Кіріспе

Докторантурадан кейінгі академиялық дәреже

Абилитация – Германия, Франция, Италия және басқа да кейбір еуропалық және ағылшын тілінде сөйлейтін елдердегі жоғары оқу орнының ең жоғары академиялық дәрежесі немесе оны алу процедурасы. Кандидат зерттеу, оқыту және білім беру саласында университет белгілеген үздік талаптарды орындайды, бұл әдетте диссертацияны қамтиды. Бұл дәреже кейде Dr. habil. (Doctor habilitatus), PD (Privatdozent үшін) немесе D. Sc. (Ресей және кейбір ТМД елдеріндегі ғылым докторы) деп қысқартылады және көбінесе осы елдерде профессорлық лауазымға ие болу үшін қажетті біліктілік болып табылады. Дәреже беру рәсімі әдетте бір немесе бірнеше қарсыластармен ашық түрде ауызша қорғау (лекция немесе коллоквиум) іс-шарасымен бірге жүреді. Абилитация әдетте PhD дәрежесінен немесе оған балама дәрежеден кейін 5–15 жыл өткен соң беріледі. Бұл академиялық дәреже ғалымға автоматты түрде жалақы төленетін қызметтің кепілі емес, бірақ осы дәрежеге үміткерлердің көпшілігі университетте тұрақты жұмыспен қамтылған.

Тарих және этимология

Абилитация термині орта ғасырлық латын тіліндегі habilitare сөзінен туындаған, яғни "дайындықтауға, лайықты етуге" деген мағынаны білдіреді, бұл классикалық латын тіліндегі habilis сөзінен – "дайын, тиісті, шебер" деген сөздерге байланысты. Бұл дәреже Германияда он жетінші ғасырда (шамамен 1652 ж.) дамыды. Алғашқыда абилитация "докторлық біліктілікпен" бірдей мағынаға ие болды. 19 ғасырда Германияда бұл термин "докторантурадан кейінгі біліктілік" деген ұғыммен синонимге айналды, себебі "доктор ғылымын алу білімді келесі буынға тиімді түрде беруге жеткіліксіз болып көрінді". Содан кейін Германия университеттерінде екі докторлық диссертация жазу қалыпты жағдайға айналды: бірінші – оқу бағдарламасын аяқтау үшін жазылатын диссертация (Inauguraldissertation), екіншісі – профессорлық лауазымға жол ашатын диссертация (Habilitationsschrift).

Процесс

Абилитациялық диссертация жинақтама түрінде (бұрынғы зерттеулерге, мысалы мақалаларға немесе монографияларға негізделген) немесе монографиялық, яғни жарияланбаған, арнайы диссертация болып табылуы мүмкін, және мұндай диссертация көбінесе өте ұзын болады. Кейбір салаларда (әсіресе медицинада) жинақтама абилитация басым болса, шамамен бір ғасыр бұрын басқа салаларда (мысалы, құқықта) оларға кездесу өте сирек болды. Абилитация диссертациясының академиялық деңгейі сол академиялық дәстүрдегі докторлық диссертациядан сапасы мен көлемі жағынан айтарлықтай жоғары, және ол факультет жетекшісінің басшылығысыз дербес орындалуы тиіс. Табиғат ғылымдарында абилитация кезеңінде (шамамен төрттен он жылға дейін) көптеген (кейде оннан астам) ғылыми мақалалар жариялау қажет. Гуманитарлық ғылымдарда қорғауға кірісу үшін маңызды кітап жариялануы шарт болуы мүмкін. Егер іздеу комиссиясы кандидаттың біліктілігі абилитация деңгейіне тең екенін растаса және жоғары тұрған органдар (университет сенаты және білім министрлігі) мақұлдаса, абилитациясыз профессорлық қызметке тағайындалуға болады. Дегенмен, кейбір пәндер мұны жиі пайдаланады (мысалы, әртүрлі жүйелері бар елдерден кандидаттарды жұмысқа алу үшін табиғат ғылымдары, ал белсенді суретшілерді жұмысқа алу үшін өнер), ал басқа пәндерде мұндай жағдай сирек кездеседі. Абилитация диссертациясы қабылданғаннан кейін өткізілетін ашық лекциямен аяқталады, содан кейін *venia legendi* (латын тілінен – «оқуға рұқсат», яғни лекция оқуға рұқсат) беріледі. Кейбір салаларда, мысалы құқықта, философияда, теологияда және социологияда, *venia*, демек абилитация, тек белгілі бір тармақтар үшін ғана беріледі (мысалы, қылмыстық құқық, азаматтық құқық немесе ғылым философиясы, практикалық философия және т.б.), ал басқаларында – бүкіл сала үшін. Пәндер мен елдер арасында докторлық диссертациядан кейін абилитация алуға кеткен орташа уақыт әртүрлі болғанымен, көбінесе американдық академиялық лауазым алуға қарағанда көбірек уақыт қажет. Мысалы, Польшада 2018 жылға дейін абилитация алудың заңмен белгіленген мерзімі (дәстүрлі түрде, бірақ міндетті емес, кітап жариялауға сүйене отырып) сегіз жылды құрады. Теориялық тұрғыдан алғанда, егер доцент осы мерзімде абилитация алмаса, оны оқытушы лауазымына ауыстыру керек, онда оқыту жүктемесі едәуір жоғары болады және ғылыми-зерттеу міндеттемелері болмайды, тіпті жұмыстан босатуға да болады. Бірақ іс жүзінде көптеген оқу орындары студенттердің көпшілігі үшін абилитация мерзімін ұзартады, егер олар уақытында аяқтамаса, және олардың жақын арада аяқтай алатынына дәлелдер бар.

