Кіріспе
Қылмыс – күш қолданып көлік ұрлау. Көлік қағып алу – бұл моторлық көлік құралын күштеп иелену құрайтын қарақшылық. Көлік ұрлаудан өзгеше, көлік қағып алу көбінесе құрбанның қатысуында және оның хабарымен жасалады.
Carjacking is a robbery in which a motor vehicle is taken over. In contrast to car theft, carjacking is usually in the presence and knowledge of the victim.
Этимология
Бұл сөз "автокөлік" және "қарақорлық" сөздерінің қосындысынан жасалған. Термин 1991 жылы репортер Скотт Боулз бен редактор Э.Дж. Митчелл The Detroit News газетінде пайда болды. Газет бұл терминді алғаш рет 22 жастағы Детройт дәріханасының кассирі Рут Уоллдың қанына қызыл көз жұмғандығы туралы хабарламада қолданды, ол өзінің Suzuki Sidekick көлігін бермегендіктен өлтірілді. Сондай-ақ, Детройт полициясы "қарсылық көрсетіліп, қару қолданып көлікті заңсыз алып кету" деп атаған қылмыстарды зерттеген тергеу баяндамасында қолданылды (диспетчерлік сленгте R. A. YOU Da деп қысқартылған). Бұл құбылыс Детройт қаласын мазалады. CHiPs телесериалының 2-ші маусымының 20-шы эпизоды 1979 жылдың 24 ақпанында көрсетілгенде, Эрик Эстрада ойнаған Понч кейіпкері "автокөлік ұрлау" терминін қолданды.
Зерттеулер
2003 жылы "Британдық криминология журналында" жарияланған зерттеуде "АҚШ, Еуропа және басқа да елдерде бұқаралық ақпарат құралдарында кеңінен талқыланғанына қарамастан, көлік тоналау әлі де жеткілікті зерттелмеген және нашар түсінілген қылмыс болып табылады" делінген. Авторлар Сент-Луис (Миссури штаты) қаласындағы 28 белсенді көлік тонаушымен жартылай құрылымдалған сұхбаттар жүргізіп, осы сұхбаттардың нәтижесінде "көлік тоналауға қатысты шешім, ең алдымен, нақты мүмкіндіктер мен қажеттіліктер мен тілектер арасындағы жағдайлық өзара әрекеттесуден туындайды, бұл шешім қалалық көше мәдениетіне қатысу арқылы іске қосылады, өзгертіледі және қалыптасады" деген қорытындыға келді. Австралия криминология институтының 2008 жылғы мақаласында көлік тоналау әдісі мен себептеріне сүйене отырып, төрт түрге бөлінеді: ұйымдастырылған және құралдық, ұйымдастырылған және сатып алуға бағытталған, мүмкіндікті пайдалану және құралдық, мүмкіндікті пайдалану және сатып алуға бағытталған. Ұйымдастырылған және құралдық көлік тоналаудың мысалы – ақша ұрлау үшін банкоматқа шабуыл жасау мақсатымен қару қолданып жоспарланған көлік тоналау. Ұйымдастырылған және сатып алуға бағытталған көлік тоналаудың мысалы – белгілі нарықта сату үшін жоспарланған көлік тоналау. Мүмкіндікті пайдалану және құралдық көлік тоналаудың мысалы – нарық туралы ойланбастан "көлік құралын/бөлшектерін" сату үшін қарусыз жасалған көлік тоналау. Мүмкіндікті пайдалану және сатып алуға бағытталған көлік тоналаудың мысалы – көлік құралын қарусыз ұрлау, жай серуендеу үшін. 2017 жылы Justice Quarterly журналында жарияланған сапалық зерттеуде автокөлік ұрлығы және көлік тоналау "жазалау қаупі" контекстінде қарастырылды, бұл қауіп қылмыскерлер арасында қорқыныш тудырып, "қылмыс таңдауларын" ықпалдастырды, соның салдарынан қылмыстық белсенділікті қайта бағыттады ("арнаға" бағытталды). Зерттеу көрсеткендей, "автокөлік ұрлаушылары көлік тоналаудың зорлық-зомбылығына баруға құлшынбайды, себебі олар көлік тоналауға байланысты санкциялардың қатаңдығынан қорқады – ресми (жоғары жазалар) және бейресми (құрбандылардың қарсылығы мен кек алуы). Ал көлік тонаушылары автокөлік ұрлығына баруға кедергі келтіреді, себебі олардың пікірінше, құрбандылардың күтпеген шабуылының тәуекелі жоғарырақ және одан әлдеқайда белгісіз, бұл күшпен көлік құралын иеленудің ұзақ мерзімді жазасынан да басым болады".
