Хорватиядағы Пақленица ұлттық паркінің тарихы мен географиясы

Кіріспе

ұлттық парк

Пакленица карст өзенінің каньоны – Хорватиядағы ұлттық парк. Ол Задардан алыс емес, Велебит тауының оңтүстік беткейінде, Солтүстік Дальмациядағы Стариград қаласының жанында орналасқан. Онда екі каньон бар: Мала (Кіші) және Велика (Үлкен) Пакленица. Бүгінде Мала Пакленица арқылы су ағып жатқан жоқ. Велика Пакленицаның кіреберісіне жақын, 1940-шы жылдардың соңы мен 1950-шы жылдардың басында Югославия мен КСРО арасындағы шиеленіс кезінде Иосип Броз Тито үшін салынған жасанды туннельдер кешені орналасқан.

Тарих

Оңтүстік Велебит аймағында адамдар тарихи алдынан бері қоныстанған. Соңғы мұз дәуірінде бұл аймақта, Жерорта теңізінің басқа жерлеріндегідей, палеолиттік аңшы-жинаушылардың шағын топтары болған деп саналады. Теңіз деңгейі бүгінгідей емес, 120 метрге төмен болса керек, ал Велебит арнасы өзен ағып жатқан кең аңғар болған. Велебиттің ең жоғары бөліктері мұздықтармен жабылған. Мұз дәуірінің соңында теңіз деңгейі көтеріле бастағанда, адамдар жоғарырақ, төбелі жерлерге қоныс аударды. Велебитке қатысты адамның ең ерте жазбалары – Ваганакка үңгірінде (Veliko Rujno астында) табылған мезолиттік кремний құралдары осы кезеңге жатады. Шамамен сегіз мың жыл бұрын, алғашқы мал өсірушілер мен егіншілер келді, олармен бірге бидай, үй ешкілері мен қойлары, сондай-ақ оларды өсіру туралы білім әкелді. Аңшылық-жинаушылықтың маңызы азайды, Велебиттің жерінде мал шаруашылығы дамыды. Үңгірлерде, адамдар мен малға пана ретінде пайдаланған жерлерде, үй жануарларының сүйектері, тарихи малшылардың қолданған құрал-жабдықтары және әшекейленген қыш ыдыстар сияқты көптеген материалдық дәлелдер табылды. Б.з.д. соңғы екі мың жылдығында, қола дәуірінде, либуриялықтар алғашқы бекіністер мен тас ғимараттар салды. Олар айналасындағы ауыл тұрғындарына қауіп төнген жағдайда пана болып, ал кейбіреулері жергілікті билеушілердің орналасқан тұрақты елді мекендері болған болуы мүмкін. Бұған қоса, олар маңызды мал және сауда жолдарына бақылау жасады, Велебитке және одан әрі Ликаға, Пасленіца немесе Руян арқылы бағытталған жолдарды қадағалады. Кейбіреулері теңіз саяхатын бақылауға арналған. Қазір бұл құрылыстар қираған, бірақ кейбір жерлерде бірнеше метр биіктіктегі сақина тәрізді үйінділер ("громила", көпше түрі "громиле") көрінеді. Бекіністердің жанында үлкен дөңгелек тастардан жасалған қабірлер табылды, олардың астында бұрынғы билеушілер тас плиткалардан жасалған сандықтарға жерленген. Көптеген қабірлер қазылған және тоналған, бірақ олар әлі де көрінеді, мысалы, Трибаньдегі Люботич ауылында. Б.з.д. соңғы екі мың жылдығында, Адриатиканың шығыс жағалауы Рим легиондарымен біртіндеп бағындырылды. Б.з. 1-ші ғасырының басында Рим провинциясы Далмация құрылғаннан кейін, тұрақты Рим үкімдігі орнатылды. Сол кезде Стариград (Римдік атауы: Аргирунтум) құрылды және көп ұзамай маңызды сауда орталығына айналды. Б.з. 4-ші ғасырында император Тиберий қаланың төңірегін қабырғалармен және мұнаралармен нығайтты. Қаланың зираты қаланың оңтүстік-батысына қарай созылған жолдың бойында орналасқан. 400-ге жуық зерттелген қабірлерден әшекейлер, шыны және металл бұйымдар, қару-жарақ және құралдар сияқты көптеген археологиялық жәдірелер табылды. Ең қызықты табылған нәрсе – Задар археологиялық мұражайында сақталған ежелгі шыны жинағы, әртүрлі пішіндегі (астау, келіш, құты) 146 ыдыстан тұрады. Аргирунттағы өмір б.з. 4-ші ғасырының басында тоқтап қалды. Бейбіт кезеңді батыстағы Рим империясының құлдырауына себеп болған тайпалық халықтардың шабуылдары бұзды. Адриатика жағалауын қайтадан империя құрамына енгізу үшін Шығыс Рим императоры Юстиниан кеме қатынасын қамтамасыз ету және жергілікті халықты қорғау үшін бекіністер жүйесін салды. Модричтің үстіндегі және Трибаньдегі Света-Тройка маңындағы бекіністер мен мұнаралардың қираған жерлері осы қорғаныс жүйесінің бөлігі болып табылады, бұл Адриатикадағы ежелгі әлемнің соңғы құлдырауын қысқа мерзімге кейінге шегерді. Бұл аймаққа хорваттардың келуі ерте орта ғасырларда басталды. Олардың ең ерте сақталған іздері – Рованскаядағы Әулие Георгий (Св. Юрай), Стариградтағы Әулие Петр (Св. Петр) және Трстеницадағы Әулие Мария Магдалина (Св. Мария Магдалена) шіркеулері, бұл ғимараттар б.з. 9-шы немесе 12-ші ғасырында салынған. Вечка Кула және Пакларич есімді екі бекініс, бәлкім, орта ғасырдың соңында (14-16 ғасырларда) салынған.

