Кіріспе

Самуэль Эйленберг (30 қыркүйек 1913 - 30 қаңтар 1998) – поляк-американдық математик, категориялар теориясын (Сандерс Мак Лейнмен бірге) және гомологиялық алгебраны құра отырып дамытқан ғалым.

Ерте өмір және білім

Ол Польша Корольдігінің Варшава қаласында еврей отбасында дүниеге келді. Өмірінің көп бөлігін Колумбия университетінде профессор болып қызмет етті. 1936 жылы Варшава университетінен «Шеңберге проекциялардың топологиялық қолданылуы» тақырыбындағы диссертациясын қорғап, философия ғылымдарының докторы ғылымын алды; оның ғылыми жетекшілері Казимеж Куратовский және Карол Борсук болды. 1998 жылдың қаңтар айында Нью-Йорк қаласында қайтыс болды.

Мансап

Айленбергтің негізгі еңбегі алгебралық топология саласында болды. Ол Норман Стинродпен бірлесіп гомология теориясының аксиоматикалық негіздерін жасады (және Эйленберг–Стинрод аксиомалары осы екеуінің есімімен аталады), ал Сондерс Мак Лейнмен гомологиялық алгебра бойынша жұмыс істеді. Осы процесте Эйленберг пен Мак Лейн категориялар теориясын құрды. Эйленберг Бурбаки тобының мүшесі болды және Анри Картанмен бірге 1956 жылы «Гомологиялық алгебра» кітабын жазды. Өмірінің соңында ол негізінен таза категориялар теориясымен айналысты, бұл саланың негізін қалаушылардың бірі болды. Эйленбергтің «алаялығы» (немесе телескоп) – проективті модульдарға қатысты телескоптау арқылы жою идеясын қолданатын құрылым. Айленберг автоматтар теориясы мен алгебралық автоматтар теориясына үлес қосты. Атап айтқанда, ол Х машинасы деп аталатын есептеу моделін және Крохн–Родос теориясының дәстүріндегі шекті автоматтар үшін жаңа жайқы ыдырау алгоритмін енгізді.

Көркем туындылар жинағы

Айленберг сонымен қатар Азия өнерінің белгілі коллекционері болды. Оның коллекциясы негізінен Үндістан, Индонезия, Непал, Таиланд, Камбоджа, Шри-Ланка және Орталық Азиядан әкелінген кішкентай мүсіндер мен басқа да артефакттардан құралды. 1991–1992 жылдары Нью-Йорктегі Метрополитен өнер мұражайы Эйленберг мұражайға сыйға берген 400-ден астам экспонаттан тұратын «Лотос трансценденті: Самуил Эйленберг коллекциясынан Үнді және Оңтүстік-Шығыс Азия өнері» атты көрме ұйымдастырды. Қарсылық ретінде Метрополитен өнер мұражайы Колумбия университетіндегі Самуэль Эйленберг атындағы математикадан шақырылған профессорлық қызметке үлкен үлес қосты.