Алдын алу және оған қарсы іс-қимыл
Көлік ұрлаудың жиі қолданылатын тәсілдері: (1) құрбан болған адамның көлігін арт жағынан соғып, құрбан болған көліктен шығып, зиянды бағалау және ақпарат алмасу үшін келгенде көлікті ұрлау; (2) кейде жарақаттармен бірге жалған жол апатын жасау және көмек көрсету үшін тоқтаған күәгердің көлігін ұрлау; (3) құрбан болған адамның көлігінде проблема бар екенін көрсету үшін шамдарды жыпылықтатқызу немесе қолмен сигнал беру, содан кейін құрбан болған адам тоқтағанда көлікті ұрлау; және (4) құрбан болған адамды үйіне дейін ұстап, оның көлігін гараж алдында немесе қақпа алдында тоқтатып қою. Полиция, қауіпсіздік органдары және автосақтандыру компаниялары көлік ұрлаудың алдын алу және оған жауап беру стратегияларының тізімдерін жариялады. Басты ұсынымдар: айналадағы оқиғаларға назар аудару және жағдайды бағалау. Мұндай көлік ұрлау мақсаты жүк ұрлау болуы мүмкін. Кейде ұрланған жүк көлігі тонау немесе террористик шабуыл сияқты басқа қылмыстар жасау үшін қолданылуы мүмкін. Атап айтқанда, Ла Коза Ностра жүк көліктерін ұрлауды ұйымдастыратыны белгілі (мысалы, Кеннеди әуежайында мафияның ықпалындағы жүк көлік жүргізушісі көлікті ұрлауға рұқсат береді).
Staying alert and being aware of one's surroundings Such carjackings may be aimed at stealing cargo, In other cases, a carjacked truck may be used to commit another crime, such as robbery or a terrorist attack. In particular, La Cosa Nostra has been known to orchestrate the carjacking of trucks (at locations such as Kennedy Airport in which a truck driver under Mafia influence allows carjackers to steal the truck).
Оңтүстік Африка
Көлік қағып алу Оңтүстік Африкада маңызды мәселе болып табылады, онда бұл құбылыс "қағып алу" деп аталады. Оңтүстік Африкада көлік қағып алу көрсеткіші әлемде ең жоғары деп саналады. 1998 жылы 16 000 көлік қағып алынған. Бірақ, кейіннен көлік қағып алу оқиғалары күшейіп, зорлық-зомбылықпен жасалған ұйымдасқан қылмыстың жалпы өсуіне себеп болды, бұл нашар полиция басшылығының салдары деп Қауіпсіздік зерттеулері институты санайды. 2014 жылы 11 221 көлік қағып алу оқиғасы тіркелді. Оңтүстік Африкадағы барлық көлік қағып алудың жартысынан астамы Йоханнесбург және Претория қалаларын қамтитын Гаутенг провинциясында болды.
1992 жылғы автомобиль ұрлығына қарсы федералдық заң
1992 жылы Конгресс, бірқатар зорлықпен жасалған автокөлік ұрлау оқиғаларынан кейін (оның ішінде құрбандар өлтірілген жағдайлар да болды), 1992 жылғы Федералды Автокөлік ұрлауға қарсы заңды (FACTA) қабылдады. Бұл – алғашқы федералды автокөлік ұрлау заңы болып табылады, ол қару қолданып "күш көрсету, зорлық-зомбылық немесе қорқыту" арқылы мемлекетаралық сауда арқылы тасымалданған автокөлікті ұрлауды федералды қылмыс деп есептейді (жазасы 15 жылдан өмір бойына бас бостандығынан айыру). Алайда, заң қабылданып, бір жыл өткен соң автокөлік ұрлау фактісі бойынша федералдық қудалау шаралары аз ғана болды, себебі көптеген федералдық істер АҚШ Әділет министрлігінің критерийлеріне сай келмегендіктен, штаттық қудалауға жіберілді. 1993 жыл бойына елдің газеттерінде аптасына бірден астам автокөлік ұрлау туралы хабарлар жарияланды. 1992 жылдың 29 қарашасында Флорида штатының Осеола округіндегі екі адам ұрланған 9 мм пистолетпен автокөлік ұрлаушылар тарапынан өлтірілді, бұл оқиға автокөлік ұрлаудың алғашқы федералдық қудалануына әкеп соқты.
