Санжурхо патшаға қарулы күштердің адалдығына сенбеуін мәлімдеді. Альфонсо XIII 1931 жылдың 14 сәуірінде эмиграцияға кетті, 1941 жылға дейін ұлы Хуан де Борбонның пайдасына формалды түрде тақтан бас тартқан жоқ. Бұл оқиға Екінші Республиканың құрылуына әкелді. Екі жылдан кейін Примо де Ривераның үлкен ұлы Хосе Антонио испандық фашистік партия – Фаланганы құрды. Хосе Антонио мен оның інісі Фернандо 1936 жылдың наурыз айында республикалық үкімет тарапынан тұтқындалды және 1936 жылдың шілдесінде Испания азамат соғысы басталғаннан кейін Аликанте түрмесінде республикалық күштер тарапынан өлім жазасына кесілді. Франсиско Франко басқарған ұлтшылдар азамат соғысында жеңіске жетіп, одан да авторитарлық режим орнатты. Осы кезде көптеген испандар Примо де Ривераның салыстырмалы түрде жұмсақ режимі мен оның экономикалық үмітін жақсы есте сақтады.