The area of South Velebit has been inhabited since prehistoric times. It is believed that, during the last ice age, the area was probably inhabited by small groups of Paleolithic hunters/gatherers, as elsewhere in the Mediterranean. Sea level must have been 120 metres lower than today, and the Velebit Channel was a wide valley with a river flowing through it. The highest parts of the Velebit were covered with glaciers. When sea level began to rise in the late ice age, people moved to higher, hilly areas. The earliest records of humans in Velebit – Mesolithic flint tools found in Vaganačka Cave under Veliko Rujno – date back to this era. Approximately eight thousand years ago, the first cattle breeders and farmers arrived in the area, bringing wheat, domestic goats and sheep, as well as the knowledge of their breeding. Hunter gathering lost its importance, and livestock rearing began on Velebit. Plenty of material evidence, such as bones of domestic animals, tools and equipment used by prehistoric shepherds and decorated clay tableware, was found in the caves that served as shelter for people and cattle. During the last two thousand years BC, during the Bronze Age, the first fortifications and stone buildings were erected by Liburian peoples. They could serve as shelter to the population from the surrounding villages in case of danger, and some of them may have been permanent settlements where the local rulers had their seats. In addition, they oversaw important cattle and trade routes leading to Velebit and further to Lika via Paklenica or Rujan. Some of them served to oversee navigation. They are now destroyed, but ring shaped mounds ("gromila", pl. "gromile") up to several meters in height can still be seen in some places. In the immediate vicinity of the fortifications, casket heaps – deposits of large round stone under which former rulers were buried in caskets made of stone tablets – have been found. Most of them have been dug out and the graves robbed, but they are still visible, as in the area of hamlet Ljubotić in Tribanj. Over the last two thousand years BC, the east coast of the Adriatic was gradually conquered by the Roman legions. After the Roman province of Dalmatia was founded in the early 1st century AD, permanent Roman reign was established. Starigrad (Roman name: Argyruntum) was established at the time, and it soon developed into an important trading center. In the 4th century AD, Emperor Tiberius had it fortified with walls and towers. The town cemetery was situated by the road that led southwest of the town. Plenty of archaeological findings were collected from approximately 400 explored graves – jewelry, glassware and metalware, weapons and tools. The most interesting finding is certainly the ancient glass collection – as many as 146 vessels of different forms (bowls, glasses, bottled) – kept in the Zadar Museum of Archeology. Life in Argyruntum came to a standstill in the early 4th century AD. The era of peace was interrupted by attacks of tribal peoples that contributed to the decline of the Roman Empire in the west. In an attempt to bring the Adriatic coast back into the Empire, East Roman Emperor Justinian built a system of fortifications to secure navigation and protect the local population. The ruins of forts and towers above Modrič and near Sveta Trojica in Tribanj are parts of this defensive system that briefly postponed the final decline of the ancient world in the Adriatic. The arrival of Croats in this area began in the early Middle Ages. The earliest preserved traces of their presence are the chapels, St. George (Sv. Juraj) in Rovanjska, St. Peter (Sv. Petar) in Starigrad, and St. Mary Magdalene (Sv. Marija Magdalena or Trstenica) built from the 9th or 12th century AD. Two forts – Večka Kula and Paklarić – were probably erected in the late Middle Ages (14th–16th century).