Австрия

Австрияда бұл процедура қазіргі уақытта ұлттық заңмен реттеледі (Австрияның университет туралы заңы UG2002 §103). Бітіру процесі сенаттың ішкі комиссиясын (үміткердің оқыту қабілеттерін тыңдау үшін студенттер өкілдерімен бірге) және сыртқы сарапшыны қамтиды. Абилитация алу академиктерге осы университет атынан зерттеу жүргізуге және (PhD, MSc және т.б.) студенттерді бағыттап оқуға мүмкіндік береді. Бұл академиялық дәреже болғандықтан, бұл адам осы оқу орнына қабылданбаған (немесе енді қабылданбаған) жағдайда да қолданылады (habilitation ad personam). Халықаралық комиссиямен толық профессорлық лауазымға тағайындалу venia docendi (UG2002 §98(12)) құқығын қамтиды, ол тағайындалу мерзімімен шектеледі (UG2002 §98(13) – Habilitation ad positionem). Абилитация тәуелсіз зерттеулер мен студенттерді бағыттап оқу құқығын қамтамасыз етеді, бірақ университеттердің жарғысы осы құқықтарды, мысалы, абилитациясы жоқ доценттерге де беруге мүмкіндік береді. Қазіргі уақытта Австрияның көптеген ірі университеттері мұны тек магистратура деңгейіндегі студенттер үшін ғана жасайды, ал докторлық бағдарламалар үшін емес.

Бразилия

Livre docência – докторлық дәрежесі бар тұлғаларға жинақталған диссертация ұсынғаннан кейін және ауызша емтиханды сәтті тапсырғаннан соң берілетін ғылыми атақ (Германиядағы Habilitation-ға ұқсас). Қазіргі уақытта Бразилияның федералды жоғары білім беру орындарында бұл атақ іс жүзінде қолданылмайды. Алайда, бұл атақ Сан-Паулу штатының үш мемлекеттік университетінде және Сан-Паулу федералды университетінде (UNIFESP) профессорлық қызметке (профессор титулы) қабылдану үшін әлі де талап ретінде сақталып қалған.