Ауру таралуы және статистикалық талдау
АҚШ Әділет департаментінің Әділет статистикасы бюросы жүргізген Ұлттық қылмыс құрбандары туралы сауалнама (NCVS) деректері бойынша, 1993 жылдан 2002 жылға дейін жылына шамамен 38 000 көлік тонау оқиғасы тіркелді. Сауалнамаға сәйкес, осы кезеңде ер адамдар әйелдерге қарағанда жиірек, афроамерикандықтар ақтарға қарағанда жиірек, ал испаноязылдылар испаноязыл емес адамдарға қарағанда жиірек құрбан болды. Оқиғалардың 56% -да бірнеше көлік тонаушы болды, ал 93% жағдайда көлік тонаушы немесе тонаушылар ер адамдар болып анықталды. Көлік тонаудың 74% -де қару қолданылды: оның 45% -і оттық қару, 11% -і пышақ, ал 18% -і басқа қару болды. Көлік тонаудың 32% -сінде және тонауға талпыныстың 17% -сінде жәбірленушілер жарақат алды. Ауыр жарақаттар, мысалы, оқтан немесе пышақтан жаралану, сүйек сыну немесе ішкі жарақаттар оқиғалардың шамамен 9% -ында тіркелді. Жыл сайын шамамен 14 адам көлік ұрлығына байланысты өлтіріледі, бірақ олардың барлығы көлік тонаумен байланысты емес. Көлік тонаудың 68% -і түнгі уақытта (сағат 18:00-ден 06:00-ға дейін) орын алды. Толыққанды көлік тонаудың 98% және тонауға талпыныстың 77% полицияға хабарланды. Көлік тонау оқиғаларының 44% ашық жерде (мысалы, көшеде немесе қоғамдық көлік аялдамаларында), ал 24% тұрақтарда немесе гараждарда немесе коммерциялық нысандардың жанында (мысалы, дүкендер, жанармай құю станциялары, кеңселер, мейрамханалар/барлар) болды.
Әсіресе қалаларда
1990 жылдары Нью-Джерси штатының Ньюарк қаласында көлік тоналау жиі кездесетін, ал 2010 жылы тоналаудың жаңа толқыны орын алды. 2010 жылы қалада 288 көлік тонау тіркелді (алдыңғы жылмен салыстырғанда 70% өсім), ал Ньюарк кіретін Эссекс округінде 2010 жылдың желтоқсан айында жалғыз 69 оқиға болды. Барлығы кейіннен қылмыста сұйылды. Бірнеше жыл бойы (бірақ қазір емес), АҚШ-тың көлік тоналау көрсеткіші ең жоғары қаласы Детройт болды. 2008 жылы Детройтте 1231 көлік тонау тіркелді, яғни күніне үштен астам. 2021 жылға қарай, ең көп көлік тонау тіркелген американдық қала Чикаго. Чикаго 2019 жылдан кейін көлік тоналаудың өсуін бастан кешірді, ал 2020 жылы қалада кем дегенде 1415 осындай қылмыс жасалды. Чикаго полициясының мәліметінше, көлік тоналаушылар COVID-19 пандемиясы кезінде кеңінен таралған бет маскаларын жасыру үшін және көпшілік арасында еріктікпен араласу үшін пайдаланады. 2021 жылы көлік тоналау көрсеткіші тағы да өсіп, 20 жылдық ең жоғары көрсеткіш – 1800-ден асты. 2021 жылдың 27 қаңтарында қала әкімі Лори Лайтфут көлік тоналаудың нашарлау толқынын «басты мәселе» деп сипаттап, CPD көлік тоналау бөліміне 40 полицей қосты. COVID-19 пандемиясы басталғаннан бері көптеген басқа қалаларда да көлік тоналаудың ұқсас өсуі байқалды. 2021 жылы Нью-Йорк қаласында 500-ден астам көлік тонау тіркелді, бұл 2020 жылы 328, ал 2019 жылы 132 болған. Сол сияқты, Филадельфия полициясы 2021 жылы 800-ден астам, ал 2015 жылы 170-тен астам оқиға тіркелгенін хабарлады. 2021 жылы Жаңа Орлеанда 281 көлік тонау тіркелді, ал 2018 жылы 105 оқиға тіркелді.
Мемлекеттік құқық
Кейбір штаттарда көлік қағып алуға қатысты арнайы заң бар. Басқа штаттарда мұндай арнайы заң жоқ, ал көлік қағып алушылар жалпы тонау заңы бойынша қудаланады. Мысалы, Луизиана штатының заңдарында, иеленген көлікке күштеп кіруге қарсы қорғаныс шаралары кезінде адам өлтіруді әділ өлім деп қарастырады.
Ұлыбритания
Көлік қағып алу Ұлыбританияда сирек кездесетін қылмыс, ол барлық көлік ұрлықтарының шамамен 1% құрайды. Елде карнапинг деп белгілі болған бұл әрекет 2016 жылғы Карнапингке қарсы заңмен жазаланады.