Геологиялық ерекшеліктері

Оңтүстік Велебиттің ең тартымды және ең құнды бөліктері, әрине, Velika Paklenica және Mala Paklenica каньондарының әсерлі түрде болуы. Velika Paklenica каньоны 14 км ұзындықта және 500–800 м енінде. Ең тар бөлігінде, Бункерлер маңында, каньонның ені бар болғаны 50 м. Каньонның екі жағынан тік жартастар 700 м биіктікке дейін көтеріледі. Ең тартымды бөлігі – Анича-Лукадан төмен ағыстағы өзеннің тік құлауы орналасқан аймақ, онда тік жартастар өзеннің үстінен тікелей көтеріліп, Анича-Лука мен тұрақ арасындағы каньонның ең тар бөлігін құрайды. Mala Paklenica каньоны кішірек өлшемде, ал одан өтетін арна әлдеқайда әлсіз. Оның ұзындығы 12 км, ені 400–500 м. Ең тар бөлігінде ені 10 м ғана, ал айналасындағы жартастар 650 м биіктікке дейін көтеріледі. Парктің орталық бөлігі Боровник пен Crni vrh рельефтік кешенімен ерекшеленеді, ал жанында Мала Мочила және Велика Мочила аңғарлары орналасқан. Рельефтік тұрғыдан алғанда, Велика Мочила – 850 м биіктікте орналасқан, Crni vrh (1 110 м биіктікте), Škiljina kosa (1 015 м биіктікте) және Zeleni brig (842 м биіктікте) жартастарымен қоршалған, ыдыс тәрізді өте қызықты аңғар. Ал Боровник, қара қарағай орманынан атын алған, оңтүстік жағымен созылып жатыр. Парктің шығыс бөлігі геоморфологиялық жағынан әртүрлі, қол жеткізбес және жабайы. Шығысқа қарай бұл жабайы аймақ Мало Либинье және Велико Либинье маңындағы жұмсақ пішінге айналады – көптеген шұңқырлары бар карсттік платолар, олардың түбі көбінесе өңделген. Пакленица ұлттық паркінің ең биік бөлігі – 1–3 км ені бар Велебиттің тар жотасы. Велебиттің ең биік шыңы – Вагански врх (1 757 м биіктікте) де осы жерде орналасқан. Пакленица ұлттық паркінің аумағы Хорватиядағы спелеологиялық тұрғыдан ең толық зерттелген аймақтардың бірі болып табылады. Паркте 76 спелеологиялық нысан белгілі және зерттелген, оның ішінде 39 шұңқыр және 37 үңгір бар. Ұлттық парктегі ең қызықты спелеологиялық нысандардың кейбіреулерін атап өтейік. Водарица шұңқыры – Велебиттегі ең ұзын үңгір, оның ұзындығы 300 метр, ал Буновацтағы тік жар (534 м) – Орталық және Оңтүстік Велебиттегі ең терең нысан. Velika paklenica-ның кеңейтілген бөлігінде, Brezimenjača-да, сондай-ақ Mala paklenica-ның бастапқы бөлігінде және Orljača-ның кейде ағатын жерлерінде карбонат тау жыныстарының өте кеуекті карсттік шөгінділерінің астында су өткізбейтін шөгінділер орналасқан. Сондықтан Пакленица ұлттық паркінде бірнеше тұрақты немесе маусымдық ағыстар және көптеген тұрақты бұлақтар бар. Жоғары сапалы ауыз судың тұрақты бұлақтары – Стражбеница, Континово Врило, Черно Врило, Велика Мочила және Печица.

The most attractive and most valuable parts of South Velebit are surely the impressive canyons of Velika Paklenica and Mala Paklenica. Velika Paklenica canyon is 14 km long and 500–800 m wide. In its narrowest part around the Bunkers, the canyon is only 50 m wide. Vertical cliffs rise above both sides of the canyon up to a height of over 700 m. The most attractive part is the area around the steep drop of the stream downstream from Anića luka, where steep cliffs rise directly above the stream, forming the narrowest part of the canyon between Anića luka and the parking lot. Mala Paklenica Canyon is of lesser dimension, and the torrent running through it is much less powerful. It is 12 km long and 400–500 m wide. In its narrowest part, it is only 10 m wide, while the surrounding cliffs rise up to a height of 650 m.

The central part of the Park is distinctive for the relief complex of Borovnik and Crni vrh, with the valley of Mala Močila and Velika Močila nearby. In terms of relief, Velika Močila is a very interesting bowl shaped valley at an altitude 850 m asl, surrounded by Crni vrh (1 110 m asl), Škiljina kosa (1 015 m asl) and Zeleni brig (842 m asl), while Borovnik, named after the black pine forest, stretches along the south edge. The east part of the Park is very differentiated geomorphologically, inaccessible and wild. Further to the east, this zone of wilderness transforms into an area of milder forms around Malo Libinje and Veliko Libinje, karstic plateaus with numerous pits, the bottoms of which were mostly treated. The highest area of Paklenica National Park is the narrow ridge of Velebit, 1 to 3 km wide. The highest peak of Velebit – Vaganski vrh (1 757 m asl) is also here. The area of Paklenica National Park is one of the most completely explored areas in Croatia in terms of speleology. 76 speleological objects are known and have been explored in the Park, namely 39 pits and 37 caves. We will mention some of the most interesting speleological objects in the National Park. Vodarica Pit is the longest cave in Velebit at 300 meters, Precipice on Bunovac (534 m) is the deepest object in Central and South Velebit. Watertight sediments are situated beneath very porous karstic deposits of carbonate rock in the extended part of Velika paklenica, Brezimenjača, and in the spring parts of Mala paklenica and the occasional flow of Orljača. This is why Paklenica National Park has several permanent or occasional flows and many permanent springs. The permanent springs of high quality drinking water are Stražbenica, Kontinovo vrilo, Crno vrilo, Velika Močila and Pećica.