Франция

1950 жылдарға дейін Франция университеттерімен берілген Docteur d'État (Мемлекеттік доктор) немесе Doctorat d'État (Мемлекеттік доктор) дәрежесі, Doctorat ès lettres (Сөздер докторы) немесе (Ғылым докторы) деп аталатын, осыған ұқсас мақсатты көздеген. 1984 жылы Doctorat d'État ізденіс жетекшісіне (Habilitation à diriger des recherches) немесе француздық хабилитациясына алмастырылды. Француздық хабилитация алу – докторанттарға ғылыми жетекшілік ету және профессорлық лауазымға үміткер болу үшін қажетті шарт. Ресми біліктілік Францияның Ұлттық университеттер кеңесі (CNU) арқылы беріледі. CNU-да профессорлық қызметпен теңестірілген Directeur de Recherche қызметкерлеріне докторанттарды басқару үшін француздық хабилитация талап етілмейді. Француздық хабилитация, мамандыққа байланысты, ассистент профессор (maître de conférences) болып тағайындалғаннан кейін бес жылдан он жылға дейінгі тұрақты зерттеулерді, маңызды ғылыми еңбектердің көп көлемін, кем дегенде бір докторантты бастауынан бітіруіне дейін сүйемелдеуді, жетекші зерттеуші ретінде университеттен тыс қаржыландыруды қамтамасыз етудегі табысты тәжірибені, сондай-ақ нақты, амбициялық және іске асырылатын бес жылдық ғылыми жобаны талап етеді. Әлі университеттерге тағайындалмаған, бірақ талаптарға сай келетін жас ғылым қызметкерлері де хабилитация ала алады. Француздық хабилитация комиссиясы көбінесе сыртқы, кейде шетелдік сарапшылардан құралады. Француздық хабилитация ассистент профессорларға (maîtres de conférences) профессорлық лауазымдарға (professeur des universités) үміттенуге мүмкіндік береді. Осы тұрғыдан алғанда, француздық хабилитация Солтүстік Америкадағы доценттік лауазымға өтумен салыстырылады. Яғни, Солтүстік Америкадағы ассистент профессор, доцент профессор және профессор лауазымдары Франциядағы maître de conférences, француздық хабилитация/біліктілік және professeur des universités лауазымдарымен сәйкес келеді.

Германия

Неміс университеттері жүйесінде толық профессор атағын алу үшін «хабилитация» (немесе «хабилитациямен теңестірілген жетістіктер») алу қажет. Бұл ғылыми-зерттеу тобын басқару, кіші профессор болу немесе докторантурадан кейін зерттеуші ретінде зерттеу және оқыту саласындағы басқа да жетістіктер арқылы расталуы мүмкін. Германияда хабилитация әдетте бірнеше жыл тәуелсіз зерттеу және оқытудан кейін алынады, яғни университетте «ішкі» түрде жұмыс істегенде немесе «сыртқы» ғылыми-зерттеу және оқытуға бағытталған тәжірибелік қызметкер ретінде. Хабилитациялық диссертация (Habilitationsschrift, көбінесе жай ғана Habilitation) және басқа барлық талаптар орындалғаннан кейін, кандидат (неміс тілінде Habilitand/in деп аталады) «хабилитациядан өтеді» және докторлық дәрежесіне қосымша біліктілік алады, атап айтқанда, Dr. habil. (мысалы, Dr. rer. nat. habil.). Осылайша, хабилитация – неміс докторлық дәрежесінен жоғары деңгейдегі қосымша біліктілік. Тек докторлық диссертациясы үшін ең жоғары (немесе екінші жоғары) баға алған кандидаттар ғана хабилитациядан өтуге шақырылады. Хабилитацияны аяқтағаннан кейін, сәтті аяқтаған зерттеуші университеттегі белгілі бір академиялық пән бойынша ресми түрде Venia legendi («лекция оқуға рұқсат» деген латын тілінде) алады (кейде Venia docendi деп те аталады, латын тілінде «оқыту құқығы»). Venia legendi иеленген, бірақ профессорлық лауазымы жоқ адам Privatdozent (ерлер үшін) немесе Privatdozentin (әйелдер үшін) атағын алуға құқылы, оны PD немесе Priv. Doz деп қысқартады. PD мәртебесін сақтау үшін (әдетте еңбекақысыз) оқыту жұмысын атқару қажет (Titellehre немесе титулдық оқыту).

Италия

Италия құқықтық жүйесінде біліктілік берулер – түрлі актілер мен рұқсаттамалар болып табылады.

