Кіріспе

Циньнің билеушісі

Циньнің Му әміршісі (б.з.д. 621 жылы қайтыс болды), туған аты Ренхао, Қытай тарихының Көктем және Күз кезеңінде Чжоу патшалығының батыс шебіндегі Цинь әміршісі (б.з.д. 659–621) болған. Кейде Қытайдың Бес гегемонының бірі саналатын ол, Сиан патшасының тұсында Цинь мемлекетінің аумағын едәуір кеңейтті. Ол сондай-ақ Байли Си, Цзянь Шу (蹇叔), Пи Бао (丕豹) және Гун Сун (公孫) сияқты көптеген дарынды кеңесшілерімен белгілі болды.

Аттар

Ренхао – қытай есімі: Инь – тегі, ал Ренхао – аты. Өкімет билігінде болған кезінде оны жай ғана Цинь немесе Цинь герцогы (Циньгун) деп атаған. "Цинь салтанатты герцогы" – Цинь Мугонг атағы, оның ізбасарлары қытайлық ата-бабаларды құрметтеу дәстүрінің бір бөлігі ретінде, ол қайтыс болғаннан кейін берген есім. Бұл сипаттамалық атау болғанымен, ағылшын тілінде оны әдеттегі есімдей қарастыру қалыпты жағдай. Бұлар – оның есімдеріндегі таңбалардың қазіргі мандарин тіліндегі айтылуы, ал олардың реконструкцияланған көне қытай тіліндегі айтылуы мүлдем басқаша.

Өмір

Ол Цинь герцогы Дэдің ұлы және герцог Чэннің кіші інісі болды. Ол Цзинь герцогы Сянның қызы Мю Цзиге үйленді, ал оның қызы Хуай Ин (懷嬴) герцог Сянның екі ұлына әйелдікке берілді. Ол күйеуіне Чжуға қарсы Чэнпу шайқасында жеңіске жетуге көмектесті; осы екі неке «Цинь және Цзинь достығы» (秦晉之好) деген мақалды тудырды, ол неке арқылы жасалған саяси одақтарды білдіреді. Ол сондай-ақ аттарды жақсы білетін Боледің адал қызметшісі ретінде де танымал. Цинь герцогы Му билікке келген кезде Цзинь мемлекеті Цзинь герцогы Сянның басшылығымен күшті держава болды. Алайда, герцог Сян қайтыс болғаннан кейін Цзинь ішкі дау-жанжалға ұшырады, өйткені герцог Сянның ұлдары мұрагерлік үшін күресті. Олардың бірі жеңіске жетіп, Цзиньнің Хуэй герцогы болды, бірақ көп ұзамай Цзиньде ашаршылық басталды, сондықтан Хуэй герцогы Циньден көмек сұрады. Цинь герцогы Му Цзиньге азық-түлік пен ауыл шаруашылығы құралдарын жіберді. Бірақ кейін Циньде де ашаршылық болды, сол кезде Цзинь қалпына келді және Циньге шабуыл жасады. Цинь мен Цзинь бірнеше жыл бойы бір-бірімен соғысты. Цзиньмен соғыс кезінде герцог Му Хуэй герцогының үлкен ағасы Цзи Чонгэрдің солтүстік және шығыс аймақтарын шарлап, Чу мемлекетінің оңтүстік сарайына келгенін естіді. Ол өз кеңесшілерімен ақылдасып, Чонгэрді Циньге шақыру үшін Чуға елші жіберді. Хуэй герцогы қайтыс болғаннан кейін оның ұлы Циньдегі тұтқындықтан қашып, өзін жаңа герцог деп жариялауға тырысты. Бірақ герцог Му оған рұқсат бермей, Чонгэрді Хуэй герцогының орнына тағайындау үшін әскерін жіберді және Гаолян шайқасында Цзинь әскерін жеңді. Чонгэр – оның өлімнен кейінгі есімі «Вэнь герцогы» – герцог Муға көрсеткен көмегі үшін риза болды және Цинь мен Цзинь арасындағы қарым-қатынас жақсарды. Цинь шығыс шебі тұрақталғанда, батыстағы кіші тайпаларға қарсы әскери науқандар жүргізуге мүмкіндік алды. Сол кезде Цинь мен Цзинь Қытайдағы ең қуатты мемлекеттер еді. Цзиньнің Вэнь герцогы Ди тайпаларын қуып шығып, оларды Желтоқсан және Луо өзендері арасындағы Сары өзеннің батыс жағына ығыстырды; олар Қызыл Ди және Ақ Ди деп аталды. Одан кейін Циньнің Му герцогы Ю Юдың қызметін пайдаланып, батыстағы сегіз тайпаны өзінің билігіне бағындырды. Осылайша, сол кезде Лонгтың батысында Мианчжу, Хунронг және Диюань тайпалары өмір сүрді. Ци, Лян, Цзин және Ци өзендерінің солтүстігінде Ику, Дали, Вучжи және Куюань тайпалары қоныстанды. Цзиньдің солтүстігінде Орман тайпалары мен Луфан, ал Янның солтүстігінде Шығыс тайпалары мен Тау тайпалары болды. Олардың әрқайсысы өздерінің кішкентай алқаптарында, жеке басшыларымен қоныстанды. Олар кейде жүздей адамнан тұратын жиналыстар өткізсе де, ешбір тайпа басқаларын біріктіре алмады. 627 ж.б.д. Цинь герцогы Му Цзэн мемлекетіне жасырын шабуыл жасауды жоспарлады, бірақ Цинь әскері Цзэннің шабуылға дайын екеніне көндіріліп, кері шегінді. Вэнь герцогы қайтыс болды, ал оның мұрагері, Цзиньнің Сян герцогы, Цинь әскерін тұтқынға алу үшін әскерлеріне тықсыруға бұйрық берді. Цинь әскері қазіргі Хэнань провинциясының Луонин ауданының маңындағы Яо шайқасында Цзиньдің шабуылынан жеңіліп, ауыр шығынға ұшырады. Үш жылдан кейін Цинь кек алу үшін Цзиньге шабуыл жасап, үлкен жеңіске жетті. Му герцогы Яо шайқасында қаза тапқандарға аза тұрғаннан кейін шығысқа қарай жылжудан бас тарды және Циньнің батыстағы шекараларын кеңейту саясатына назар аударды. Му герцогының батыстағы науқандары мен Цзиньбен сыртқы қатынастарды басқаруы оны Көктем және Күз дәуірінің Бес гегемонының қатарына қосты.

Танымал мәдениет

Kingdom мангасы мен аниме сериясында, сондай-ақ Ясухиса Хара жазған жекелеген туындыда, ол өз атын жегеннен кейін тау тайпаларымен одақ құрды, тіпті осы жабайыларға шарап та сыйлады. Кейін Цзиньмен шайқасты, бірақ сол жабайылар оны құтқарып алды.