Флора

Өсімдіктердің байлығы бүгінгі күнге дейін тіркелген 1000 түр мен түршеге жететін өсімдік тізімінде көрініс тапқан, олардың 79-ы эндемик. Көптеген түрлерінің болуы, сондай-ақ реликтік, эндемик, сирек кездесетін және мемлекеттік қорғауға алынған түрлердің кездесуі Паркті Хорватияда ғана емес, Еуропа және әлем бойынша да өте құнды флористикалық аймаққа айналдырады. Оңтүстік Велебит аймағының ұлттық парк ретінде жариялануының негізгі себептерінің бірі – ормандардың ерекшелігі. Паркте емен мен шығыс шағанармасының ормандары, шырша орманы, қара қарағай ормандары және папоротник ормандары кездеседі. 2017 жылы ұлттық парктегі шырша ормандары ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді, олар Карпаттар мен Еуропаның басқа аймақтарындағы ежелгі және табиғи шырша ормандары ретінде танылды, себебі олар соңғы мұз дәуірінен бергі Еуропадағы орман динамикасының экологиялық тарихын көрсетеді.

Фауна

Пакленицаның әртүрлі мекендемелері мен тік қабаттануы әртүрлі фаунаға шаңырақ болады. Жүгерісіздер (омыртқасыз жануарлар) салыстырмалы түрде аз зерттелген, ал күндізгі көбелектер сияқты тартымды жәндіктер жақсы зерттелген. 40-тан астам қосмекенді және бауырымен жорғалаушылар түрі табылды, олардың ішінде жойылу қаупі төніп тұрған Орсини жыланы ерекше көзге түседі. Құстар – омыртқалы жануарлардың ең көп саны бар тобы, бүгінгі күнге дейін 230 түрі тіркелді. Құстар әлеміне парктің кең аумағында кездесетін 102 түлікті құс жатады. Түлікті құстар тобына Velika Paklenica және Mala Paklenica каньондарындағы таулар мен тік жарларда мекендейтін 24 құс түрі кіреді. Алтын бүркіт, саяшы соқыр, қысқа саусақты бүркіт және қазқұс сияқты жойылу қаупі төніп тұрған және сирек кездесетін құс түрлері паркке ерекше құндылық қосады. Орманды аймақтарда ұсаққұстар көптеп кездеседі, олардың ең сирегі – ақ арқалы ұсаққұс және ортаңғы нүктелі ұсаққұс. Паркте 53 түрлі сүтқоректілер бар, олардың ішінде елік пен тау ешкісі ерекше көзге түседі, ал қоңыр аю – ең ірі жыртқыш. Үңгірлерде рактар, кенелер, нематодтар, су құрттары, жәндіктер, псевдоскорпиондар, қоңыздар және жарықшалар сияқты көптеген қызықты жер асты жануарларына тап болады.

Туризм

Паклениканы толық танып білудің жалғыз жолы – жаяу серуендеу. Парк аумағында 150–200 км жолдар мен бағыттар бар, олар туристерге арналған, Велика Пакленица шатқалынан Манита печ үңгіріне, Лугарница орман үйіне және тау шатырына дейін, ал таушыларға арналғандары Велебиттің ең биік шыңдарына жетелейді. Парктегі жолдар тақталармен және таушылар белгілерімен белгіленген. Пакленица ұлттық паркі Хорватиядағы ең танымал және Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең ірі альпинизм орталығы болып табылады. Теңізге жақын орналасуы осы альпинизм орталығына ерекше тартымдылық сыйлайды, бұл Пакленика Ривьерасын альпинизм мен су спортын үйлестіруге өте ыңғайлы орынға айналдырады. Бүгінде Пакленицаның альпинизм аймақтарында әртүрлі қиындық деңгейлері мен ұзындығы бар 360-тан астам жабдықталған және жақсартылған бағыттар бар, сондықтан әрбір таушы өз қалауынша таба алады. Альпинизмнің негізгі маусымы көктемде басталып, күзге дейін жалғасады.