Кәсіби біліктілік

Кәсіптік ұйыммен қорғалатын еркін реттелетін кәсіптер саласында (архитекторлар, заңгерлер, инженерлер, дәрігерлер, фармацевттер, журналистер және т.б.), "кәсіптік қызметті жүзеге асыруға біліктілік беру жөніндегі мемлекеттік емтихан" деп аталатын мемлекеттік емтиханды анықтайды. Бұл емтихан, бітірген студенттерге немесе қажетті атақтары бар адамдарға кәсіптер тізіміне тіркеліп, жұмыс істеуге мүмкіндік береді. Көптеген мемлекеттік емтихандардың талаптарының ішінде белгілі бір біліктілік болуы міндетті. Мысалы, архитектор немесе инженер болу үшін, адам жоғары оқу орнын бітіруі керек. Дегенмен, кәсіппен шұғылдану үшін тиісті кәсіби бірлестікте тіркелу қажет, ал егер кәсіп жеке жүзеге асырылса, ҚҚС нөмірі болуы керек. Мұндай емтихандарды әдетте кәсіби ұйымдар аймақтық университеттермен бірлесіп ұйымдастырады. Басқа жағдайларда, әсіресе денсаулық сақтау немесе бала күтімі саласындағы, кәсіби тұрғыдан қорғалмаған мамандықтар үшін, дипломның өзі біліктілік береді. Соңында, кейбір мамандықтар өз қызметін автономды түрде атқара алмайтындықтан, тиісті мамандықты тиімді жүзеге асыру үшін оларды лайықты құрылымда жұмысқа алу қажет. Бұл, мысалы, білім беру саласында: біліктілік емтиханынан өткеннен кейін, жоғары немесе орта мектепте жұмысқа орналасу үшін ашық конкурсқа қатысып жеңіске жету қажет.

Португалия

Португалияның заң жүйесінде екі түрлі біліктілік деңгейі бар. Біріншісі әдетте университет профессорларына беріледі және «агрегация» немесе 239/2007 Жарлық заңы деп аталады, ал екіншісі – «абилитация» (124/99 Жарлық заңы) деп аталады және оны университеттерден тыс институттарда жұмыс істейтін докторлық зерттеушілер қолданады. Заң бойынша олар маңызды және профессор (агрегация) немесе зерттеуші (абилитация) өздерінің мансап басындағы ең жоғары деңгейге (толық профессор немесе зерттеуші-координатор) жетуі үшін қажет. Екі деңгейдің мақсаты – үміткердің ғылыми қызмет саласындағы, соның ішінде магистранттарды бағыттап оқытудағы маңызды жетістіктерін бағалау. Кез келген деңгейге қол жеткізу процесі шамалы айырмашылықтармен өте ұқсас. Кез келген докторлық диссертация иегері біліктілік алу үшін диссертация ұсына алады. «Агрегация» үшін диссертацияға докторлық диссертациядан кейін қол жеткізген жетістіктер туралы толық мәліметтер, университетте оқылған академиялық курс туралы есеп (немесе оқылатын курстың жобасы) және сабақтың тұжырымы кіреді. «Абилитация» үшін академиялық курс туралы есеп ғылыми жобамен немесе аспирантурадағы оқу жобасымен алмастырылады. Үміткер диссертация ұсынғаннан кейін, бестен тоғызға дейін толық профессорлар немесе зерттеуші-координаторлардан тұратын комиссия ұсынылған құжаттарды бағалайды; кандидаттың өтінімін көпшілік мақұлдауы керек. Мақұлданған жағдайда, кандидат екі күндік ашық қорғаныста диссертациясын қорғауы тиіс. Ашық қорғаныс әр күні екі сағатқа созылады. Бірінші күні кандидаттың білімі талқыланады (екеуі үшін де), ал «агрегация» жағдайында кандидат таңдалған академиялық курсты ұсынуы керек. Екінші күні кандидат лекция оқуы керек («агрегация») немесе ғылыми жоба ұсынуы керек («абилитация»).

Теңдес дәрежелер

Ресейде және бұрынғы Кеңес Одағының немесе Шығыс блогының кейбір елдеріндегі ғылым докторы абилитацияға балама болып табылады. Абилитацияның күмулятивті формасын, Ұлыбритания, Ирландия және кейбір Достастық елдеріндегі жарияланған еңбектер негізінде берілетін жоғары докторлық атақтармен, мысалы, Ғылым докторы (D. Sc.), Әдебиет докторы (Litt. D.), Заң докторы (LL. D.) және Діни докторы (D. D.) сияқты атақтармен салыстыруға болады. Дегенмен, осы елдердің жоғары докторлық атақтары (Ресейден басқа) ешбір неміс штатында абилитациямен тең деп танылмайды. 1999 жылы Ресей мен Германия Ресейдің академиялық дәрежелерін және неміс академиялық біліктіліктерін өзара тану туралы бірлескен мәлімдемеге қол қойды, оған Ресей ғылым докторы мен неміс Habilitation біліктілігінің теңдігі де кірді. Сондықтан, мұндай атаққа ие болған адам абилитация деңгейіне тең білімге ие деп есептеледі.

Германиядағы абилитация туралы пікірталас

2004 жылы Германияда абилитация кең ауқымды саяси пікірталас тудырды. Бұрынғы білім және ғылым федералды министрі Эдельгард Булман абилитация жүйесін жоюды және оны жас профессор институтымен алмастыруды көздеді: зерттеуші алдымен алты жылға дейін «жас профессор» ретінде (АҚШ-тағы ассистент-профессор лауазымына шамамен тең) жұмыс істеп, осылайша тұрақты профессорлық лауазымға лайықты екенін дәлелдеуі керек еді. Көптеген, әсіресе табиғат ғылымдарының зерттеушілері, сондай-ақ жас ғалымдар абилитациядан бас тартуды ұзақ уақыттан бері талап етіп келеді, олар оны академиялық мансапта қажетсіз және көп уақыт алатын кедергі деп санайды, бұл талантты жас зерттеушілердің миын ағызуына себеп болады, олар шетелде, мысалы, Ұлыбритания немесе АҚШ-та профессорлық лауазымға ие болу мүмкіндігінің жақсырақ екенін ойлайды. Көптеген зерттеушілер өздерінің ғылыми жетекшілеріне (зерттеу тобын басқаратын профессор) тым тәуелді екенін сезінеді, өйткені жоғары тұрғандар абилитация процесін кешіктіруге құқылы. Тағы бір мәселе – абилитацияны жалғастыруды қалайтындарға қаржылық қолдау көрсетуде, онда егде жастағы үміткерлер жиі кемсітіледі, мысалы, DFG-нің Эмми Нетер бағдарламасы бойынша. Сонымен қатар, ішкі «жұмсақ» қаржы көбінесе жас докторанттан кейінгі ғалымдарды қаржыландыруға жұмсалады. Ғылыми гранттарды алу үшін күресу қажеттілігіне байланысты, табиғат ғылымдарының көптеген зерттеушілері басқа елдерде мансаптық дамудың ашық мүмкіндіктерін іздейді. Қорытындылай айтқанда, гранттарға сәтті өтінімдер, көп сілтемеленген жарияланымдар, әріптестер желісі, оқыту және ұйымдастыру тәжірибесі, сондай-ақ шетелде жұмыс істеу және жариялану тәжірибесі арқылы расталған академиялық жетістіктер мен халықаралық көзқарас абилитациядан гөрі маңыздырақ деп есептеледі. Екінші жағынан, көптеген тәжірибелі зерттеушілер, әсіресе медицина, гуманитарлық және әлеуметтік ғылымдар салаларында, абилитацияны тұрақты профессорлық лауазымға тағайындалғанға дейін сапаны бақылаудың құнды құралы (venia legendi) ретінде қарастырды және осылай қарастыруда. Бавария, Саксония және Тюрингия штаттары, консервативті үкіметтері бар үш штат, абилитацияны жас профессор институтымен алмастыратын жаңа заңға қарсы Германия Конституциялық сотына шағым түсірді. Сот олардың Бундестагтың (федералды парламент) мұндай заң қабылдауға құқығы жоқ деген пікірін қолдады, өйткені Германия Конституциясында білім беру мәселелері штаттардың құзырында екені нақты көрсетілген және 2004 жылдың маусым айында заң жарамсыз деп танылды. Оған жауап ретінде жаңа федералды заң қабылданды, ол штаттарға абилитация мен жас профессорларға қатысты көбірек еркіндік берді. Жақында барлық штаттарда жас профессор институты заңды түрде бекітілді, бірақ Германияда көптеген мамандықтар бойынша академиялық мансап үшін абилитацияны алу әлі де мүмкін және ынталандырылады.